Կովկաս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Կովկաս (այլ կիրառումներ)
Կովկասի էթնիկ խմբերը։

Կովկասը[1] տարածաշրջան Եվրասիայում։ Այն ընդգրկում է Կովկասյան լեռները և հարակից հարթավայրերը։ Տեղակայված է Արևելաեվրոպական հարթավայրից հարավ՝ Եվրոպայի ու Ասիայի սահմանին։ Կովկասն ընդգրկում է Ռուսաստանի, Հայաստանի, Վրաստանի ու Ադրբեջանի տարածքներ[2]։ Արևմուտքում ձգվում է մինչև Սև ծով, արևելքում՝ մինչև Կասպից ծով։ Հյուսիսում Կովկասի սահմանները հասնում են մինչև Կումա-Մանիչի իջվածք, Ազովի ծով ու Կերչի նեղուց[3][4]։

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Կովկաս» անվանումը (հին հուն․՝ Καύκασος) առաջին անգամ հանդիպում է հին հույն հեղինակներ Էսքիլեսի (մ. թ. ա. VI—V դարեր) «Պրոմեթևսը շղթայված» ու «Հերոդոտոսի» (մ. թ. ա. V դար) աշխատություններում։ Աշխարհագրագետ Ստրաբոնի վկայությամբ՝ (հղումով Էրաթոսֆենին (հելլենիզմի ժամանակաշրջանի այս մեծ գիտնականի անունը ԷՐԱՏՈՍԹԵՆ է (մ. թ. ա. III դար)՝ տեղաբնակները Կովկասն անվանում էին Կասպի[5], ինչը վկայում է, որ Կովկաս անվանումը տարածաշրջանին տրվել է ոչ տեղաբնակների կողմիցΚαύκασος։

Հունարեն Καύκασος բառի ծագումը պարզ չէ, և լեզվաբանների բացատրություններն էլ տարաբնույթ են[6]։

Հին հայկական աղբյուրներում հայտնի է որպես Կապկոհ[7]:

Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հյուսիսային Կովկասը հարթավայրային է, արևմուտքում գտնվում են Մերձազովյան դաշտավայրը և Մերձկուբանի թեք հարթավայրը, կենտրոնական մասում՝ Ստավրոպոլյան բարձրությունը (400-600 մ), արևելքում՝ Թերեք-Կումայի (Նողայական) հարթավայրը, Ստավրոպոլյան բարձրության հարավ-արևելքում՝ Միներալնիե վոդիի լակոլիթների շրջանը:

Մեծ Կովկասը հզոր լեռնային համակարգ է, ձգվում է Թամանի թերակղզուց մինչև Ապշերոնյան թերակղզին (1100 կմ), որի միջին գծով անցնում է Ջրբաժան, իսկ հյուսիսից նրան զուգահեռ՝ Կողքային լեռնաշղթան: Դեպի հյուսիս Մեծ Կովկասին զուգահեռ անցնում է Ժայռոտ լեռնաշղթան, իսկ Դաղստանի լեռնային երկրի սահմաններում՝ Անդյան, Բոգոսյան, Գիմրինյան, Սամուրի և այլ լեռնաշղթաներ: Մեծ Կովկասը բաժանվում է 3 մասի՝

  1. Արևմտյան Կովկաս, տարածվում է Անապայից մինչև Էլբրուս. բարձր գագաթներից են Դոմբայ-Ուլղենը (4046 մ), Ղվանդրան,
  2. Կենտրոնական Կովկաս, տարածվում է Էլբրուս (5642 մ) և Կազբեկ (5033 մ) գագաթների միջև: Կազմված է բյուրեղային ապարներից: Այստեղ 15 գագաթ (Շխարա, Դիխ-Տաու, Կոշտան-Տաու և այլն) գերազանցում են Ալպերի ամենաբարձր գագաթ Մոնբլանին (4807 մ),
  3. Արևելյան Կովկաս, տարածվում է Կազբեկից մինչև Ապշերոնյան թերակղզի: Բարձր գագաթներից են Թեբուլոսմթան (4493 մ), Դիքլոսմթան (4285 մ), Բազարդյուզյուն (4466 մ), Բաբադաղը (3629 մ):

