Սվաստիկա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կախազարդ, մ.թ.ա. 3000-2000 թվականներ, Շամխոր։
Ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ սվաստիկա հինդուիստական եղանակով, որը օգտագործվում է "շաքթիին" կանչելու համար
Սվաստիկաներով խաչքար, Սանահին, Հայաստան, 11–րդ դար

Սվաստիկան (սանսկր.՝ स्वस्तिक, որը ծագում է՝ սանսկր.՝ स्वस्ति սվաստի բառից, ինչը նշանակում է «ողջունում», «հաջողության մաղթում», հայերեն՝ կեռխաչ[2]) հավասարակողմ խաչ, որի գծերը ծռված են ուղիղ անկյան տակ ժամացույցի սլաքի շարժման ուղղությամբ, այսինքն դեպի աջ (卐), կամ էլ ժամացույցի սլաքի շարժմանն հակառակ՝ դեպի ձախ (卍)։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ ազգերի մոտ այս նշանը կապված էր արևի պաշտամունքի հետ ու հանդիպում էր Հին քարի դարում և ավելի հաճախ՝ Նոր քարի դարում։ Մ.թ.ա. յոթից վեցերորդ դարերում այն մտնում է բուդդիստական նշանների մեջ, որտեղ այն նշանակում է Բուդդայի գաղտնի ուսմունք։ Համարվում է, որ այս նշանը Եվրոպայում է տարածվել Բրոնզի և Երկաթի դարաշրջաններում։ Հայկական բարձրավանդակում հանդիպում է հնագույն ժայռապատկերներում, այնուհետև, լինելով բրոնզե դարի հիմնական զարդանախշերից, պատկերվել է զանազան առարկաների (կավամաններ, բրոնզե գոտիներ, գնդասեղներ և այլ) վրա, հաճախ պատրաստվել կախազարդի ձևով (բրոնզից, ծարիրից)՝ որպես առանձին զարդ (Լոռի և այլուր)։ Կիրառվել է նաև միջնադարում, օրինակ ՝ Անիի պարիսպների վրա։ Մինչ օրս կիրառվում է հավերժության հայկական նշանի տեսքով։ Արարիչ Ար Աստծո, Արև-Աստծո, Արևի տարածված խորհրդանիշեր են սվաստիկան ու խաչը։ Սվաստիկան իր հիմքով նման է խաչի, սակայն թևերի չորս ծայրերը ուղիղ անկյունով թեքվում են աջ կամ ձախ՝ խորհրդանշելով աշխարհի չորս կողմերը տարածվող լույսը, արևը, անսահմանությունը ու հավերժությունը։

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սվաստիկա բառի ստուգաբանությունը կարելի է գտնել հնագույն գրավոր աղբյուրներում՝ հնդկական վեդաներին և իրանական «Ավեստային»: Հին հնդկական վեդայական գրականության մեջ (սանսկրիտ) հանդիպում է svar, suar (արև, լույս, փայլուն) և asti, hvar բառերը «արև, լույս» իմասն ունեն: Հնդեվրոպական «ազդ», «աստ» բառարմատները նշանակում են «ուժ, զորություն», իսկ ուժ, զորություն ունենում աստվածները: Հետևաբար սվաստիկա բառը կազմված է svar,suar արև, լույս, փայլուն) և asti (աստված) բաղադրիչներից, որը արևի, լույսի, աստված իմաստն ունի կա մասնիկ ):

Աջակողմյան և ձախակողմյան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կան բազմաթիվ կարծիքներ այն մասին, որ աջակողմյան և ձախակողյան սվաստիակները ունեն տարբեր իմաստներ:Սվաստիկան տարբեր կողմերից նայելով կարող ես հասկանալ տարբեր կերպ:Կան հնադարյան պատկերներ վերջավորություններով, թեքված մեկ կամ մի քանի կողմերով:Իսկ երբ կիրառվում է երկու տեսակի սվաստիկա ու իրար մոտ, ապա վստահաբար կարելի է դրանցից մեկն անվանել արական, իսկ մյուսը՝ իգական:== Ծանոթագրություններ == {{Багдасаров, Роман; Дымарский Виталий , Захаров Дмитрий.Свастика: благословение или проклятие. "Цена Победы". "Эхо Москвы". Проверено 7 апреля 2010. Архивировано из первоисточника 23 августа 2011.}} Այս տեսակետը համապատասխանում է տիեզերքում և բնության մեջ գործող դրական–բացասական, արական-իգական (ին, յան) և այլ նմանատիպ հակադրությունների, պայքարի ու միասնության հասկացողությանը: Տարածված է այն տեսակետը, որ աջ թեքվող սվաստիկան կյանքի ու հավերժության խորհրդանիշն է, իսկ ձախ թեքվողը՝ մահվան: Այլ տեսակետի համաձայն՝ աջ թեքվող սվաստիկան արական իմաստ ունի, իսկ ձախ թեքվողը՝ իգական: Հին հնդկական գրություններում առանձնացվում է արական և իգական սվաստիկա,որը արտացոլում է երկու իգական, ինչպես նաև երկու արական աստվածներ:== Ծանոթագրություններ == Կաղապար:Գոլան, 1993. էջ 122 Ըստ Գոլանի ռուսական ավանդության մեջ աջ և ձախ սվաստիկաները մեկնաբանվում է այլ կերպ.մեկը նշանակում է շարժը արևի ուղղությամբ և խորհրդանշում է բարին, իսկ մյուսը՝ շարժ արևի հակառակ ուղղությամբ և համարվում է չարի նշան: Սվաստիկայի ուսումնասիրման համար շատ կարևոր են Գեղամա և Սյունյաց ժայռապատկերները

Տարածվածությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սվաստիկան որպես առանձին նշան հանդիպում ենք նեոլիթյան և պղնձե ժամանակաշրջանում մ.թ.ա.8-րդ հազարամյակ: Հավանաբար սվաստիկան եկել է ուշ պալեոլիտային դարաշրջանում մեզինական մշակույթի ուսումնասիրությունից: Արևելյան Եվրոպայում, Արևմտյան Սիբիրում, Միջին Ասիայում և Կովկասում հանդիպում է մ.թ.ա. II-I հազարամյակում, Անդրկովկասում՝ մ.թ.ա. 16-րդ դարում, Հյուսիսային Կովկասում՝ մ.թ.ա.1-ին հազարամյակում:Բրոնզե դարում սվաստիկան հանդիպում է [[Կենտրոնական Եվրոպա|Կենտրոնական և Արևմտյան Եվրոպայում]], Կովկասում, Արևմտյան Սիբիրում և Միջին Ասիա:Սվաստիկան ներկայացված է արևելյան զարդանախշերում , շինարարական և կենցաղայյին իրերում շատ դեպքերում նաև սրբապատկերներում:Տրոյա պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են մի շարք պատկերներ զարդերի վրա:Սվաստիկան համեմատաբար ավելի հաճախակի հանդիպում է հնադարյան հուշարձաններում: Հայտնի է նաև Ամերիկայում, մասնաորապես Կենտրոնական Ամերիկայի Մայա: Հազվադեպ հանդիպում է սվաստիկան հին եգիպտական մշակույթում, չի հայտնաբերվել Սիրիայում,Արաբիայի, ինչպես նաև Ավստրալիայի տարածքում: Սվաստիկայի նշանը բնորոշ է Հյուսիսային Եվրոպայի գրեթե բոլոր ազգերի մշակույթներին:

Սվաստիկայի բազմաթիվ պատկերներ կան հատկապես Գեղամա լեռներին:Արև-Աստվածն ու իր խորհրդանիշները մեծ քանակությամբ ու բազմապիսի ձևերով պատկերված են նաև հնագույն խեցեղենին, զարդերին, զենքերին և այլն:

Ասիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մերձավոր Արևելք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին անգամ սվաստիկան, որպես առանձին սիմվոլ հայտնաբերվել է Անատոլիա և Միջագետք և վերագրվում է մ.թ.ա. 7-ից 5-րդ հազարամյակներին:Մասնակի դեպքերում հանդիպել է կավե անոթների վրա Սամարայի տարածքում (այսօրվա Իրաքի տարածքում), որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակին:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դարի վերջերին- 20-րդ դարի սկզբներին Հայաստանում հնագիտական պեղումների ժամանակ (Ռեսլեր, Ն.Մառ,Յ.դը Մորգան,Է. Շանտր, Խ. Սամվելյան , Հ.Օրբելի) հայտնաբերվել են բազմաթիվ իրեր արևի ու Նրա խորհրդանիշների պատկերներով: Արևը հաճախ պատկերվել է ուղեկից կենդանիների(առյուծ, ձի, խոյ, ցուլ, արծիվ) հետ:Ուսումնասիրողները(Գ.Ղափանցյան, Հր. Աճառյան, Հ.Մարտիրոսյան)պնդում են , որ թռչունները(ծիծեռնակ, արագիլ) ներկայացնում են գարնան արևը, առյուծը՝ ամռան արևը, իսկ ձին «արևի մշտնջենական, ամփոփոխ ուղեկիցն է տարվա բոլոր եղանակներին»[2]Մեր նախնիների պատկերացմամբ արևի գունդը երկնակամարում շարժվում էր առյուծների, ձիերի, ցուլերի և այլ արագավազ ու հզոր կենդանիների օգնությամբ: Հայտնաբերված հնագիտական իրերին ձիերը միշտ պատկերված են շարժման, վարգի ընթացքում, իսկ այդ վիճակը համապատասխանում է արևի շարժման ընթացքին: Հայոց մատենագրության մեջ նշվում են ձիերի անունները՝ Էնիկ, Մենիկ, Բենիկ, Սենիկ, որոնք լծված էին Արև-Աստծո կառքին և որոնց օգնությամբ կառքը շարժվում էր երկնքում:Ձիերի օգնությամբ Արև-Աստծո շարժման տեսարան է պատկերված Լճաշենից հայտնաբերված բրոնզե գոտու մի բեկորի վրա (մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի կես), Հաղպատից հայտնաբերված բրոնզե գոտու վրա և այլն:

