Թուրքիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Թուրքիայի Հանրապետություն
Türkiye Cumhuriyeti
Թուրքիայի դրոշ
Դրոշ
Թուրքիայի զինանշանը
Զինանշան
Նշանաբան՝
Yurtta Barış, Dünyada Barış
Խաղաղություն երկրում, խաղաղություն ամբողջ աշխարհում (ոչ պաշտոնական)
Ազգային օրհներգ՝
Անկախության երթ (İstiklâl Marşı)
Թուրքիայի դիրքը
Մայրաքաղաք Insigne Ancyrae.svg Անկարա
39°55'48.00′N, 32°50′E
Պետական լեզուներ Թուրքերեն
Կառավարում Խորհրդարանական հանրապետություն
 -  Վարչապետ Բինալի Յըլդըրըմ
 -  Նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան
Ժառանգություն Օսմանյան Կայսրությունից 
 -  Քեմալական պատերազմ Մայիսի 19, 1919 թվական 
 -  Խորհրդարանի ւնտրություններ Ապրիլի 23, 1920 թվական 
 -  Հանրապետության հայտարարումը Հոկտեմբերի 29, 1923 թվական 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 783.562 կմ²  (37-րդ)
 -  Ջրային (%) 1.3
Բնակչություն
 -  2017 նախահաշիվը 79,814,871[1]  (18-րդ)
 -  2000 մարդահամարը 70.803.927 
 -  Խտություն 102[2] /կմ² (102-րդ)
240 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2007 գնահատում
 -  Ընդհանուր $ 2.082 տրիլիոն[3] (16-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $25,776[3] (45-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2010 գնահատում
 -  Ընդհանուր $ 861 միլիարդ[3] (17-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $10, 206 (38-րդ)
Ջինի (2005) 38 (միջակ
ՄԶՀ (2009) Green Arrow Up Darker.svg 0.679[4] (բարձր) (83-րդ)
Դրամական միավոր Թուրքական նոր լիրա, Թուրքական լիրա (TRY)
Ժամային գոտի FEET (UTC+3)
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .tr
Հեռախոսային կոդ +90

Թուրքիա[5] (թուրք.՝ Türkiye, պաշտոնական անվանումը՝ Թուրքիայի Հանրապետություն (թուրք․՝ Türkiye Cumhuriyeti ; ˈtyɾcije d͡ʒumˈhuɾijeti), միջմայրցամաքային պետություն Եվրասիայի հարավարևմտյան հատվածում։ Տարածքի հիմնական մասը գտնվում է Անատոլիայում, իսկ մի փոքրիկ հատված նաև Հարավարևելյան Եվրոպայում՝ Բալկանյան թերակղզու վրա (պատմական Արևելյան Թրակիայում)[6]։ Թուրքիան ժողովրդավարական, աշխարհիկ, ունիտար և նախագահական հանրապետություն է, որն ունի բազմամշակութային մեծ ժառանգություն[7]։ Սահմանակից է ութ երկրների հետ․ հյուսիս-արևմուտքում սահմանակցում է Հունաստանին և Բուլղարիային, հյուսիս-արևելքում՝ Վրաստանին, հարավում՝ Իրաքին և Սիրիային, իսկ արևելքում սահման ունի Հայաստանի, Իրանի Իսլամական Հանրապետության և Ադրբեջանի էքսկլավ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության հետ։ Թուրքիայի ափերը երեք կողմերից շրջապատված են ծովերով։ Արևմուտքում ափերը ողողում են Եգեյան, հյուսիսում՝ Սև, իսկ հարավում՝ Միջերկրական ծովերի ջրերը։ Թուրքիայի սևծովյան նեղուցները՝ Բոսֆորը և Դարդանելը, բաժանում են Թրակիան Անատոլիայից, ինչպես նաև Եվրոպան Ասիայից[8]։

Թուրքիայի մայրաքաղաքը Անկարան է, իսկ խոշորագույն քաղաքը՝ Ստամբուլը։ Ստամբուլը խոշորագույն քաղաքը լինելուց բացի հանդիսանում է նաև երկրի մշակութային և առևտրային գլխավոր կենտրոնը։ Այն բնակչության թվաքանակով Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքն է: Թուրքիան բազմազգ պետություն է: Թուրքերը կազմում են երկրի բնակչության 70 %-ը[9]։ Օրինական կերպով ճանաչված ազգային փոքրամասնություններն են հայերը, հույները և հրեաները, իսկ չճանաչված էթնիկ խմբերից են քրդերը, արաբները, չերքեզները, ալբանացիները, բոսնիացիները, վրացիները և այլն։ Քրդերը երկրի ամենամեծ ազգային փոքրամասնություններն են (հիմնականում բնակվում են Արևելյան Անատոլիայի (Արևմտյան Հայաստանի) տարածքում), որոնք կազմում են երկրի բնակչության 20 %-ը։

Ժամանակակից Թուրքիայի տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս հին քարե դարի ժամանակներից[10]։ Անտիկ ժամանակներում Թուրքիայի մերօրյա տարածքը բաժանված է եղել ասորիների, հույների, թրակիացիների, փռյուգիացիների, ուրարտացիների և հայերի մեջ[11][12][13]։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից այս տարածքների նվաճումից հետո, Փոքր Ասիան ենթարկվում է հունականացման, իսկ որոշ ժամանակ անց միավորվում է Հռոմեական կայսրության մեջ։ Կայսերական Հռոմի մասնատումից հետո Անատոլիան դարձել է Բյուզանդական կայսրությանը ենթակա տարածք[12][14]։ 11-րդ դարում Անատոլիան ենթարկվել է սելջուկների արշավանքներին և սկսվել է տարածաշրջանի թուրքալեզու ազգերով բնակեցման գործընթացը։ 1071 թվականի Մանազկերտի ճակատամարտում բյուզանդական զորքերը ջախջախիչ պարտություն են կրում սելջուկներից, որի արդյունքում ներկայիս Թուրքիայի տարածքի վրա ստեղծվում է Իկոնիայի սելջուկյան սուլթանությունը[15]։ Սելջուկները ղեկավարում են Անատոլիան մինչև մոնղոլական արշավանքները[16]։ 1299 թվականին օղուզների ցեղի առաջնորդ Օսման I-ը Թուրքիայի արևելքում ստեղծում է իր պետությունը, որը կարճ ժամանակահատվածում ընդարձակվելով դառնում է աշխարհակալ կայսրություն։ 14-րդ դարի կեսերին Օսմանյան կայսրությունը իր շուրջն է միավորում Անատոլիան, ինչպես նաև Արևելյան Եվրոպայի, Արևմտյան Ասիայի և Հյուսիսային Աֆրիկայի մեծ մասը։ 1453 թվականին թուրքերը գրավում են Կոստանդնուպոլիսը՝ վերջ դնելով դարերի պատմություն ունեցող Բյուզանդիայի գոյությանը։ Այսպիսով՝ Օսմանյան կայսրությունը դառնում է Եվրասիայի և Աֆրիկայի մեծագույն քաղաքական ուժը։

Կայսրությունն իր հզորության գագաթնակետին հասավ 16-րդ դարում՝ Սուլեյման I-ի կառավարման տարիներին։ Երկու դար շարունակ Օսմանյան կայսրությունը պահպանեց տարածաշրջանի ամենաազդեցիկ երկրի կարգավիճակը։ 20-րդ դարում հեղափոխության ալիքները սկսեցին ալեկոծել Թուրքիայի ափերը։ 1913 թվականին երիտթուրքերի գլխավորած «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցությունը Թուրքիայում կատարեց ազգային հեղաշրջում, որի արդյունքում տապալվեց սուլթանի իշխանությունը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին երիտթուրքական իշխանությունները իրագործեցին Հայերի ցեղասպանությունը, որին զոհ գնացին 1,5 միլիոն հայեր։ Միևնույն ժամանակ նման գործողություններ իրականացվեցին նաև հույների և ասորիների նկատմամբ[17]։ Աշխարհամարտում Օսմանյան կայսրության կրած պարտությունից հետո կայսրության տարածքը տրոհվեց։ Անկարայում իշխանության ղեկին եկավ գեներալ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը։ Նրա ղեկավարած կառավարությունը հրաժարվեց կատարել Սևրի պայմանագրով նախատեսված դրույթները, որի արդյունքում սկսվեց Թուրքիայի անկախության համար մղվող պատերազմը։ Պատերազմն ավարտվեց թուրքերի հաղթանակով և 1923 թվականին Թուրքիան հռչակվեց Հանրապետություն[18]։ Առաջին նախագահ Մուստաֆա Քեմալը իրականացրեց բազմաթիվ բարեփոխումներ, որի արդյունքում Թուրքիան դարձավ աշխարհիկ արևմտամետ պետություն[19][20]։

Թուրքիայի Հանրապետությունը Միավորված Ազգերի Կազմակերպության, Հյուսիսատլանտյան դաշինքի, Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության, ԵԱՀԿ-ի, ԻՎԿ-ի և G-20-ի հիմնադիր անդամ է։ Թուրքիայի բարգավաճող տնտեսությունը և դիվանագիտական ​​նախաձեռնությունները հանգեցրին նրան, որ երկիրը ճանաչվեց տարածաշրջանի գլխավոր ուժ[21][22]։ Մինչև 2017 թվականի սահմանադրական բարեփոխումների հանրաքվեն, Թուրքիան եղել է խորհրդարանական հանրապետություն: Ներկայումս երկիրը ունի կառավարման նախագահական ձև: Երկրի քաղաքականության մեջ կարևոր նշանակություն ունեն սահմանադրությունն ու խորհրդարանը (մեջլիս)։ Թուրքիայի ներկայիս սահմանադրությունը ընդունվել է 1924 թվականին։

