Հռոմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մայրաքաղաք
Հռոմ
իտալ.՝ Roma, Roma Capitale
Դրոշ Զինանշան
Flag of Rome.svg Insigne Romanum coronatum.svg

Roma Piazza Venezia.jpg
Կոորդինատներ: 41°54′0″ հս․ լ. 12°30′0″ ավ. ե. / 41.90000° հս․. լ. 12.50000° ավ. ե. / 41.90000; 12.50000
Երկիր Իտալիա Իտալիա
Ենթարկում Քաղաք
Մարզ Լացիո
Նահանգ Հռոմ
Ներքին բաժանում Municipio I
Քաղաքապետ Ջիաննի Ալեմաննո
Հիմնադրված է Մ.թ.ա. 753 թ.
Առաջին հիշատակում Մ.թ.ա. 753
Այլ անվանումներ «Հավերժական քաղաք»
Մակերես 1507 կմ²
ԲԾՄ 37 մ
Կլիմայի տեսակ Միջերկրածովյան
Պաշտոնական լեզու Իտալերեն
Բնակչություն 2 761 477 մարդ (2011)
Խտություն 2197 մարդ/կմ²
Ագլոմերացիա 3 900 000
Ազգային կազմ Իտալացիներ
Կրոնական կազմ Կաթոլիկություն
Տեղաբնականուն հռոմեացի
Ժամային գոտի UTC+1, ամառը UTC+2
Հեռախոսային կոդ 06
Փոստային ինդեքսներ 00100; 00121-00199
Ավտոմոբիլային կոդ ROMA և RM
ISTAT 058091
Պաշտոնական կայք comune.roma.it (իտալ.)
Սուրբ հովանավորներ Պետրոս առաքյալ
Պողոս առաքյալ
Քաղաքի օրը հունիսի 29
##Հռոմ (Իտալիա)
Red pog.png

Հռոմ[1] (իտալ.՝ Roma), Իտալիայի մայրաքաղաք, Լացիո մարզի վարչական կենտրոն։ 1,285 քմ2 տարածքում 2,9 միլիոն բնակչությամբ այն նաև երկրի ամենամեծ և ամենախիտ բնակեցված համայնքն է։ Հռոմ քաղաքի ընդհանուր բնակչությունը կազմում է 4,3 միլիոն[2]։ Այն գտնվում է Իտալական թերակղզու արևմտյան հատվածում, Լացիոյի շրջանում, Տիբեր գետի ափին։ Հռոմում է գտնվում Վատիկան քաղաք-պետությունը՝ միակ պետությունը, որը գտնվում է քաղաքի սահմաններում։ Այս պատճառով է, որ Հռոմը հաճախ համարվում է 2 պետությունների մայրաքաղաք[3][4]։

Հռոմն ունի ավելի քան 2500 տարվա պատմություն։ Չնայած ըստ դիցաբանության Հռոմի հիմնադրումը թվագրվում է ընդամենը մ․թ․ա․ 753 թվականին՝ այդ տարածքը բնակեցված է եղել շատ ավելի առաջ՝ դարձնելով այն ամենահին մշտապես բնակեցված տարածքը Եվրոպայում[5] ։ Քաղաքի սկզբնական բնակչությունը ծագել է լատիններից, էտրուսկներից և սաբինացիներից։ Արդյունքում, քաղաքը ըստ հերթականության դարձել է Հռոմի թագավորության, Հռոմի հանրապետության և Հռոմեական կայսրության մայրաքաղաքը և համարվում է արևմտյան քաղաքակրթության ծննդավայրերից մեկը և երբեմն նաև առաջին մետրոպոլիսը.[6]։ Այն կոչվում է նաև "Romae Aeterna" (Հավերժական քաղաք)[7] և "Caput Mundi" (Աշխարհի մայրաքաղաք)։