Անդրկովկասի մակերևույթը կազմված է Մեծ Կովկասի հարավային շղթաներից, միջին իջույթային լայնատարած մարզից, հարավում տարածված Հայկական լեռնաշխարհի՝ ՀՀ պատկանող հատվածից և հարավ-արևելքում՝ Թալիշ-Լենքորանից: Մեծ Կովկասի Ջրբաժան լեռնաշղթայի առանցքից դեպի հարավ ճյուղավորվում են Բզիբի, Կոդորի, Սվանեթյան, Ռաճայի, Լեչխումի, Սուրամի (Լիխի), Կախեթի, Քարթալինյան լեռնաշղթաները: Անդրկովկասի իջվածքը Սուրամի լեռնաշղթայով բաժանվում է երկու մասի՝ Կոլխիդայի և Կուրի իջվածքների: Վերջինս իր հերթին կազմված է Գորիի, Մուխրանի, Ալազանի, Ստորին Քարթլիի, Շիրակի, Ղարաբաղի, Սուղանի, Միլի, Մալյանի հարթավայրերից: Կուր և Արաքս գետերի ստորին հոսանքների ավազանում է գտնվում Կուր-Արաքսյան դաշտավայրը: Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևելյան մասը առաջացնում է լեռնաշղթաների, սարավանդների ու միջլեռնային հովիտների մի համակարգ: Եզրային լեռները կոչվում են Փոքր Կովկաս: Այս համակարգին են պատկանում Մեսխեթական (Աջարա-Իմերեթական), Թրիալեթի, Վիրահայոց, Բազումի, Փամբակի, Արեգունու, Սևանի, Մռավդաղի, Ղարաբաղի լեռնաշղթաները: Լեռնաշխարհի կազմում են ներքին՝ հրաբխային բարձրավանդակներն ու լեռնաշղթաները՝ Ախալքալաքի, Շիրակի, Լոռվա, Արագածի, Գեղամա, Վարդենիսի, Սյունիքի (Ղարաբաղի), ինչպես նաև ծալքաբեկորավոր՝ Ուրծի, Վայքի, Զանգեզուրի, Բարգուշատի և Մեղրու լեռնաշղթաները: Հայկական լեռնաշխարհի սովետական հատվածի ամենաբարձր գագաթը Արագածն է (4090 մ): Անդրկովկասի ծայր հարավարևելյան մասում՝ Կասպից ծովի ափին է գտնվում Թալիշ-Լենքորանի շրջանը: Ծովափի երկարությամբ ձգվում է Լենքորանի ոչ լայն դաշտավայրը, իսկ ադրբեջանա-իրանական սահմանով՝ Թալիշի լեռնաշղթան:

Ջրային ռեսուրսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կովկասի արևմուտքը ջրառատ է, արևելքը՝ սակավաջուր: Գետերը պատկանում են Սև, Ազովի և Կասպից ծովերի ավազաններին: Սև ծովն են թափվում Կոդոր, Բզիբ, Ինգուր, Ռիոն, Ճորոխ և այլ, Ազովի ծով՝ Կուբան, Եգորլիկ, Կասպից ծով՝ Թերեք, Կումա, Սուլակ, Սամուր, Կուր (Արաքսի հետ) գետերը: Գետերը սնվում են ձյան, անձրևի, ստորերկրյա և սառցադաշտային ջրերով, մեծ մասամբ հորդանում են գարնանը՝ ձնհալի ժամանակ: Կոլխիդայում հոսքի մոդուլը կազմում է 25–50 լ/վրկ կմ2, երբեմն՝ մինչև 100 լ/վրկ կմ2, Արևելյան Նախակովկասում, Կուր-Արաքսյան դաշտավայրում, Միջինարաքսյան գոգավորությունում՝ մինչև 2 լ/վրկ կմ2, լեռներում ըստ բարձրության մոդուլը աճում է 5-10 լ/վրկ կմ2-ով: Կովկասի գետերը մեծ մասամբ լեռնային են, ունեն հիդրոէներգետիկ ռեսուրսներ, նրանց վրա կառուցված են հիդրոկայաններ: Նավարկության համար պիտանի են Ռիոն, Կուբան և Կուր գետերի ստորին հոսանքները: Գետերի ջուրն ունի թույլ հանքայնացում և լայնորեն օգտագործվում է ոռոգման համար: Կովկասի ամենախոշոր լիճը Սևանն է, 1898 մ բարձրության վրա, մակերեսը 1260 կմ2 է, նրանից է սկիզբ առնում Հրազդան գետը: Մյուս լճերն են՝ Փարվանան, Խանչալին, Խոզապինը, Արփին, Այղըր լիճը, Ռիցան և այլն: Խոշոր ջրամբարներից են՝ Մինգեչաուրի, Կուբանի, Սուլակի, Նախիջևանի և այլն:

Երկրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չճանաչված կամ մասամբ ճանաչված երկրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006). «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում». Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու. Երևան: 9-րդ հրաշալիք. էջ 51. ISBN 99941-56-03-9. http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897. 
  2. Caucasus // Encyclopedia Britannica
  3. Кавказ — статья из Большой советской энциклопедии
  4. Frederik Coene. The Caucasus: An Introduction. 2010
  5. Ստրաբոն, Աշխարհագրություն, XI, 497
  6. Откупщиков Ю. В. Очерки по этимологии. Изд. С.-Петербургского университета, 2001. — 479 с. — С. 310—318. — ISBN 5-288-02121-X
  7. Նիկողայոս Ադոնց // Քաղաքական հոսանքներ Հին Հայաստանում
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png