Բովանդակություն

Անվան ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրի անվանումը կապված է թուրք ժողովրդի էթնոնիմի հետ[23] և բառացի նշանակում է «թուրքերի երկիր»։ Թուրքական առաջին պետությունը Փոքր Ասիայում առաջացել է 13-րդ դարի վերջին 14-րդ դարի սկզբին։ Այդ պետությունը Օսման բեյի (1299-1326) անունով կոչվել է Օսմանի բեյություն, հետագայում՝ Օսմանյան կայսրություն։ Թուրքիայի անվան հունական տարբերակը (հուն.՝ Τουρκία) հիշատակված է Բյուզանդիայի կայսր Կոստանդին Ծիրանածինի աշխատության մեջ[24][25]։ Հայտնի է նաև, որ հեղինակը «թուրքեր» ասելով նկատի է ունեցել այդ ժամանակահատվածում կայսրության համար վտանգ սպառնացող մագյարներին (հունգարներ): Նույն կերպ, բյուզանդական աղբյուրներում «Թուրքիա» անվան տակ հանդես է եկել արևմտաթյուրքական խաքանությունից անջատված Խազարական խաքանությունը[26]։

15-16-րդ դարերում թուրքերը դեռ չունեին միասնական ցեղանուն, դրան փոխարինում էր դավանական մուսուլման անունը։ Հայերը նրանց անվանում էին տաճիկ (այստեղից էլ՝ անցյալում հայերեն՝ երկրին տրվող Տաճկաստան անվանումը)։ Երբ ուժեղացավ պանիսլամիզմն ու քրիստոնյաների նկատմամբ հալածանքը, ապա տաճիկ ասելով հայերը նկատի էին ունենում ընդհանրապես ճնշող, դաժան անձ կամ ժողովուրդ (մինչև այժմ էլ հայերենում պահպանվել է տաճիկ կտրել դարձվածքը, որը նշանակում է «սաստիկ կատաղել, դաժանանալ»)։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Թուրքիայի պատմություն

Անատոլիայի և Արևելյան Թրակիայի նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առյուծի դարպասները Հատտուսայում՝ Խեթական կայսրության մայրաքաղաքում։ Քաղաքի պատմությունը սկսվել է մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակում[27]

Արևելյան Անատոլիան մարդկության պատմության հնագույն բնօրրաններից է։ Հին անատոլիացիները այստեղ հաստատվել են նեոլիթի ժամանակահատվածում և բնակվել այս տարածքներում մինչև Միջին Արևելքում հելլենիզմի տարածումը։ Այդ ժողովուրդներից շատերը խոսում էին հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին պատկանող անատոլիական լեզուներով[28]։ Որոշ գիտնականներ ուսումնասիրելով հնագույն ժամանակներում ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում խոսված խեթերեն և լուվիերեն լեզուները, Անատոլիան առաջարկել են, որպես հնդեվրոպական լեզուների հիպոթետիկ կենտրոն[29]։ Թուրքիայի եվրոպական հատվածը պատմականորեն կոչվում է Արևելյան Թրակիա։ Այս տարածքները բնակեցվել են նորքարեդարյան դարաշրջանում՝ մ․թ․ա․ մոտ 6000-ական թվականներին՝ առնվազն քառասուն հազար տարի առաջ։

Գյոբեքլի թեփեն (հայկական աղբյուրներում հիշատակված է Պորտասար անվանումով) մեզ հայտնի ամենահին կրոնածիսական կառույցն է, որը գտնվում է Թուրքիայի տարածքում։ Նեոլիթյան շրջանի այս համալիրը ամենայն հավանականությամբ կառուցվել է մ․թ․ա․ 10-րդ հազարամյակում[30]։ Պեղումների արդյունքում հայտնի է դարձել, որ Գյոբեքլի թեփեն ոչ թե լքվել է, այլ մ․թ․ա․ 8-րդ հազարամյակից հետո դիտավորյալ կերպով ամբողջովին հողով ծածկվել։ Թուրքիայի տարածքում ամենալավ պահպանված հնավայրը Չաթալ Հույուքն է։ Հնագույն այս քաղաքը կառուցվել է մ․թ․ա․ 7-րդ հազարամյակում։ Չաթալ Հույուքից հայտնաբերվել են որսորդության և անասնապահության զարգացման մակարդակը բացահայտող նյութեր, խեցեղեն, քարե գործիքներ, զենքեր (դաշույններ և այլն) ու զարդեր (նույնիսկ՝ հայելիներ), երկրաչափական նախշերով կավե կնիքներ, ինչպես նաև փայտե ամաններ։ Քաղաքի բնակչության մեջ գերիշխել է որսորդության պաշտամունքը, սկսել են ձևավորվել երկրագործական հավատալիքների տարրերը։ 2012 թվականի հուլիսին Չաթալ Հույուք հնավայրը գրանցվել է Թուրքիայում ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում[31]։ Թուրքիայի տարածքում են հայտնաբերվել նաև պատմական Տրոյա քաղաքի ավերակները[32]։ Անատոլիայի մեզ հայտնի ամենահին բնակիչները եղել են նախախեթերը և հուրիները՝ ոչ հնդեվրոպական ժողովուրդներ, որոնք բնակվել են Անատոլիայի կենտրոնական և արևելյան շրջաններում՝ մ․թ․ա․ 2300 թվականից ի վեր[33]։

Գյոբեքլի թեփեն նեոլիթյան շրջանի կրոնածիսական համալիր է ներկայիս Թուրքիայի հարավ-արևելյան հատվածում: Համարվում է աշխարհի ամենահին ծիսական կառույցը

Մ․թ․ա․ 18-րդ դարի առաջին կեսին  Կուսսարա քաղաքի առաջնորդ Անիտտան միավորում է խեթերի քաղաք-պետությունները և ստեղծում Խեթական թագավորությունը։ Այն դառնում է տարածաշրջանի առաջին խոշոր կայսրությունը։ Խեթական պետությունը եղել է վաղ ստրկատիրական պետություն։ Խեթ թագավորները կարճ ժամանակահատվածում ընդլայնում են Խեթական պետության սահմանները՝ ընդգրկելով Փոքր Ասիայի մի շարք այլ շրջաններ։ Մ․թ․ա․ 1950 թվականին ասորիները նվաճում են կայսրության հարավարևմտյան շրջանները՝ հիմնադրելով Ասորեստան պետությունը[34][35]։ Աշխարհակալ այդ պետությունը գոյատևում է մինչև մ․թ․ա․ 605 թվականը, երբ  Մարաստանի արքա ԿիաքսարիԲաբելոնի արքա Նաբուպալասարի և Մեծ Հայքի տիրակալ Պարույր Սկայորդու զորքերը միացյալ ուժերով նվաճում են Ասորեստանի մայրաքաղաք Նինվեն։ Մ.թ.ա. 860 թվականին պատմության թատերաբեմ է դուրս գալիս ուրարտական պետությունը, որը ասորեստանյան արձանագրությունների մեջ հիշատակված է, որպես Ասորեստանի հյուսիսային զորեղ մրցակից։ Այրարատ միջնաշխարհում պատմական վաղ շրջանում ստեղծված քաղաքական կազմավորումը, ի տարբերություն Նաիրյան ազգակից եզրաշխարհների, ապրելով համեմատաբար անխաթար և բնականոն զարգացում, արդեն մ.թ.ա. 9-րդ դարի առաջին կեսին հասել է ռազմաքաղաքական և տնտեսական այնպիսի հզորության, որ ի դեմս Արամե արքայի ոչ միայն հաջողությամբ դիմագրավել է Ասորեստանի հարձակումները, այլև գլխավորելով լեռնաշխարհի հայկական ցեղերի ու ցեղային «աշխարհների» համախմբման ընթացքը, կերտել է Արարատյան միասնական տերության հիմքերը։ Ուրարտուն ապրել գոյություն է ունեցել երեք դար և անկում ապրել մ․թ․ա․ 590 թվականին։ Խեթական պետության փլուզումից հետո՝ մ․թ․ա․ 1180 թվականին, հնդեվրոպական մի շարք ցեղեր կարողանում են կայսրության աստիճանի հասցնել իրենց պետական միավորները։ Այսպիսով՝ Խեթական թագավորության մասնատման արդյունքում ստեղծվում են փռյուգիացիների և կիմերների կայսրությունները[36]։ Մ․թ․ա․ 6-րդ դարում անկում է ապրում Փռյուգիան։ Վերջինիս իրավահաջորդ պետություններից ամենահզորներն էին Լիդիան, Կարիան և Լիկիան։

Վաղ շրջան և Բյուզանդական գերիշխանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրբ Սոֆիայի տաճարը, որը ներկայումս վերածված է մզկիթի, հանդիսանում է Ստամբուլի գլխավոր տեսարժանություններից մեկը։ Կառուցվել է 532–537 թվականներին Բյուզանդիայի թագավոր Հուստինիանոս I-ի կողմից