Վերածննդից հետո՝ գրեթե բոլոր պապերը սկսած Նիկողայոս V-ից (1422-55) 400 տարի շարունակ ձգտում էին քաղաքը դարձնել աշխարհի գեղարվեստական և մշակութային կենտրոնը [8]։ Դրա շնորհիվ Հռոմը դարձավ Իտալական Վերածննդի [9] գլխավոր կենտրոններից առաջինը, այնուհետ՝ և՛ Բարոկկոյի, և՛ Նեոկլասիցիզմի ծննդավայրը։ Հայտնի նկարիչներ, գունանկարիչներ, քանդակագործներ և ճարտարապետներ Հռոմում են կենտրոնացրել իրենց գործունեությունը՝ գլուխգործոցներ ստեղծելով ամբողջ քաղաքում։ 1871 թվականին Հռոմը դարձավ Իտալիայի թագավորության մայրաքաղաքը, իսկ 1946-ին՝ Իտալիայի հանրապետությանը։

Հռոմը համարվում է համաշխարհային քաղաք։ [10][11][12] 2014 թվականին այն համարվել է 14-րդ ամենահաճախ այցելվող քաղաքը աշխարհում, երրորդ ամենաշատ այցելվողը Եվրոպական Միությունում և ամենահանրաճանաչ տուրիստական վայրը Իտալիայում [13]։ Նրա պատմական կենտրոնը ՅՈՒՆԵՍԿՈ-յի կողմից ճանաչվել է Համաշխարհային մշակութային ժառանգություն [14]։ Հուշարձաններն ու թանգարանները, ինչպիսիք են Վատիկանի Թանգարաններն ու Կոլիզեյը աշխարհի ամենահաճախ այցելվող տուրիստական վայրերից են, որոնք ընդունում են միլիոնավոր զբոսաշրջիկներ ամեն տարի։ Հռոմում են անցկացվել 1960 թվականի Ամառային Օլիմպիական խաղերը, և այնտեղ է գտնվում ՄԱԿ-ի Սննդի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը։

Ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ քաղաքի հիմնադրման մասին առասպելի՝ «իտալ.՝ Roma» անունը առաջացել է քաղաքի հիմնադիր և առաջին թագավոր «իտալ.՝ Romulus»-ի անունից: [15]

Ինչևէ, կա նաև հավանականություն, որ «իտալ.՝ Romulus» անունն է իրականում առաջացել «իտալ.՝ Roma»-ից: Դեռևս 4-րդ դարում կային տարբեր տեսակետներ, թե ինչպես է առաջացել «իտալ.՝ Roma» անվանումը: Որոշ ենթադրություններ առաջ են քաշվել՝ հիմնվելով բառի ոչ հստակ լեզվական ծագման վրա [16]:

  • «իտալ.՝ Rumon» կամ «իտալ.՝ Rumen» բառից, Տիբր գետի հին անվանումից, որն իր հերթին ունի նույն արմատը, ինչ հունարեն ῥέω (rhèo)և լատիներեն ruo բայերը, որոնք երկուսն էլ նշանակում են «հոսել» [17]
  • էտրուսկերեն ruma բառից, որի արմատն է *rum- «չափ», որը հավանաբար վերաբերում է կամ պաշտամունքի կենդանի գայլին, որը կերակրել էր երկվորյակներ Հռոմուլուսին և Ռեմուսին, կամ Պալատինյան և Ավենտինյան բլուրների չափերին
  • Հունարեն ῤώμη (rhōmē)բառից, որը նշանակում է «ուժ» [18]:

