Հարավային Կովկաս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հարավային Կովկասի պետությունները

Հարավային Կովկաս (վրաց.՝ სამხრეთი კავკასია, «Սամխրեթի Կավկասիա», օսերեն՝ Фæскавказ, «Փեյսկավկազ», ադրբ.՝ Cənubi Qafqaz, «Ջանուբի Քաֆքազ»), հայերեն՝ Այսրկովկաս կամ Անդրկովկաս[1]։ Անշուշտ, ճիշտ ձևը Այսրկովկասն է, քանզի Հայաստանը Կովկասյան լեռնաշղթայից «այսր» է, այսինքն՝ «այս կողմ», այլ ոչ թե՝ «անդր», այսինքն՝ «այդ կողմ»։ Այսպիսով հայերի և հարավկովկասյան (Southern Caucasus, Южный Кавказ) ժողովուրդների տեսակետից նայելով՝ Հայաստանը, Վրաստանը և հարավկովկասյան երկրներն ու տարածքները Այսրկովկաս են (Cis-Caucasus, Циз-Кавказье), իսկ Հյուսիսային Կովկասի (Northern Caucasus, Северный Кавказ) երկրամասերը և Ռուսաստանը մեզ համար դառնում են Անդրկովկաս (Trans-Caucasus, Закавказье)։ Այնինչ ռուսական տեսակետից Հայաստանը, Վրաստանը և այլք Անդրկովկաս են։ Եվ հենց այդ վերջին աշխարհագրական տերմինն էլ ռուսական, այդ թվում խորհրդային ռուսական կողմը պարտադրել է նախկինում իր ենթակայության ներքո գտնվող ժողովուրդներին, այդ թվում հայերիս։[2][3] Ի դեպ, «Անդրկովկա՞ս», թե՞ «Հարավային Կովկաս» տերմինների օգտագործման հարցը զուտ գիտական, աշխարհագրական տերմինաբանության հարց չէ, այլ ունի քաղաքական, նույնիսկ աշխարհաքաղաքական լուրջ ենթատեքստ: Ընդ որում այդ հարցի մասին կան օտարազգի նշանավոր գիտնականների հիմնավորված կարծիքները, այդ թվում՝ դեռ ԽՍՀՄ ժամանակաշրջանում բավական հայտնի վրաց գիտնական Թամազ Գամկրելիձեինը, մասնավորապես 1998 թ. Թբիլիսիում գործող «Արևելք-Արևմուտք հարաբերությունների միջազգային հետազոտական կենտրոն» կազմակերպության «Հետկոմունիստական ժողովրդավարական փոփոխությունները և աշխարհաքաղաքականությունը Հարավային Կովկասում» հոդվածների ժողովածուում հրապարակված վերջինիս անգլերեն հոդվածում՝ Պրոֆեսոր Թ.Գամկրելիձե, «Անդրկովկա՞ս», թե՞ «Հարավային Կովկաս»: Դեպի առավել ճշգրիտ աշխարհաքաղաքական անվանակարգը: Prof. Thomas V. GAMKRELIDZE. "Transcaucasia" or "South Caucasus"? Towards a more exact geopolitical nomenclature* [4]

Հարավային Կովկասը կամ Այսրկովկասը երկրամաս է Արևելյան Եվրոպայում ու Ասիայում, Մեծ Կովկասի Ջրբաժան լեռնաշղթայից հարավ։ Ըստ որոշ օտար, այդ թվում՝ ռուս գիտնականների, Այսրկովկասում են գտնվում Կոլխիդայի ու Կուր-Արաքսյան դաշտավայրերը, Փոքր Կովկասի լեռնաշղթան, Արցախի լեռնաշղթան, Հայկական լեռնաշխարհի մի հատվածը, Թալիշի լեռները, Սևանա լիճը և այլն։

Իրականում Հայկական լեռնաշխարհն ամբողջությամբ մի առանձին աշխարհագրական միավոր է, որն իր տարածքով՝ գրեթե 450 հազար քառակուսի կիլոմետր, եթե չի գերազանցում, ապա գոնե չի զիջում ո՛չ միայն առանձին վերցրած Այսրկովկասին և Հյուսիսային Կովկասին, այլև ամբողջ Կովկասին՝ միասին վերցրած:[5][6] Ավելին, այսպես կոչված Հարավային Կովկասը կամ Այսրկովկասը դարեր շարունակ եղել է Հայկական քաղաքակրթական գոտու մի մասը և հաճախ էլ պարզապես հայկական պետության մասն է կազմել,[7] մասնավորապես՝ Արարատյան կամ Վանի թագավորության (Ք.ա. IX-VII դդ.), Երվանդունիների Միացյալ Հայկական թագավորության, Արտաշիսյանների Մեծ Հայքի թագավորության[8]</ref> (Ք.ա. I դ. գրեթե ամբողջությամբ ներառվելով Տիգրան Բ Մեծի տերության կազմի մեջ), Արշակունիների Մեծ Հայքի թագավորության (I-V դդ.), Բագրատունիների համադաշնային տերության (IX-XI դդ.) ժամանակներում:[9] Ամբողջ Հարավային Կովկասը դարեր շարունակ գտնվել է Հայաստանի քաղաքական, քաղաքակրթական, մշակութային, կրոնական բավական զորեղ ազդեցության ներքո[10][11][12][13]:

Հարավային Կովկասում են գտնվում 3 ճանաչված (Հայաստանի, Վրաստանի, Ադրբեջանի) և 3 չճանաչված (Արցախի, Հարավային Օսիայի և Աբխազիայի) հանրապետություններ։ Երկրամասը հյուսիսից սահմանակից է Ռուսաստանին, արևմուտքից և հարավ-արևմուտքից՝ Թուրքիային,[14] հարավից՝ Իրանին։

Անդրկովկաս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այսրկովկաս, Կովկասյան պարանոցի մասը Սև ու Կասպից ծովերի, Կովկասյան գլխավոր ջրբաժանի, Հայաստանի, Թուրքիայի և Իրանի պետական սահմանի միջև։ Ընդգրկում է Ադրբեջանի և Վրաստանի հիմնական մասը և Հայաստանը։ Տարածքը 186,1 հզ. քառ. կմ է, բնակչությունը՝ 15,5 միլիոն մարդ (1987 թվական)։ Լեռնային երկիր է, նվազագույն բարձրությունը՝ 29 մ (Կասպից ծովի ափ), առավելագույնը՝ 5058 մ (Շխարա լիճ)։

Երկրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անկախ պետություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չճանաչված կամ մասամբ ճանաչված երկրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 51։ ISBN 99941-56-03-9 
  2. Գնդապետ Մնացական Ռ. Խաչատրեան, ռազմական պատմաբան:
  3. Տե՛ս նաև՝ Prof. Thomas V. GAMKRELIDZE. "Transcaucasia" or "South Caucasus"? Towards a more exact geopolitical nomenclature* in: *«Postcommunist Democratic Changes and Geopolitics in South Caucasus»: "International Research Center for East-West Relations", Tbilisi, 1998, pp. 40-42. [1]
  4. Prof. Thomas V. GAMKRELIDZE. "Transcaucasia" or "South Caucasus"? Towards a more exact geopolitical nomenclature* in: *«Postcommunist Democratic Changes and Geopolitics in South Caucasus»: "International Research Center for East-West Relations", Tbilisi, 1998, pp. 40-42. [2]
  5. Գնդապետ Մնացական Ռ. Խաչատրեան, ռազմական պատմաբան:
  6. Ամբողջ Կովկասի տարածքը կազմում է 444 հազ. 400 կմ²: Այդ թվում՝ Հարավային Կովկասի տարածքը կազմում է 186 հազար 100 կմ² (որից՝ Հայաստանի Հանրապետությունը՝ 29 հազ. 800 կմ², Արցախի Հանրապետությունը՝ 12 հազ. կմ², Վրաստանը՝ 57 հազ. 700 կմ², Ադրբեջանը՝ 74 հազ. 600 կմ², Աբխազիան՝ 8 հազ. 700 կմ², Հարավային Օսիան՝ 3 հազ. 900 կմ²), իսկ Հյուսիսային Կովկասի տարածքը, որը ամբողջությամբ ներկայումս մտնում է Ռուսաստանի մեջ, կազմում է 258 հազար 300 կմ² ըստ ռուսական հավաստի աղբյուրների: Տե՛ս Энциклоедия «Вокруг света». [3]
  7. Ուշագրավ է, որ Հարավային Կովկասի պետություններից մեկը՝ Աղվանքը կամ այսպես կոչված Կովկասյան Ալբանիան պատմության մեջ առաջին անգամ հայտնվում է որպես վասալ պետություն՝ Տիգրան Մեծի տերության կազմում: «Albania first appears in history as a vassal state in the empire of Tigranes the Great of Armenia (95-56 BC)» : Տե՛ս Robert Hewsen, Armenia: A Historical Atlas. University of Chicago Press. Chicago. 2001, page 40, isbn: 0-226-33228-4.
  8. Ք.ա. II դ. Հարավային Կովկասի հարևան ժողովուրդների, մասնավորապես Ալբանիայի տարածքի մի մասը նվաճվեց կամ ազատագրվեց Մեծ Հայքի թագավորության կողմից, ենթադրելի է՝ խլելով Մարաստանից: Թեպետ հնարավոր է, որ մինչև Արտաշիսյաններն էլ Աղվանքի մի մասը պատկանում էր Երվանդունիների հայկական թագավորությանը: Տե՛ս Robert Hewsen. Armenia: A Historical Atlas. University of Chicago Press. Chicago. 2001, pages 32, 58, isbn: 0-226-33228-4.
  9. Գնդապետ Մնացական Ռ. Խաչատրեան, ռազմական պատմաբան:
  10. Համեմատիր՝ Minorsky. Sherwan. Encyclopædia Britannica. Article: Azerbaijan
  11. Walker, Christopher J. Armenia and Karabagh: The Struggle for Unity. London: Minority Rights Group Publications, 1991, p. 10.
  12. "kulichki.com">Istorija Vostoka. V 6 t. T. 2, Vostok v srednije veka Moskva, «Vostochnaya Literatura», 2002. ISBN: 5-02-017711-3.
  13. Robert H. Hewsen. "Ethno-History and the Armenian Influence upon the Caucasian Albanians", in: Samuelian, Thomas J. (Ed.), Classical Armenian Culture. Influences and Creativity, Chicago: 1982
  14. Գնդապետ Մնացական Ռ. Խաչատրեան, ռազմական պատմաբան:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]