Մ․թ․ա․ 1200 թվականից սկսած Անատոլիան բնակեցվել է էոլացիների և հոնիացիների կողմից։ Այդ շրջանում գաղութարարների կողմից ստեղծվում են այնպիսի քաղաքներ, ինչպիսիք են Միլետը, Եփեսոսը, Զմյուռնիան (ներկայումս՝ Իզմիր) և Բյուզանդիոնը (ներկայումս՝ Ստամբուլ)[37]: Վերջիններս հիմնադրվել են մ․թ․ա․ 657 թվականին Մեգարայից գաղթած հույն գաղութարարների կողմից[38]։ Կիմերների և սկյութական ցեղերի ավերիչ ասպատակություններ հետևանքով թուլացած Ասորեստանի կործանումից հետո ժամանակակից Թուրքիայի արևելյան հողերի վրա մ.թ.ա. 570 թվականին ձևավորվում է Երվանդունյաց Հայաստանի թագավորությունը, որը շուտով դառնում է տարածաշրջանի ամենաազդեցիկ պետություններից մեկը[39]։ Հյուսիսարևմտյան Թուրքիայում մ․թ․ա․ 475 թվականին հիմնադրվում է Օդրիսի թագավորությունը։ Մ․թ․ա․ 6-րդ դարում Անատոլիան նվաճվում է Աքեմենյան Պարսկաստանի կողմից[40]։ Հույն-պարսկական պատերազմները սկսվում են այն բանից հետո, երբ հունական քաղաք պետությունները և Անատոլիան մ․թ․ա․ 499 թվականին դադարում են հարկեր վճարել պարսից գանձանակ և ապստամբում են պարսկական տիրապետության դեմ։ Մ․թ․ա․ 334 թվականին Թուրքիայի տարածքն ընկնում է Ալեքսանդր Մակեդոնացու տիրապետության տակ, ինչն էլ հանգեցնում է տարածաշրջանի միատարրությանն ու հունականացմանը[41]։ Ալեքսանդր Մեծի մահից հետո՝ մ․թ․ա․ 323 թվականին, Անատոլիայի տարածքում ստեղծվում են մի շարք փոքրիկ հելլենիստական թագավորություններ, որոնք մինչև մ․թ․ա․ 1-ին դարի կեսը դառնում են Հռոմեական Հանրապետության մաս[42]։ Ալեքսանդրի օրոք սկսված հունականացման գործընթացը արագացվում է հռոմեական իշխանությունների կողմից, իսկ վաղ քրիստոնեական դարաշրջանում տեղի անատոլիական լեզուներն ու մշակույթը փոխարինվում են հին հունական լեզվով և մշակույթով[43]։ Մ․թ․ա․ 1-ին դարից մինչև 3-րդ դարը մերօրյա Թուրքիան դառնում է կռվախնձոր հռոմեացիների և հարևան պարթևների միջև։ Շուտով տարածքային վեճերը վերաճեցում են հռոմեա-պարթևական երկարատև պատերազմների։

324 թվականին Կոստանդիանոս Մեծը Բյուզանդիոնը դարձնում է Հռոմեական կայսրության նոր մայրաքաղաք՝ այն անվանելով «Նոր Հռոմ»[44]։ Թեոդոսիոս I Մեծի մահից հետո՝ 395 թվականին, Հռոմեական աշխարհակալ կայսրությունը բաժանվում է արևմտյան և արևելյան հատվածների, իսկ Բյուզանդիոնը՝ Կոստանդնուպոլիս անվան տակ, դառնում է Արևելյան Հռոմեական կայսրության մայրաքաղաքը։ Այս կայսրությունը, որը հետագայում կոչվում է Բյուզանդիա, վերահսկողություն է սահմանում Թուրքիայի տարածքի մեծ մասի վրա, մինչդեռ Սասանյան Պարսկաստանը իշխում էր արևելքում։ 4-7-րդ դարերը նշանավորվում են բյուզանդա-սասանյան երկարատև պատերազմներով։ Պատերազմական գործողությունները հիմնականում տեղի են ունենում Թուրքիայի տարածքում։

Aspendos Amphitheatre.jpg
Celsus Library, Ephesus.jpg
East Terrace (4961356591).jpg
Ասպենդոս քաղաքը գտնվում է ծովային Կիլիկիայում՝Անթալիայից 45 կմ արևելյան, Եվրիմեդոն գետի ձախ ափին։ Հին շրջանում, գտնվելով տարանցիկ ճանապարհներիհատման կետում, քաղաքը բարգավաճել է։ Ասպենդոսի ավերակներում դեռ երևում է հելլենիստական ոճով կառուցված թատրոնը[45]։ Ցելսուսի գրադարնը հռոմեական մատենագրերի պահոց է, որը գտնվում է հնագույն Եփեսոս քաղաքում։ Կառուցվել է Տիբերիոս Հուլիոսի կողմից։ Նեմրութ լեռան լանջերին գտնվում է Կոմմագենեի թագավոր Անտիոքոս Ա Երվանդունու կառուցած դամբարանաբլուր-սրբավայրը, որի արևելյան և արևմտյան կողմերի արհեստական հարթակներին դրված են արձաններ, ինչպես նաև բարձրաքանդակներով ու արձանագրություններովայլ կոթողներ։ Համալիրի կենտրոնում դրված է հին հայերի գերագույն աստված Արամազդի արձանը[46]։

Սելջուկներ և Օսմանյան կայսրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայի Հանրապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում դաշնակիցները գրավում են Ստամբուլն ու Իզմիրը, իսկ 1918 թվականի հոկտեմբերի 30Մուդրոսի զինադադարով Թուրքիան ենթարկվում է կապիտուլյացիայի։ 1919 թվականի հուլիսի 23-ից մինչև օգոստոսի 6-ը Էրզրումում տեղի է ունենում «Արևելյան վիլայեթների իրավունքների պաշտպանության» կոնգրեսը, որն ընտրում է «ներկայացուցչական կոմիտե»՝ Մուստաֆա Քեմալի գլխավորությամբ։ Դա նոր Թուրքիայի առաջին ժամանակավոր կառավարությունն Էր։ 1919 թվականի սեպտեմբերի 4-11-ին Սեբաստիայում տեղի է ունենում «Անատոլիայի և Ռումելիայի իրավունքների պաշտպանության ընկերությունների» համաթուրքական կոնգրեսը, որին մասնակցում են 33 պատգամավոր Անատոլիայի և Ռումելիայի (Եվրոպայում թուրքական տիրապետության տակ գտնվող տարածքներ) վիլայեթներից։ Վեհաժողովը չի ճանաչում Մուդրոսի զինադադարով որոշված սահմանները և պայքարի կոչ է անում՝ պահպանելու Օսմանյան կայսրության տարածքային ամբողջականությունը։ Սկսվում է Թուրքիայի անկախության համար պատերազմը անտանտյան զորքերի և թուրք ազատարարների միջև։ Թուրքական ուժերը գլխավորում է գեներալ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը։ Արյունարբու մարտերից հետո թուրքերը Գալիպոլիի ճակատամարտում առավելության են հասնում դաշնակիցների նկատմամբ և 1922 թվականի հոկտեմբերի 11-ին պատերազմն ավարտվում է։ Վճռական պատերազմից հետո Թուրքիան վերջնականապես հրաժարվում է կատարել Սևրի պայմանագրով նախատեսված դրույթները։ 1922 թվականի սեպտեմբերի 18-ին դաշնակիցների զորքերը դուրս բերվեցին երկրի տարածքից, իսկ երկրի օրենսդիր մարմինը հող նախապատրաստեց հանրապետական կառավարման համակարգի անցնելու համար։ 1922 թվականի նոյեմբերի 1-ին Անկարայում տեղակայված խորհրդարանը պաշտոնապես վերացրեց սուլթանությունը, դրանով իսկ վերջ դնելով Օսմանյան կայսրության 623-ամյա միապետական կառավարման պատմությանը։ 1923 թվականի հուլիսի 24-ի Լոզանի պայմանագրով Թուրքիայի Հանրապետությունը միջազգային հանրության կողմից ճանաչվեց, որպես Օսմանյան կայսրության իրավահաջորդ։ 1923 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Անկարան դարձավ Թուրքիայի մայրաքաղաքը։ Լոզանի պայմանագրից ելնելով տեղի ունեցավ հույն-թուրքական բնակչության փոխանակություն, որի արդյունքում Թուրքիայից տեղահանվեցին 1,1 միլիոն հույներ, իսկ Հունաստանից՝ 380 հազար իսլամադավան ազգություններ (մեծամասամբ՝ թուրքեր):

Անկախության համար մղվող պայքարի գործիչ Մուստաֆա Քեմալը դարձավ Թուրքիայի առաջին նախագահը՝ ստանալով «թուրքերի հայր» (Աթաթուրք) տիտղոսը։ Կառավարման առաջին իսկ տարիներին Մուստաֆա Քեմալը ձեռնամուխ եղավ մի շարք արմատական բարեփոխումների իրականացմանը։ Այդ ճանապարհին կարևոր քայլ էր համաթուրքական առաջին աշխարհիկ սահմանադրության ընդունում։ 1935 թվականին 18 կին պատգամավորներ դարձավ Թուրքիայի մեջլիսի անդամ։ Աթաթուրքի մահից հետո՝ 1938 թվականի նոյեմբերի 10-ին, Իսմեթ Ինյոնյուն, ով հեղաշրջման տարիներին եղել է Մուստաֆա Քեմալի կողմնակիցներից մեկը, դառնում է Թուրքիայի Հանրապետության իշխանության ղեկավարը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբնական շրջանում Թուրքիան պահպանել է հարաբերական չեզոքություն, սակայն 1945 թվականի փետրվարի 23-ից ի վեր վերջինս սկսել է կռվել դաշնակիցների կողմից։ 1945 թվականի հունիսի 26-ին Թուրքիան դառնում է Միավորված Ազգերի Կազմակերպության համաձայնագրի անդամ։ Նույն թվականին տապալվեց Թուրքիայի միակուսակցական վարչակարգը և երկրում անցկացվեց առաջին բազմակուսակցական ընտրությունը։ 1948 թվականին Թուրքիան միացել է Մարշալյան պլանին, իսկ 1949 թվականին՝ Եվրոպական խորհրդին։ 1950 թվականի ընտրություններում հաղթանակ է տանում Ջելալ Բայարի գլխավորած Ժողովրդավարական կուսակցությունը։ Վերջինիս ղեկավարած կուսակցությունը հաղթանակ է տանում 1954 և 1957 թվականների ընտրություններում ևս։ Կորեական պատերազմում ՄԱԿ-ի ուժերի հետ համատեղ իրականացրած առաքելությունից հետո 1952 թվականին Թուրքիան միացավ ՆԱՏՕ-ին։ Հետագայում Թուրքիան դարձավ Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության հիմնադիր անդամ։