Պատմագրական և ավանդական տեղեկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հռոմը աշխարհի հնագույն քաղաքներից է, որն ստացել է «հավերժական քաղաք» անունը։ Այն իր անվանումը ստացել է քաղաքի առասպելական հիմնադիրներից մեկի՝ Հռոմուլոսի անունից։ Ըստ ավանդության՝ Հռոմը հիմնադրվել է մ.թ.ա. 753-ին։ Հռոմուլոսի և նրա երկվորյակ եղբայր Հռեմոսի ծնողները եղել են լատինների Ալբա Լոնգա քաղաքի թագավոր Նումիտորի դուստր, Վեստա աստվածուհու քրմուհի Հռեա Սիլվիան և Մարս աստվածը։ Ալբա Լոնգայի գահը գավթած Ամուլիոսը գահի օրինական ժառանգորդ երկվորյակներին հրամայել է գցել Տիբեր գետը։ Երկվորյակները փրկվել են, սնվել գայլի կաթով և կրթվել հովվի մոտ։ Չափահաս դառնալով՝ պատժել են Ամուլիոսին, ապա որոշել քաղաք հիմնել իրենց փրկված տեղում։ Քաղաքի անուն տալու վեճի ժամանակ Հռեմոսը սպանվել է և քաղաքը Հռոմուլոսի (լատիներեն՝ Romulus) անունով կոչվել է Հռոմ (լատիներեն՝ Roma)։ Հռոմը եղել է հռոմեական անտիկ պետության մայրաքաղաքը, 6-8-րդ դարերում գտնվել է Բյուզանդիայի տիրապետության տակ։ 756 - 1870-ը կարճ ընդմիջումներով եղել է Պապական մարզի մայրաքաղաքը։ Ռիսորջիմենտոյի (իտալերեն բառացի՝ «վերածնունդ») շնորհիվ 1870-ին վերամիավորվեց Իտալիայի հետ, 1871-ից դարձավ միավորված Իտալական թագավորություն, իսկ 1946-ից՝ Իտալական հանրապետության մայրաքաղաք։

Հայերը Հռոմում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերի բնակության մասին Հռոմում հիշատակություններ կան դեռևս մ.թ.ա. 1-ին դարից։ Մ.թ. 65 թվականին հայոց թագավոր Տրդատ Ա-ն այցելել է (շուրջ 3 հազարանոց շքախմբով) Հռոմ և թագադրվել Ներոն կայսրի կողմից։ 4-րդ դարում Հռոմում հռչակված էր հռետոր Պարույր Հայկազնը, որին Հռոմում հուշարձան է կանգնեցվել։ 552 թ.-ին բյուզանդական զորքերի հրամանատար և Ռավեննայի փոխարքա (541-568) Նարսես Պատրիկը քաղաքն ազատագրել է գոթերից և այնուհետև շինարարական լայն գործունեություն ծավալել Հռոմում (ավանդությունը Նարսեսին է վերագրում «Կիլիկյան» վանքի շինարարությունը)։

7-րդ դարում Հռոմում եղել է հայկական վանք, որի աբբա Թաղասիոսը մասնակցել է 649 թվականի Լատերանի տիեզերաժողովին, 11-րդ դարում՝ հայկական եկեղեցի։ Հռոմում եղել է հայկական թաղամաս։ [19]

XIII-XVI դդ. Հռոմի հայ համայնքը, ինչպես նաև իտալահայ մյուս համայնքները, ստվարացել են։ Հռոմ են եկել հայ մտավորականներ, եկեղեցական գործիչներ, վաճառականներ։ Այստեղ ընդօրինակվել են բազմաթիվ արժեքավոր ձեռագրեր, առաջին հայերեն գիրքը («Տոմար Գրիգորյան») Հռոմում տպագրվել է 1584 թվականին։ 1883 թվականին հիմնադրվել է Լևոնյան վարժարանը՝ կաթոլիկ հայ հոգևորականների պատրաստման բարձրագույն դպրոցը։

