Կասպից ծով

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox map.png
Կասպից ծով
պարս․՝ دریای کاسپین ղազ.՝ Каспий теңізі,
ռուս.՝ Каспийское море, թուրքմ.՝ Hazar deňzi,
ադրբ.՝ Xəzər dənizi

Կասպից ծովը տիեզերքից
42°00′00″ հս․. լ. 51°00′00″ ավ. ե. / 42.00000° հս․. լ. 51.00000° ավ. ե. / 42.00000; 51.00000
Կոորդինատներ Կոորդինատներ: 42°0′0″ հս․ լ. 51°0′0″ ավ. ե. / 42.00000° հս․. լ. 51.00000° ավ. ե. / 42.00000; 51.00000
Տեղագրություն Իրան Իրան
Ղազախստան Ղազախստան
Ռուսաստան Ռուսաստան
Թուրքմենստան Թուրքմենստան
Ադրբեջան Ադրբեջան
Ամենաբարձր կետը -28 մ
Ավազանի մակերեսը 371 000 կմ²
Ջրափնյա գծի երկարությունը 7000 կմ
Ամենամեծ խորությունը 1025 մ
Միջին խորությունը 208 մ
Լճի հանքայնությունը թեթև աղահամ
Աղիությունը մինչև 13 ‰
Ջրահավաքի մակերեսը 3 626 000 կմ²
Թափվող գետերը Վոլգա, Ուրալ, Թերեք, Կուր Արաքս

Կասպից ծովը

Կասպից ծով (պարս․՝ دریای کاسپین ղազ.՝ Каспий теңізі, ռուս.՝ Каспийское море, թուրքմ.՝ Hazar deňzi, ադրբ.՝ Xəzər dənizi), լիճ Եվրոպայի և Ասիայի միջև: Հանդիսանում է Երկրի մակերեսով խոշորագույն պարփակված ներքին ջրավազանը, տարբեր դասակարգուների համաձայն՝ աշխարհի խոշորագույն լիճը կամ ամբողջական ծով[1][2]: Կասպից ծովի ջուրը աղի է։ Աղիության մակարդակը Վոլգայի գետաբերանում կազմում է 0,05 ‰, իսկ հարավ-արևելքում՝ 11—13 ‰։ Ջրի մակարդակը ենթարկվում է տատանումների։ Համաձայն 2009 թվականի հրապարակված տվյալների՝ այն կազմում է ծովի մակարդակից ցածր է 27,16 մ[3]։ Ներկա դրությամբ ծովի մակերեսը մոտավորապես 371․000 կմ² է, առավելագույն խորությունը՝ 1025 մ։ Ջրահավաք ավազանի մակերեսը կազմում է 3․626․000 կմ²։

Մերձկասպյան տարածաշրջանի երկրներն են հարավում Իրանը, հարավ-արևելքում՝ Թուրքմենստանը, արևելքում և հյուսիս-արևելքում՝ Ղազախստանը, հյուսիսում՝ Ռուսաստանի Դաշնությունը և արևմուտքում՝ Ադրբեջանը։

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Կասպից» անվանումը առաջացել է Կասպեր (կասպք) հինավուրց ցեղերից, որոնք բնակվում էի ծովի հարավ-արևմուտքում՝ ժամանակակից Հարավային Կովկաս տարածաշրջանում[4][5]։ Ստրաբոնն իր աշխատությունում գրել է, որ «Աղվանք երկրի բնակիչներին էր պատկանում նաև Կասպիանե երկիրը, որն այդպես էր կոչվում կասպեր անունով ցեղերի պատվին, ինչպես նաև համանուն ծովը»[6]։ Բացի այդ Կասպիական Դարպասը, որն Իրանի Թեհրանի նահանգի շրջանի պատմական անվանում է, հուշում է այն մասին, որ կասպք ցեղերը ժամանակին գաղթել են ծովից դեպի հարավ։ Ծովի արաբական անվանումն է Բահր ալ Ղազվին (Ղազվինյան ծով)[7]։

Հնում հունական, պարսկական և այլ աղբյուրներում Կասպից ծովը կոչվել է նաև Հիրկանաց ծով անվանումով[8][5]։ Հայտնի է նաև Վրկանց (Վրկանա) անվանումը[5]։ Նշված անվանումները առաջացել են ծովի ափին բնակություն հաստատած ժողովուրդների անունով[5]։

Հին սլավոնական աղբյուրներում հանդիպում են ծովի Խվալինյան և Խվալիսյան անվանումներին[9]։ Թյուրքական աղբյուրներում ծովին տրվել է Խազարական ծով անվանումը[10]

Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձևավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կասպից ծովը, ինչպես նաև Սև ծովը, Նամակ և Ուրմիո լճերը հանդիսանում են Կայնոզոյի դարաշրջանում գոյություն ունեցած Պարատեսիս ծովի ջրային մնացորդներ։ Կասպիցը դարձել է դեպի բաց ծով ելք չունեցող ջրավազան տեկտոնական վերելքի և ծովի մակարդակի նվազման հետևանքով մոտավորապես 5,5 միլիոն տարի առաջ։ Տաք և չոր կլիմայական ժամանակաշրջաններում դեպի բաց ծով ելք չունեցող Կասպիցը գրեթե ցամաքել է։

Կասպից ծովը գտնվում է Եվրոպայի և Ասիայի սահմանագծին։ Հյուսիսից դեպի հարավ երկարությունը մոտավորապես 1200 կմ (36°34'-47°13' հս․ երկ․), արևմուտքից դեպի արևելք՝ 195-ից մինչև 435 կմ, մեջտեղում՝ 310-320 կմ (46°-56° արև․ երկ․)։

Ֆիզիկա-աշխարհագրական տեսանկյունից Կասպից ծովը բաժանվում է երեք պայմանական մասի՝

  • Հյուսիսային Կասպից, որը կազմում է ծովի մակերեսի 25 %-ը,
  • Միջին Կասպից, որը կազմում է ծովի մակերեսի 36 %-ը,
  • Հարավային Կասպից, որը կազմում է ծովի մակերեսի 39 %-ը

Հյուսիսային և Միջին Կասպյան հատվածների սահմանը անցնում է Չեչեն կղզի - Տյուբ Կարագան հրվանդան գծով, իսկ Միջին և Հարավային Կասպյան հատվածներինը՝ Չիլով կղզի - Գան Գուլու հրվանդան սահմանագծով[11]։

Ափամերձ տարածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կասպից ծովի ափամերձ տարածքները կոչվում են մերձկասպյան տարածաշրջաններ։ Ջրափնյա գծի երկարությունը գնահատվում է մոտավորապես 6500-6700 կմ, իսկ կղզիներով՝ 7000 կմ։ Ափամերձ գոտում հիմնականում գերակշռում են ցածրադիր և հարթ տարածքները։ Հյուսիսային հատվածում ափամերձ գոտին կտրտված է Ուրալ և Վոլգա գետերի ջրանցնքերով և կղզիներով, ափերը ցածրադիր են և ճահճցած, ջրային մակերեսը պատված է թփուտներով։ Արևելյան մերձկասպյան հատվածում գերակշռում են կրաքարային ափերը, որոնք հարակից են անապատային և կիսաանապատային տարածքներին։ Առավել որոր ափերը գտնվում են Ապշերոնյան թերակղզու շրջանում (արևմուտքում) և Ղազախյան ծովածոցի ու Կարա Բողազ Գյոլի շրջանում (արևելքում)։

Թերակղզիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կասպից ծովում առկա են բազմաթիվ թերակղզիներ, որոնցից առավել խոշորներից են

Կղզիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կասպից ծովում առկա են շուրջ 50 խոշոր և միջին մեծության կղզիներ, որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 350 կմ2

Առավել խոշոր կղզիներից են

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Caspian Sea – Background»։ Caspian Environment Programme։ 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 July 2013-ին։ Վերցված է 11 September 2012 (անգլ.)
  2. «ESA: Observing the Earth – Earth from Space: The southern Caspian Sea»։ ESA.int։ Վերցված է 2007-05-25 (անգլ.)
  3. Resolution of conference «Climate and Water Balance Changes in the Caspian Region» (October 2010)․(անգլ.)
  4. Caspian Sea in Encyclopædia Britannica.(անգլ.)
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ Աշխարհագրական անունների բառարան։ Երևան: «Լույս» 
  6. «Strabo. Geography. 11.3.1»։ Perseus.tufts.edu։ Վերցված է 2011-04-14 (անգլ.)
  7. Iran (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, p. 28 Archived 2011-06-07 at the Wayback Machine., Lonely Planet Publications, 978-1-74104-293-1(անգլ.)
  8. Hyrcania. www.livius.org. Retrieved 2012-05-20.(անգլ.)
  9. Max Vasmer, Etimologicheskii slovar' russkogo yazyka, Vol. IV (Moscow: Progress, 1973), p. 229.(անգլ.)
  10. Drainage Basins – Caspian Sea․(անգլ.)
  11. Особенности недропользования на территории Республики Калмыкия / Сангаджиев М. М. — М.-Берлин: Директ-Медиа, 2015.(ռուս.)