Արև- Աստվածն ու նրա խորհրդանշանները մեծ քանակությամբ պատկերված են պեղումների ծամանակ հայտնաբերված խեցեղեն իրերի վրա: Այդպիսի բազմաթիվ իրեր են հայտնաբերվել Շիրակում, Իջևանում, Տավուշում, Լճաշենում, Գարդմանում և այլ վայրերում:Խեցեղենի վրա արևի ամենից ավելի հաճախ հանդիպող խորհրդանշաններն են խաչն ու սվաստիկան: Սվաստիկայի պատկերով հնագույն խեցանոթ է հայտնաբերվել Շենգավիթ բնակավայրից(մ.թ.ա. 4-3-րդ հազարամյակներ):Այն սև, փայլեցված, գծանախշ թաս է: Ներսից՝ բաց դեղնավուն ֆոնի վրա պատկերված են օձեր, թռչուններ, շրջանակներ ու սվաստիկա: Կենտրոնում եռաթև պատկեր է՝ առնված շրջանակի մեջ: Հայտնաբերված խեցանոթների մեջ կան այնպիսի նմուշներ, որոնց վրա սվաստիկան պատկերված է հատակին, արտաքին մասում:Հանդիպում են նաև երկճյուղ և եռաճյուղ թեքումներով ու չճուղաորված թևերով սվաստիկաներ: Այդպիսիք հայտնաբերվել են Արթիկից, Քարաշամբից(Նաիրիի շրջան), Վանաձորից, Գանձակից (Գարդման): Խեցանոթներին շատ են նաև խաչի պատկերները:Խաչի պատկերներով հնագույն խեցանոթը հայտնաբերվել է Էջմիածնի մոտ գտնվող Թեղուտ բնակավայրից (մ.թ.ա.5-4-րդ հազարամյակներ):

Խաչի, սվաստիկայի և Արև-Աստծո այլ խորհրդանշաններով պատկերներ մեծ քանակությամբ հանդիպում են նաև պեղումների ժամանակ հայտնաբերված մետաղե իրերին: Դրանք զենքեր են, զարդեր, կենցաղային իրեր և այլն:


Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. The Archaeological Monuments and Spaciments of Armenia, Volume 6, Armenia, Yerevan, 1971.
    H. A. Martirossian, H. R. Israelian, The Rock-Carved Pictures of the Gueghamian Mountains, pp. 56-222.
  2. ՀՍՀ, բառահոդված ԿԵՌԽԱՉ, հ․ 5, 1979, էջ 385-386
    ԿԵՌԽԱՉ, սվաստիկա (սանսկրիտ. su asti — լավ լինել), թևերի ծայրերն ուղիղ անկյան տակ, երբեմն՝ կորությամբ աջ կամ ձախ ծռված խաչ։ Հանդիպում է Եվրոպայի, Ասիայի, հազվադեպ՝ Աֆրիկայի հնագույն մշակույթների արվեստի ստեղծագործություններում։ Անտիկ ժամանակներում պատկերվել է հին հուն․ սկահակների, հուն․ և սիցիլիական դրամների, հետագայում՝ եվրոպական միջնադարյան հուշարձանների վրա։ Հայկական լեռնաշխարհում Կ. հանդիպում է դեռևս հնագույն ժայռապատկերներում, այնուհետև, լինելով բրոնզեդարյան հիմնական զարդամոտիվներից, պատկերվել է զանազան առարկաների (կավամաններ, բրոնզե գոտիներ, գնդասեղներ ևն) վրա, հաճախ պատրաստվել մեդալիոնների ձևով (բրոնզից, ծարիրից)՝ որպես առանձին զարդ (Կիրովական): Հետագայում ենթարկվելով ձևափոխությունների՝ Կ. ստացել է բարդ ձևեր։ Որոշ Կ-երի ծայրերը ծռված են մի քանի անգամ, երբեմն հանդիպում են եռաճանկ ու բազմաճանկ Կ-եր։ Առանձին Կ-երի խաչաձևման մասում պատկերված է սկավառակ կամ շրջանակ (Անիի պարիսպների վրա): Ենթադրվում է, որ Կ. խորհրդանշել է արև, կրակ, կայծակ, կյանք, պտղաբերություն և ծննդաբերություն (օրինակ, հնդ. Մայա դիցուհին պատկերացվում է իգանդամի վրա նկարված սվաստիկայով): Հետագայում Կ. գործածվեց որպես ֆաշիստական Գերմանիայի դրոշի հորինվածքի կենտրոնական տարր, դարձավ բարբարոսության ու բռնության խորհրդանիշ։ Գրկ. Սամուելյան Խ., Հին Հայաստանի կուլտուրան, հ. 2, Ե., 1941:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնական
Դհարմայական հավատքներում
Նացիստական օգտագործմամբ

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Jump up ↑ Հ.Աճառյան,1971, էջ 85 Jump up ↑ Հ.Մարտիրոսյան, Գիտությունը սկսվում է նախնադարում ,Երևան, 1978, էջ 132 Jump up ↑ Ղ.Ալիշան, 1910, էջ 88

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]