Պետական կարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Թուրքիայի պետական կարգ
Տես նաև` Թուրքիայի սահմանադրություն, Բինալի Յըլդըրըմի կաբինետ
Recep Tayyip Erdogan.PNG
Binali Yıldırım headshot (cropped).jpg
Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան և վարչապետ Բինալի Յըլդըրըմ

Թուրքիան խորհրդարանական ներկայացուցչական ժողովրդավարություն է: 1923 թվականին հռչակելով իր անկախությունը՝ Թուրքիան հայտարարվել է որպես աշխարհիկ պետություն: Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը երկրում սկսել է տարածել լաիցիզմի (աշխարհիկության) գաղափարախոսությունը[47]: Թուրքիայի գերագույն օրենքը համարվում է երկրի սահմանադրությունը: Այն սահմանում է թուրքական կառավարության, օրենդիր և դատական իշանությունների հիմնական լիազորությունները և պարտականությունները: Սահմանադրության համաձայն, Թուրքիան ունիտար կենտրոնացված պետություն է: Երկրի գլուխը նախագահն է և ունի սահմանադրական լայն լիազորություններ: Նախագահը ընտրվում է ուղղակի ընտրությունների միջոցով՝ 5 տարի ժամկետով: Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը Թուրքիայի առաջին նախագահն է, ով ընտրվել է ուղղակի ընտրությունների միջոցով:

Թուրքիայի գործադիր իշխանությունը բաղկացած է վարչապետի ինստիտուտից և նախարարների խորհրդից: Այս երկուսը միասին կազմում են թուրքական կառավարությունը: Երկրի խորհրդարանը միապալատ է: Դատական համակարգը անկախ է իշխանության օրենսդիր և գործադիր ճյուղերից: Թուրքիայի գերագույն դատարանը Սահմանադրական դատարանն է, որը քննում է ընդունված օրենքների և որոշումների համապատասխանությունը երկրի սահմանադրությանը: Պետական խորհուրդը զբաղվում է վարչական գործերով և վարչական ակտերի քննությամբ, իսկ բարձրագույն վերաքննիչ դատարանը զբաղվում է մնացած բոլոր հարցերով և դատական գործերով[48]: Վարչապետը ընտրվում է խորհրդարանի կողմից և, սովորաբար, նա խորհրդարանական նախորդ ընտրությունների ժամանակ ամենաշատ ձայներ հավաքած կուսակցության ներկայացուցիչն է լինում: Ներկայումս Թուրքիայի վարչապետը Բինալի Յըլդըրըմն է, ով 2016 թվականի մայիսի 24-ին փոխարինել է Ահմեդ Դավութօղլուին:

Երկու սեռերի համար հավասար ընտրական իրավունքը Թուրքիայում գործում է 1933 թվականից սկսած և 18 տարին լրացած Թուրքիայի ցանկացած քաղաքացի քվեարկության իրավունք ունի: Փոփոխված սահմանադրության համաձայն Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի պատգամավորների թվաքանակը 550-ից դարձել է 600: Ընտրությունների ժամանակ երկիրը բաժանվում է 85 ընտրական շրջանների: Սահմանադրական դատարանը կարող է կասեցնել քաղաքական կուսակցությունների հանրային ֆինանսավորումը կամ արգելել դրանց գործունեությունը, եթե տվյալ կուսակցությունը իրականացնում է հակապետական կամ անջատողական քաղաքականություն[49][50]: Կուսակցությունների խորհրդարան անցնելու շեմը կազմում է 10 %[51]:

Համաձայն 1982 թվականի սահմանադրության, երկրի խորհրդարանը ընտրում էր նախագահին 7 տարի ժամկետով, ընդ որում առանց վերընտրման իրավունքի։ 2007 թվականի փոփոխությունները նախագահի ընտրության նոր կարգ են սահմանել։ Աթաթուրքի բարեփոխումների կողմնակիցները, ովքեր կոչվում են քեմալիստներ, ի տարբերություն իսլամամետ Արդարություն և զարգացում կուսակցության ներկայացուցիչների, ավելի քիչ տեղ են տալիս օրենսդիր մարմնում, կրթական համակարգում և հանրային կյանքում կրոնի ունեցած նշանակությանը[52]: Քեմալիստները կողմնակից են դեմոկրատական արժեքներին, լաիցիստական սահմանադրությանը և արևմտյան աշխարհիկ կենսաձևին: Նրանք կարևորում են պետության մասնակցությունը տնտեսական, կրթական և հանրային ծառայության այլ համակարգերում[52]: Սկսած 1980-ական թվականներին, այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք էին եկամտի անհավասարությունը և դասակարգային տարբերությունները, հանգեցրին իսլամիստական պոպուլիզմի զարգացմանը, որի կողմնակիցները սկսեցին պաշտոններ զբաղեցնել պետական ծառայության, ռազմական, դատական համակարգերում[52]: Թուրքիան Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և ԱԶԿ-ի կառավարման ժամանակ երկիրը նահանջել է դեմոկրատական արժեքներից և բռնել ավտորիտարիզմի ուղին[53][54][55][56]: Սահմանադրական հանրաքվեի արդյունքները քննադատվել են Եվրոպայի Խորհրդի ներկայացուցիչների կողմից, ովքեր բնորոշել են արդյունքները՝ որպես «նահանջ դեմոկրատական արժեքներից և անցում ավտորիտար կառավարման համակարգի»[57][58][59]: Էրդողանն էլ հայտարարել էր, որ եվրոպական կառույցները իրավունք չունեն միջամտելու սուվերեն պետության ներքին գործերին:

2017 թվականի ապրիլի 16-ին տեղի ունեցած սահմանադրական հանրաքվեի արդյունքում երկիրը խորհրդարանական կառավարման համակարգից անցում է կատարել դեպի նախագահական կառավարման համակարգի[60]: Շատ տեսաբանների կարծիքով սահմանադրական հանրաքվեի արդյունքում, Թուրքիան հեռացավ եվրոպական ժողովրդավարական արժեքներից, ինչպես նաև տեղի ունեցավ իշխանության գերկենտրոնացում նախագահի ձեռքում[61][62]: Սահմանադրական հանրաքվեի արդյունքում կողմ քվեարկեց 24,811,383 մարդ (ընտրողների 51,34 %-ը), իսկ դեմ քվեարկեց 23,518,232 մարդ կամ ընտրողների 48,66 %-ը[63][64]:

Մարդու իրավունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Մարդու իրավունքները Թուրքիայում

Տես նաև՝ Ռասիզմը Թուրքիայում, Գրաքննությունը Թուրքիայում

Ստամբուլի Թաքսիմ Գեզի այգում տեղի ունեցած ցույցերից մի հատված, 2013 թվականի հունիսի 4

Թուրքիայում մարդու իրավունքների պաշտպանությունը եղել է բազմաթիվ քննարկումների, բանավեճերի և միջազգային քննադատությունների առարկա: 1998- 2008 թվականներին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը ընդդեմ Թուրքիայի ընդունել է շուրջ 1600 դատական որոշումներ, որոնք ուղղված էին երկրում մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, որոշ դեպքերում կյանքի իրավունքի իրացմանը և խոշտանգումներից պաշտպանմանը: Վճիռների մի մասն էլ վերաբերել են քրդերի իրավունքներին, կանանց իրավունքներին, ԼԳԲՏ իրավունքներին և մամուլի ազատությանը: Թուրքիայում մարդու իրավունքների լիակատար պաշտպանությունը հանդիսանում է ԵՄ անդամակցության կարևոր նախապայմաններից մեկը[65]:

Համաձայն Լրագրողների պաշտպանության կոմիտեի, Արդարություն և զարգացում կուսակցության կառավարության ժամանակ մեդիայի աշխատակիցների վրա եղել են ամենաշատ թվով հարձակումները՝ Թուրքիայի պատմության ողջ ընթացքում[66][66]: Մեծ թվով լրագրողներ ձերբակալվել են՝ «ահաբեկչական գործունեության», «հակապետական գործունեության», «Էրգենեկոն» կազմակերպության հետ համագործակցության համար, մինչդեռ հազարավոր լրագրողներ ձերբակալվել և դատապարտվել են «թուրք ազգին վիրավորելու» կամ «իսլամը պառակտելու» մեղադրանքներով: Այս ամենը գրաքննության «կոշտ» դրսևորումներից են[66]: 2017 թվականին, ԼՊԿ-ի տվյալներով, թուրքական բանտերում պատիժ են կրում 81 լրագրողներ, ներառյալ «Ջումհուրիյեթ» թերթի խմբագրակազմը, ովքեր դատապարտվել էին իրենց հոդվածների համար: Ձերբակալված լրագրողների թվաքանակով Թուրքիան աշխարհում առաջինն է՝ շրջանցելով այնպիսի երկրների, ինչպիսիք են Իրանը, Էրիթրեան և Չինաստանը[66], իսկ Freemuse-ի տվյալներով երկրում բանտարկված են 9 երաժիշտներ: Այս ցուցանիշով Թուրքիան աշխարհում երրորդն է՝ Ռուսաստանից և Չինաստանից հետո[67]: ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի նախկին խոսնակ Ֆիլիպ Ջ. Քրոուլին նշել է, որ «Միացյալ Նահանգները անհանգստացած է Թուրքիայում լրագրողների նկատմամբ բռնությունների աճի տեմպերով»[68]: Freedom House-ը Թուրքիայում մամուլի ազատությունը գնահատել է «ոչ ազատ»[69]: Իր «Թուրքիայում ժողովրդավարական ինստիտուտների գործունեությունը» զեկույցում, որը հրապարակվել է 2016 թվականի հունիսի 22-ին, ԵԽԽՎ-ն նշել է, որ «Թուրքիայում տեղի ունեցող զարգացումները սպառնում են մեդիայի և խոսքի ազատությանը, քայքայում են օրենքի իշխանությունը: Երկրի հարավ-արևելքում տեղի ունեցող իրադարձությունները հաճախ ուղեկցվում են մարդու իրավունքների խախտումներով, որոնք, ըստ կառավարության, կրում են «հակաահաբեկչական բնույթ»: Այս ամենը կասկածի տակ է դնում որոշ ինստիտուտների գործունեության դեմոկրատական բնույթը»[70]:

2016 թվականի մայիսի 20-ին Թուրքիայի խորհրդարանը պատգամավորների մոտ 1/4-ին զրկեց պատգամավորական անձեռնամխելիության իրավունքից: Պատգամավորները եղել են ընդդիմադիր Ժողովուրդների դեմոկրատական և Ազգային հանրապետական կուսակցություններից[71]: 2016 թվականի հուլիսի 15-ին տեղի ունեցած հեղաշրջման փորձից հետո շուրջ 125 000 դատավորներ, ուսուցիչներ, ոստիկանության աշխատակիցներ, քաղաքացիական ծառայողներ մեղադրվել են հեղաշրջմանը մասնակից լինելու համար, որոնցից 36 000-ին ձերբակալել են: 130 մեդիա ընկերություններ, ներառյալ 16 հեռուստաընկերություններ և 45 թերթեր փակվել են[72] թուրքական կառավարության կողմից[73]:

Իրավական համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Թուրքիայի դատական համակարգ
{{{box_caption}}}
{{{box_caption}}}
Բյուզանդական կայսր Հուստինիանոս I-ի և օսմանյան սուլթան Սուլեյման I-ի պատկերները ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի մուտքի մոտ: Այստեղ փակցված են անցյալի հայտնի դատավորների պատկերները:

Թուրքիայի իրավական և դատական համակարգերը ամբողջապես ինտեգրված են եվրոպական իրավական համակարգին: Այսպես, Թուրքիայի քաղաքացիական օրենսգիրքը, որը ընդունվել է 1926 թվականին, ամբողջապես հիմնված է Շվեյցարիայի քաղաքացիական օրենսգրքի, Պարտավորությունների շվեյցարական օրենսգրքի և Գերմանիայի առևտրային օրենսգրքի վրա: Թուրքիայի վարչական օրենսգիրքը նմանություններ ունի Ֆրանսիայի վարչական օրենսգրքի հետ, իսկ քրեական օրենսգիրքը՝ Իտալիայի քրեական օրենսգրքի հետ[74]:

Թուրքիայում իշխանության ճյուղերը միմյանցից տարանջատված են: Դատական իշխանությունը իրականացվում է անկախ դատարանների կողմից, որոնք հանդես են գալիս ժողովրդի անունից: Դատարանների անկախությունը և կազմավորումը, դատավորների և դատախազների գործունեության անվտանգությունը, դատավորների և դատախազների գործունեության վերահսկողությունը, ռազմական դատարանները և դրանց կազմավորումը, ինչպես նաև սահմանադրական դատարանի իրավունքները և պարտականությունները ամրագրված են երկրի սահմանադրության մեջ[75]:

Համաձայն սահմանադրության 142 հոդվածի, դատարանների կազմավորումը, պարտականությունները, իրավասությունները, գործառույթները և դատական գործընթացը ամրագրված են օրենքով: Համաձայն սահմանադրության և համապաստասխան օրենքի, թուրքական դատարանները բաժանվում են երեք հիմնական խմբերի: Դրանք են քաղաքացիական դատարանները, վարչական դատարանները և ռազմական դատարանները: Յուրաքանչյուր խումբ ներառում է առաջին ատյանի դատարաններ և բարձրագույն դատարաններ: Վճռաբեկ դատարանը քննում է բոլոր այն գործերը, որոնք չեն վերաբերում այս երեք կատեգորիաներին, բացի այդ դատարանը քննում է նաև բոլոր այն գործերը, որոնց վերաքննման համար բողոք է ներկայացվել վճռաբեկ դատարան[75]:

Թուրքիայում օրինապահ մարմիններ են Անվտանգության գլխավոր վարչությունը, Թուրքիայի ժանդարմերիան, ինչպես նաև Թուրքիայի վարչապետի և ներքին գործերի նախարարության ենթակայության տակ գործող գործակալությունները: Թուրքիայի արդարադատության նախարարության տվյալներով, 2008 թվականի նոյեմբերի դրությամբ թուրքական բանտերում իրենց պատիժն են կրում շուրջ 100 000 մարդ: Այս թիվը 2000 թվականի հետ համեմատած կրկնապատկվել է[76]:

ԱԶԿ-ի և Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի կառավարման ժամանակ, այսինքն սկսած 2013 թվականից, թուրքական դատարանների անկախությանը կասկածամտորեն են վերաբերել ինչպես թուրք, այնպես էլ օտարերկրացի խորհրդարանականները, լրագրողները և քաղաքական գործիչները: Շատ քաղաքագետների կարծիքով դատավորները դարձել են իշխող կուսակցության «կամակատարները»[77][78][79][80]: Եվրոպական հանձնաժողովի «Թուրքիա 2015» զեկույցում նշված է, որ դատական համակարգի անկախությունը և իշխանության ճյուղերի տարանջատման սկզբունքի նկատմամբ հարգանքը խարխլվել են, իսկ դատավորները և դատախազները գտնվում են քաղաքական ուժեղ ազդեցության տակ[77]:

Արտաքին քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ քսանյակի առաջնորդները 2015 թվականին Անթալիայում տեղի ունեցած գագաթնաժողովի ժամանակ

Թուրքիան ՄԱԿ-ի (1945),[81], Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (1961)[82], Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպության (1969)[83], ԵԱՀԿ-ի (1973)[84], Տնտեսական համագործակցության կազմակերպության (1985)[85], Սևծովյան տնտեսական համագործակցության (1992)[86], Իսլամական ութնյակի (1997)[87] և G 20-ի (1999) հիմնադիր անդամ է[88]: Թուրքիան եղել է ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդի ոչ մշտական անդամ 1951–1952, 1954–1955, 1961 և 2009–2010 թվականներին[89]: 2012 թվականին Թուրքիան դարձել է Շանհայի համագործակցության կազմակերպության գործընկեր անդամ, իսկ 2013 թվականից սկսել է անդամակցել Ասիական համագործակցության կազմակերպությանը[90][91]:

1949 թվականին դառնալով Եվրոպայի Խորհրդի առաջին անդամներից մեկը՝ Թուրքիան, Անկարայի համաձայնագրով, 1963 թվականին դարձել է Եվրոպական տնտեսական համագործակցության ասոցացված անդամ, 1995 թվականին՝ ԵՄ մաքսային միության, իսկ արդեն 2005 թվականին սկսվել են ԵՄ անդամակցության բանակցությունները[92]:

Չնայած այն հանգամանքին, որ Թուրքիան մշտապես ունեցել է արևմտամետ դիրքորոշում, Եվրոպայի երկրների հետ հարաբերությունները եղել են թուրքական արտաքին քաղաքականության կարևորագույն բաժիններից մեկը: 1949 թվականին դառնալով Եվրոպայի Խորհրդի առաջին անդամներից մեկը՝ Թուրքիան, Անկարայի համաձայնագրով, 1963 թվականին դարձել է Եվրոպական տնտեսական համագործակցության ասոցացված անդամ: 1987 թվականին, երկարատև բանակցություններից հետո, Թուրքիան տարծել է ԵԵՏ-ի պաշտոնական թեկնածու: 1992 թվականին դարձել է Արևմտաեվրոպական միության ասոցացված անդամ[92]: 1995 թվականին՝ ԵՄ մաքսային միության, իսկ արդեն 2005 թվականին սկսվել են ԵՄ անդամակցության բանակցությունները: Այսօր, ԵՄ անդամակցությունը հանդիսանում է թուրքական արտաքին քաղաքականության հիմնական ռազմավարական նպատակը: Թուրքիան Կիպրոսի հիմնախնդրում աջակցում է Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությանը, ինչն էլ ավելի է բարդեցնում ԵՄ-Թուրքիա հարաբերությունները և խոչընդոտ է հանդիսանում Թուրքիայի եվրաինտեգրման գործընթացի եզրափակման համար[93]:

Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության մյուս կարևոր ասպեկտներից մեկն է Թուրքիա- ԱՄՆ հարաբերությունների խորացումը: Այս երկրները ունեն ռազմավարական ամուր կապեր[94][95]: 1952 թվականին ԽՍՀՄ կողմից հնարավոր ագրեսիայից խուսափելու համար՝ Թուրքիան անդամակցել է ՆԱՏՕ-ին, որի արդյունքում Թուրքիան դարձել է ԱՄՆ-ի և ՆԱՏՕ-ի տարածաշրջանային գլխավոր գործընկերը: Թուրքիան Միացյալ Նահանգներից ստանում է քաղաքական, տնտեսական և դիվանագիտական խոշոր աջակցություն: Բացի այդ, ԱՄՆ-ն աջակցում է Թուրքիային՝ եվրաինտեգրման գործընթացում[96]: Սառը պատերազմից հետո թուրքական արտաքին քաղաքականության նոր թիրախներ են դարձել Մերձավոր Արևելքը, Կովկասը և Բալկանները[97]:

ՆԱՏՕ-ի կազմում Թուրքիայի զինված ուժեր իրենց մեծությամբ երկրորդն են՝ զիջելով միայն ԱՄՆ-ին: Թուրքիան անդամակցել է Հյուսիսատլանտյան դաշինքին 1952 թվականին[98]:

1991 թվականին ԽՍՀՄ-ի փլուզման արդյունքում անկախացան մի շարք թյուրքական երկրների, որոնց հետ Թուրքիան ուներ մշակութային և լեզվական սերտ հարաբերություններ։ Հենց այդ կապերն էլ թույլ տվեց Թուրքիային ընդարձակել իր տնտեսական և քաղաքական հարաբերությունները Կենտրոնական Ասիայի երկրների հետ[99], ինչը հնարավորություն տվեց բնական գազը և նավթը Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղի միջոցով հասցնել Միջերկրական ծովի ափ: Այս նավթամուղի միջոցով կասպյան նավթը հասցվեց Եվրոպա: Արդյունքում, Թուրքիան դարձավ նաև խոշոր տարանցիկ երկիր՝ արդյունքում ստանալով նաև բազմաթիվ քաղաքական դիվիդենտներ: 1993 թվականին Թուրքիան խզեց իր հարաբերությունները Հայաստանի հետ՝ փակելով հայ-թուրքական պետական սահմանը[100]: Թուրքիան Արցախյան հակամարտության հարցում պաշտպանում է Ադրբեջանի դիրքորոշումը, որի հետ ունի դաշնակցային հարաբերություններ:

Արդարություն և զարգացում կուսակցության կառավարման ժամանակ, Թուրքիայի ազդեցությունը մեծացել է Օսմանյան կայսրության նախկին տարածքներում՝ Մերձավոր Արևելքում և Բալկաններում: Այս ծրագիրը կազմվել էր արտաքին գործերի նախկին նախարար Ահմեդ Դավութօղլուի կողմից: Մի շարք վերլուծաբաններ այս ծրագիրը կոչել են նաև նեոօսմանիզմ[101][102]: 2010 թվականի դեկտեմբերին տեղի ունեցած Արաբական գարնան ժամանակ, Թուրքիան աջակցել է արաբական երկրների ընդդիմադիր որոշ ուժերի, ինչպես օրինակ Սիրիայում և Եգիպտոսում[103][104]: Արդյունքում լարվել են Սիրիայի և Եգիպտոսի հարաբերությունները Թուրքիայի հետ[105]: 2010 թվականին սրվել են նաև Իսրայելի և Թուրքիայի դիվանագիտական հարաբերություններ, սակայն դրանք վերականգնվել են 2016 թվականի հունիսին[106]: Թուրքիան ներկայումս որդեգրել է «0 խնդիրներ հարևանների հետ քաղաքականությունը» (մշակվել է Ահմեդ Դավութօղլուի կողմից)[107][108]՝ դարձնելով արտաքին քաղաքականության գլխավոր դոկտրին[109]: 2015 թվականին, Թուրքիան Սաուդյան Արաբիայի և Կատարի հետ միասին ձևավորել է «ռազմական համագործակցություն» ընդդեմ Սիրիայի նախագահ Բաշշար ալ-Ասադի[110][111]: 2016 թվականին սրվել էին նաև թուրք-ռուսական հարաբերությունները, որոնք կարգավորվել են 2016 թվականի վերջին: Հարաբերությունների սրման պատճառ էր դարձել թուրքական ուժայինների կողմից ռուսական ռազմական օդանավի խոցման փաստը[112][113][114]:

Հայ-թուրքական հարաբերություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հայ-թուրքական հարաբերություններ

Չնայած, որ 1991 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Թուրքիան փաստացի ճանաչել է Հայաստանի Հանրապետության անկախություն, սակայն այն մինչ օրս հրաժարվում է դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել Հայաստանի հետ, այսինքն դե յուրե ճանաչել Հայաստանի Հանրապետությունը։

1993 թվականին Թուրքիան միակողմանի փակել է օդային և ցամաքային սահմանը Հայաստանի հետ։ Միջազգային հանրության ճնշման ներքո օդային սահմանը վերաբացվել է 1995 թվականին, իսկ ցամաքային սահմանի վերաբացման և դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու համար Թուրքիան առաջ էր քաշում մի շարք նախապայմաններ, որոնցից հիմնական են Լեռնային Ղարաբաղի վերահսկողության տակ գտնվող շրջաններն Ադրբեջանին վերադարձը, Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումից և ընդհանրապես Թուրքիայի նկատմամբ պահանջներից հրաժարումը։ 1991 թվականից ի վեր հարաբերությունների կարգավորման բազմաթիվ փորձեր են եղել, որոնք անհաջողությամբ են ավարտվել Թուրքիայի որդեգրած դիրքորոշման պատճառով[115]:

2008 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Թուրքիայի նախագահ Աբդուլլա Գյուլը պաշտոնական այցով ժամանել է Հայաստան՝ դիտելու Հայաստան-Թուրքիա ֆուտբոլային հանդիպումը, իսկ արդեն 2009 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Թուրքիայի Բուրսա քաղաք է մեկնել ՀՀ նախագաժ Սերժ Սարգսյանը՝ դիտելու պատասխան հանդիպումը: Այս այցերը միջազգային հանրությունը և վերլուծաբանները անվանել են «ֆուտբոլային դիվանագիտություն»: 2013 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Սևծովյան տնտեսական համագործակցության Երևանյան գագաթնաժողովին թուրքական պատվիրակությունը գլխավորել է արտաքին գործերի նախարար Ահմեդ Դավութօղլուն: 2014 թվականի օգոստոսի 28-ին ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Էդվարդ Նալբանդյանը Անկարայում մասնակցել է նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի երդմնակալության արարողությանը[116]: Չնայած նրան, որ երկու երկրների միջև չկան դիվանագիտական հարաբերություններ, սակայն 2009 թվականի հոկտեմբերի 10-ին[117] հայտարարվեց, որ Հայաստանը և Թուրքիան համաձայնվել են երկկողմ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել[118]։ Հայ-թուրքական արձանագրությունները 2008 թվականի աշնանը ՀՀ նախագահի՝ Սերժ Սարգսյանի նախաձեռնությամբ[119] սկսված հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման նոր փուլի արդյունքում 2009 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Ցյուրիխում[119] Հայաստանի Հանրապետության և Թուրքիայի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարների ստորագրած արձանագրություններն են[115]:

Ստորագրվել է 2 փաստաթուղթ՝ արձանագրություն, որոնք են՝

  • «Հայաստանի Հանրապետության և Թուրքիայի Հանրապետության միջև դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու մասին»
  • «Հայաստանի Հանրապետության և Թուրքիայի Հանրապետության միջև հարաբերությունների զարգացման մասին»[115]:

Սկզբում նախատեսվում էր առանց որևէ նախապայմանի դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել Հայաստանի և Թուրքիայի միջև[120]: Երկկողմ հարաբերությունների նորմալացման այդ քայլը հաջողությամբ չի ավարտվել, քանի որ Թուրքիան հենց սկզբից էլ հայտարարել էր, որ չի պատրաստվում վավերացնել նոր պայմանագրերը, քանի դեռ լուծված չէ Արցախի խնդիրը՝ ի օգուտ Ադրբեջանի: Ի պատասխան դրան Հայաստանը հայտարարել է, որ այդ դեպքում չի պատրաստվում պայքարել վավերագրման համար[121]:[122]։ Թուրքիան և Հայաստանը ունեն ոչ պաշտոնական հարաբերություններ։


Տեսարան Ստամբուլի Շիշլի թաղամասի Հալասքարգազը պողոտայից, որտեղով հարյուր հազարավոր մարդիկ անցնում են բողոքի ցույցով՝ վանկարկելով «Մենք բոլորս Հրանտ ենք, մենք բոլորս հայ ենք»: Ցուցապաստառների վրա նույնպես գրված է այդ խոսքը: «Ակօս» թերթի խմբագրատունը, որի մուտքի մոտ սպանվել է Հրանտ Դինքը, գտնվում է նկարի աջ մասում՝ սև ցանկապատի ետևում
Տեսարան Ստամբուլի Շիշլի թաղամասի Հալասքարգազը պողոտայից, որտեղով հարյուր հազարավոր մարդիկ անցնում են բողոքի ցույցով՝ վանկարկելով «Մենք բոլորս Հրանտ ենք, մենք բոլորս հայ ենք»: Ցուցապաստառների վրա նույնպես գրված է այդ խոսքը: «Ակօս» թերթի խմբագրատունը, որի մուտքի մոտ սպանվել է Հրանտ Դինքը, գտնվում է նկարի աջ մասում՝ սև ցանկապատի ետևում