Հռոմի պետական համալսարանի դասախոսներ (պրոֆեսորներ՝ Գ. Ֆրանկովիչ, Պ. Կունեո, ճարտարապետ՝ Հ. Վահրամյան) զբաղվել են հայ միջնադարյան ճարտարապետության ուսումնասիրությամբ։ 1960-ական թվականներ գրեթե ամեն տարի կատարել են բազմաթիվ գիտարշավներ Խորհրդային Հայաստան և Արևմտյան Հայաստանի տարածքներ։ 1968 թվականին Հռոմում կայացել է հայ ճարտարապետության առաջին ցուցահանդեսը, հրատարակվել հայ ճարտարապետությանը նվիրված չորս մենագրություն։ Ներկայումս Հռոմում բնակվում է շուրջ 500 հայ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006). «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում». Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու. Երևան: 9-րդ հրաշալիք. էջ 53. ISBN 99941-56-03-9. http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897. 
  2. Bilancio demografico Anno 2014 (dati provvisori). Provincia: Roma - Demo.istat.it
  3. «Discorsi del Presidente Ciampi»։ Presidenza della Repubblica։ Վերցված է մայիսի 17, 2013 (չաշխատող հղում)
  4. «Le istituzioni salutano Benedetto XVI»։ La Repubblica։ Վերցված է մայիսի 17, 2013 
  5. Heiken, G., Funiciello, R. and De Rita, D. (2005), The Seven Hills of Rome: A Geological Tour of the Eternal City. Princeton University Press.
  6. Old Age in Ancient Rome
  7. Andres Perez Javier (2010)։ «APROXIMACIÓN A LA ICONOGRAFÍA DE ROMA AETERNA»։ El Futuro del Pasado։ էջեր 349–363։ Վերցված է մայիսի 28, 2014 
  8. Giovannoni, Gustavo (1958) (italian). Topografia e urbanistica di Roma. Rome: Istituto di Studi Romani. էջեր 346–47. 
  9. «Rome, city, Italy»։ Columbia Encyclopedia (6th ed.)։ 2009 (չաշխատող հղում)
  10. «GaWC – The World According to GaWC 2012»։ Lboro.ac.uk։ հունվարի 13, 2014։ Վերցված է օգոստոսի 2, 2014 
  11. «The Global City Competitiveness Index»։ Managementthinking.eiu.com։ մարտի 12, 2012։ Վերցված է մայիսի 9, 2012 
  12. «2014 Global Cities Index and Emerging Cities Outlook»։ Վերցված է օգոստոսի 2, 2014 (չաշխատող հղում)
  13. Most Visited Cities
  14. «Historic Centre of Rome, the Properties of the Holy See in that City Enjoying Extraterritorial Rights and San Paolo Fuori le Mura»։ UNESCO World Heritage Center։ Վերցված է հունիսի 8, 2008 
  15. «Romulus and Remus»։ Brittanica.com։ 25 November 2014։ Վերցված է 9 March 2015 
  16. Claudio Rendina, Roma ieri, oggi, domani, Newton Compton, Roma, 2007, pg. 17
  17. This hypothesis originates from the Roman Grammarian Maurus Servius Honoratus.
  18. This hypothesis originates from Plutarch
  19. L.B. Zekiyan, Le colonie armene del Medio Evo i Italia e le relazioni culturali italo-armene (Materiale per la storia degli Armeni in Italia),- Atti del primo Simposio internazionale di Arte Armena, Venezia, 1978, pp. 803-946; Հ. Լեւոն Զէքիեան, Իտալիա,- «Հայ գաղթաշխարհի պատմություն», հտ. 3, Երեւան, ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ, 2013, էջ 4-82։Կարապետյան Մ. Մ., Հռոմի հայ գաղթօջախի պատմությունից. Պատմա-բանասիրական հանդես, 1998, № 1-2, էջ 165-178։


ԵՄ անդամ երկրների մայրաքաղաքներ Flag of Europe.svg

Աթենք  · Ամստերդամ · Բեռլին  · Բրատիսլավա  · Բրյուսել  · Բուդապեշտ  · Բուխարեստ  · Դուբլին  · Վալետա  · Վարշավա  · Վիենա  · Վիլնյուս  · Կոպենհագեն  · Լիսաբոն  · Լյուբլյանա · Լոնդոն · Լյուքսեմբուրգ  · Մադրիդ  · Նիկոսիա  · Փարիզ  · Պրահա  · Ռիգա · Հռոմ  · Սոֆիա  · Ստոկհոլմ  · Տալլին  · Հելսինկի


Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png