Հույն-թուրքական հարաբերություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էրդողան - Պապանդրեու հանդիպումը Հունաստանի մայրաքաղաք Աթենքում

Պատմական տարբեր ժամանակահատվածներում հույն-թուրքական հարաբերությունները զարգացել են փոխադարձ թշնամանքի ֆոնի վրա։ Դա հիմնավորապես պայմանավորված է եղել երկու երկրների միջև տեղի ունեցած բազմաթիվ ռազմական բախումներով։ Հունաստանի անկախացումից հետո երկու երկրների միջև խոշոր մարտերը տեղի են ունեցել հույն-թուրքական պատերազմների, Բալկանյան պատերազմների և երկու աշխարհամարտերի շրջանակներում։ 1923 թվականի մայիսի 1-ին ստորագրվել է համաձայնագիր, որը նախատեսում էր իրականացնել Թուրքիայի և Հունաստանի բնակչության փոխանակություն։ Այն պայմանավորված էր 1919-1922 թվականների պատերազմում հույների կրած պարտությամբ և Լոզանի հաշտության պայմանագրի արդյունքներից ելնելով:

Անուղղակիորեն այս իրադարձությունը կարելի է համարել Փոքրասիական աղետի վերջին շրջափուլը։ Ըստ պաշտոնական վիճակագրության՝ 1919-1922 թվականներին Փոքր Ասիան լքել են թվով 151,892 հույներ: Մեծ թվով հույներ արտագաղթել են Ամերիկայի Միացյալ ՆահանգներԿանադա և Ավստրալիա, ուր և ձևավորվել են հունական համայնքներ: 1923 թվականի հուլիսի 24-ի Լոզանի պայմանագրի դրույթներից ելնելով ավելի քան 1 միլիոն 400 հազար հույն քրիստոնյաներ ստիպված եղան լքել Թուրքիան՝ բռնելով հայրենադարձության ուղին: Փախստականներին ընդունելու համար Ազգերի լիգան Հունաստանի թագավորությանը հատկացրել է 150 միլիոն ֆրանկ: Ինչ վերաբերվում է մուսուլմաններին, ըստ պաշտոնական վիճակագրության՝ Հունաստանի Մակեդոնիա երկրամասը լքել է ավելի քան 380 հազար թուրք: Թուրքերից բացի, Հունաստանի տարածքը նույն ժամանակահատվածում լքել են նաև մեծ թվով ռոմանամուսուլմաններ, իսլամադավան ալբանացիներ և սլավոնական մուսուլմաններ։ Վերջիններիս ընդհանուր թիվը կազմել է 3 հազար: 1930-ականներին հույն-թուրքական հարաբերությունները թևակոխել են բանակցային շրջափուլ, որի արդյունքում 1940-ականներին արդեն երկու երկրների միջև հաստատվեցին բարեկամական հարաբերություններ։

1952 թվականին Հունաստանը և Թուրքիան միաժամանակ դարձան Հյուսիսատլանտյան դաշինքի անդամ։ Երկու երկրների միջև հարաբերությունները կրկին լարվեցին Ստամբուլի ջարդերի, թուրքերի կողմից Կիպրոս ներխուժման և Եգեյան ծովի կղզիների վերաբերյալ առճակատման արդյունքում։ Հույն-թուրքական երկրաշարժերի դիվանագիտություն կոչվող հատուկ քաղաքականության հետևանքով Հունաստանի և Թուրքիայի միջև հաստատվել են բարեդրացիական հարաբերություններ։ Երկրաշարժերի դիվանագիտությունն իրենից ներկայացնում է աշխարհաքաղաքական իրադարձությունների շղթա, որը ուղեկցվել է Հունաստանի և Թուրքիայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունների վերածննդով, հույն և թուրք ժողովուրդների փոխադարձ համակրանքի առաջացմամբ: Այս իրադարձությունները պայմանավորված էին 1999 թվականին միաժամանակ Թուրքիայի Իզմիթ քաղաքում և Հունաստանի մայրաքաղաքում տեղի ունեցած երկրաշարժերով, որից հետո երկու երկրների կառավարությունները անցյալում թողնելով հույն-թուրքական ատելությունը և լարված հարաբերությունները վերսկսեցին դիվանագիտական հարաբերությունները: Այս հաջորդական իրադարձությունները ապշեցրեցին շատ միջազգային դիտորդների: Այդ ծրագրի գլխավոր հետևանքներից մեկը կարելի է համար նաև նախկինում Հունաստանի կառավարության արտահայտած բացասական դիրքորոշումը։

Թուրք-ադրբեջանական հարաբերություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիա-ԵՄ հարաբերություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիան Մերձավոր Արևելքում Եվրոպական Միության գլխավոր գործընկերներից մեկն է։ Եվրամիության և Թուրքիայի միջև հարաբերությունները հաստատվել են 1959 թվականին և ինստիտուցիոնալ շրջանակները պաշտոնապես հաստատվել են 1963 թվականին կնքված Անկարայի համաձայնագրով: 1987 թվականից սկսած Թուրքիան Եվրոպական Միությանն անդամակցելու հայտ է ներկայացրել, սակայն մարդու հիմնարար իրավուքների և ազատությունների շարունական խախտումների պատճառով վերջինիս եվրոինտեգրման բանակցությունները դադարեցվել են։ Եվրամիության հարաբերությունները Թուրքիայի հետ զգալիորեն վատացել են 2016-2017 թվականներին: Դա պայմանավորված էր երկրում ԶԼՄ-ների ազատության սահմանափակման, լրագրողների ձերբակալության, ինչպես նաև նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության գլխավորությամբ դեպի ավտորիտար վարչակարգի հակվածության հետ: 2016 թվականի նոյեմբերի 24-ին Եվրոպական խորհրդարանը քվեարկեց Թուրքիայի անդամակցության բանակցությունները կասեցնելու օգտին[123], սակայն այս որոշումը պարտավորեցնող չէր[124]: Դեկտեմբերի 13-ին Եվրոպական խորհուրդը հաստատեց, որ որևէ նոր տեղաշարժ չի գրանցվի Թուրքիայի հետ հարաբերություններում գերակա հանգամանքների պատճառով[125], քանի որ Թուրքիայի` ավտորիտարիզմի տանող ճանապարհը ԵՄ-ի հետ սերտ հարաբերությունների հաստատումն անհնար է դարձնում[126]: 2017 թվականին, հատակապես Սահամանադրական բարեփոխումների ժամանակ, Էրդողանի կուսակցության հերթական հաղթանակի պատճառով Թուրքիայի անդմակցության գործընթացը դադարեցվեց[127][128]: 2016 թվականի մարտի 20-ին ներգաղթյալների ճգնաժամի հաղաթահարման վերաբերյալ ԵՄ-Թուրքիա գործարքը մտավ ուժի մեջ: Համաձայն գործարքի` Հունաստան ժամանող միգրանտները պետք է վերադարձվեին Թուրքիա, եթե նրանց չէին հատկացվում ապաստարան կամ նրանց պահանջը մերժվում էր: Սահմանը հատողների թիվն այնքան էր ավելացել, որ Հունաստանը հայտարարեց, որ ի զորու չէ գործարքի կետերն անմիջապես կատարել: Առկա էին շատ կասկածներ, որ գործարքը կարող է կյանքի կոչվել, քանի որ միգրանտների վերադարձման մեխանիզմը պարզորոշ չէր: Շուրջ 2300 փորձագետներ մեկնեցին Հունաստան գործարքը իրականացնելու համար: Հունաստանի բարձրաստիճան պաշտոնյաներից մեկի վկայությամբ նման գործարքը հնարավոր չէր լինի իրականացնել 24 ժամվա ընթացքում: Փոխարենը՝ Թուրքիան ստանալու էր օգնություն և քաղաքական զիջումներ:

Վարչական բաժանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Թուրքիայի վարչական բաժանում
Անկարա՝ Թուրքիայի մայրաքաղաքը

Թուրքիան ունի կառավարման ունիտար ձև, որը հանդիսանում է Թուրքիայի հանրային կառավարման համակարգի կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկը: Երբ իշխանության երեք ճյուղերի (օրենսդիր, գործադիր և դատական համակարգերը) վրա է դրվում պետության ղեկավարման գործընթացը, տեղական իշխանությունների ներկայացուցիչները ունեն ավելի քիչ լիազորություններ: Թուրքիայում չի գործում կառավարման դաշնային համակարգ, և բոլոր նահանգները ենթակա են կենտրոնական իշխանությանը, որը տեղակայված է մայրաքաղաք Անկարայում: Տեղական իշխանությունները իրականացնում են տվյալ տարածքի կառավարումը և պատասխանատու են այդ տարածքներում կառավարության կողմից իրականացվող քաղաքականության արդյունավետ կատարման համար: Կառավարությունը տարածաշրջաններում ներկայացված է նահանգապետերի, որը թուրքերեն կոչվում է վալի (թուրք.՝ Vali) կամ քաղաքապետերի կողմից (թուրք.՝ Kaymakam): Մնացած բարձրաստիճան պաշտոնյաները նշանակվում են կառավարության կողմից կամ ընտրվում են համայնքի ավագանու կողմից[129]: Թուրքական նահանգները ունեն իրենց տեղական օրենսդիր մարմինները, որոնք ընդունում են նահանգային նշանակության որոշումներ: Չնայած կառավարման ունիտար ձևին, Թուրքիան բաժանված է 81 նահանգների կամ «իլերի» (թուրք.՝ il): Յուրաքանչյուր նահանգ բաժանված է շրջանների (թուրք.՝ ilçe): Ընդհանուր առմամբ Թուրքիայում կան 923 շրջաններ[130]: Թուրքիան բաժանված է նաև 7 աշխարհագրական տարածաշրջանների (թուրք.՝ bölge) և 21 ենթաշրջանների: Բաժանումը կատարվել է աշխարհագրական, դեմոգրաֆիական և տնտեսական նպատակներով: Երկրի տարածաշրջանների բաժանումը չի դիտարկվում որպես վարչական բաժանում: Անկարայում տեղակայված կենտրոնական իշխանության կազմում կան նաև գիտնականներ, որոնց միջոցով ավելի է հեշտանում երկրի կառավարման գործընթացը՝ հատկապես Թուրքիայի արևելյան հատվածում[131][132], որտեղ խոշոր քաղաքների բնակչության մեծ մասը ազգային փոքրամասնություններ են, հատկապես քրդական համայնքի ներկայացուցիչներ[133][134][135]: 2004 թվականից հետո փորձեր են կատարվել կառավարման համակարգի ապակենտրոնացման ուղղությամբ, որոնք սակայն հաջողության չեն հասել[131][132]: Իշխանության ապակենտրոնացման ուղղությամբ քայլեր է ձեռնարկվում նաև «Տեղական ինքնակառավարման մասին եվրոպական խարտիայի» 22-րդ գլխի շրջանակներում, որին միացել է նաև Թուրքիան: Բացի այդ իշխանության ապակենտրոնացման պահանջը Թուրքիայի ԵՄ անդամակցության կարևոր նախապայմաններից մեկն է[136][137][138][139]: Թուրքական իշխանության ապակենտրոնացման հարցը քննարվում է բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում, քաղաքական հարթակներում և հանրային բանավեճերում[138][140][141]:

Ռազմական ոլորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Թուրքիայի զինված ուժեր
1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Թուրքիայի ռազմական արդյունաբերություն 

Թուրքական զինուժը բաղկացած է ցամաքային ուժերից, ռազմաօդային ուժերից և ռազմածովային ուժերից։ Թուրքական ժանդարմերիան և ափային հսկողությունը մտնում են Ներքին գործերի նախարարության կազմում և թուրքական բանակի ու ծովային ուժերի հետ միասին հանդիսանում են երկրի անվտանգության ապահովման հիմնական միջոցները։ Պատերազմական ժամանակ ժանդարմերիան և ափային հսկողությունը ենթակա են Պաշտպանության նախարարությանը[142]։ Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետը նշանակվում է նախագահի կողմից և ենթակա է նաև վարչապետին։ Նախարարների խորհուրդը ազգային անվտանգության կազմակերպման և զինված ուժերի մարտական պատրաստության կազմակերպման և իրականացման ժամանակ ենթակա է վարչապետին։ Այդուհանդերձ, պատերազմ հայտարարելը կամ այլ երկրներում թուրքական զինուժի ներկայության հարցը կամ էլ Թուրքիայի տարածքում օտարերկրյա զինուժի առկայությունը ընդունվում և վավերացվում է Մեջլիսի հետ[142]։

Թուրքական բանակում վերջին ժամանակներում մեծ ուշադրություն է դարձվում բարձրագույն տեխնոլոգիաների ներդրմանը[143]։

Թուրքիայի արական սեռի չափահաս տարիքի քաղաքացիները պարտավոր են անցնել զինվորական ծառայության, որը տևում է երեք շաբաթից մինչև 1 տարի՝ կախված անձի մասնագիտությունից և աշխատավայրից[144]։ Թուրքիայում արգելված է դասալքությունը, ինչպես նաև չկա այլընտրանքային ծառայություն[145]։

ՆԱՏՕ-ի կազմում Թուրքիան ունի երկրորդ խոշոր բանակը՝ ԱՄՆ-ից հետո։ Համաձայն ՆԱՏՕ-ի 2011 թվականի տվյալների, Թուրքական զինուժը կազմված մոտ 495,000 զինծառայողներից[146]։ Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի կազմում այն հինգ երկրներից մեկն է, որը Գերմանիայի, Բելգիայի, Իտալիայի և Նիդերլանդների հետ միասին ստորագրել է ատոմային զենքի չտարածման մասին համաձայնագիրը[147]։ Մոտավորապես, 90 B61 տիպի ատոմային ռումբեր պահվում են Ինջիրլիքի ավիաբազայում, որոնցից 40-ը պատկանում են թուրքական զինուժին։ Դրանք կարող են օգտագործվել ատոմային վտանգի պարագայում, սակայն անհրաժեշտ է ՆԱՏՕ-ի թույլտվությունը[148]։

Թուրքիան, ՄԱԿ-ի և ՆԱՏՕ-ի կազմում, խաղաղապահ առաքելություն է իրականացրել Կորեական պատերազմի ժամանակ, Սոմալիում, Հարավսլավիայում, Աֆրիկայում և Պարսից ծոցի պատերազմում։ Ներկայումս մոտ 36 000 զինծառայողներ տեղակայված են Հյուսիսային Կիպրոսում[149], Կոսովոյում[150], Eurocorp-ում և Սիրիայում[151][152][153]։ Բացի այդ, թուրքական ռազմաբազաներ կան Իրաքում[154], Կատարում[155] և Սոմալիում[156]։

Համաձայն Global Peace Index 2016-ի, Թուրքիան խաղաղասեր 163 երկրների ցանկում եղել է 145-րդ հորիզոնականում, որի հիմնականում պայմանավորված է Թուրք-քրդական հակամարտությամբ և Սիրիական ճգնաժամով[157]։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վանա լիճն ու Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցին։ Վանան երկրի խոշորագույն լիճն է, որը գտնվում է Արևելյան Անատոլիայում

Թուրքիան լինելով միջմայրցամաքային երկիր աշխարհի այն փոքրաթիվ պետություններից է, որի տարածքը միաժամանակ գտնվում է երկու աշխարհամասերում։ Ասիական Թուրքիան, որը ներառում է երկրի ընդհանուր տարածքի 97 %-ը, Թուրքիայի եվրոպական հատվածից բաժանվում է Բոսֆորի և Դարդանելի նեղուցներով, ինչպես նաև Մարմարա ծովով։ Եվրոպական Թուրքիան կազմում է երկրի ընդամենը 3 %-ը։ Թուրքիայի տարածքն ունի ավելի քան 1,600 կիլոմետր երկարություն և 800 կիլոմետր լայնություն, իսկ ընդհանուր մակերեսը՝ ներառյալ լճերն ու ներքին ջրերը, կազմում է 23.764 քառակուսի կիլոմետր (9.175 քառակուսի մղոն): Այսպիսով՝ Թուրքիայի Հանրապետությունն աշխարհի 37-րդ խոշորագույն երկիրն է՝ ըստ տարածքի։ Երկիրը երեք կողմերից շրջապատված է ծովերով։ Արևմուտքում Թուրքիայի ափերը ողողում է Եգեյան, հյուսիսում՝ Սև, իսկ հարավում՝ Միջերկրական ծովի ջրերը։ Հյուսի-արևմուտքում Թուրքիայի ափերը ողում են նաև Արևելյան Միջերկրականի մաս կազմող Մարմարա ներքին ծովի ջրերը։ Թուրքիայի եվրոպական հատվածը՝ պատմական Արևելյան Թրակիան, զբաղեցնում է Բալկանյան թերակղզու արևելյան մասը։ Այսպիսով՝ Եվրոպական Թուրքիան սահմանակցում է նաև Եվրոպական Միության անդամ երկու երկրների՝ Հունաստանի և Բուլղարիայի հետ։ Երկրի ասիական հատվածը հիմնականում զբաղեցնում է Անատոլիա թերակղզին, որը բաղկացած է նեղ ափամերձ հարթավայրերով բարձրաբերձ լեռնաշղթաներից։ Թուրքիան առավելապես լեռնային երկիր է. հիմնականում գտնվում է Փոքրասիական բարձրավանդակի և Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններում։ Հյուսիսային և հարավային ափերը բարձրադիր են և թույլ կտրտված։ Հարավային ափին են հարում Անթալիա և Չուքուրօվա ցածրադիր հարթավայրերը։ Արևմտյան ափը խիստ կտրտված է։ Փոքրասիական բարձրավանդակը և մասամբ Հայկական լեռնաշխարհը հյուսիսից եզերված են Պոնտական լեռներով (բարձրությունը՝ մինչև 3931 մ), հարավից՝ Տավրոսի լեռներով (մինչև 3726 մ), որոնք արևելքում ձուլվում են Հաքյարի լեռներին (մինչև 4168 մ) Փոքրասիական բարձրավանդակի արևմտյան մասը բաղկացած է մինչև 2500 մ բարձրության լայնակի ձգվող զուգահեռ լեռնաշղթաներից, կենտրոնական մասն զբաղեցնում է Անատոլիական սարահարթը։ Հայկական լեռնաշխարհի՝ Թուրքիային պատկանող մասում առանձնանում են մի շարք գոգավորություններ և սարահարթեր։ Արևելյան Թուրքիայում գերակշիռ մաս են կազմում Տավրոսի լեռնահամակարգի բարձրալեռները։ Ալպյան ծալքավորման վերին փուլերում վերակենդանացած խորքային բեկվածքներն ու երիտասարդ խզվածքները Տավրոսում առաջացրել են բեկորային լեռներին հատուկ մորֆոլոգիա։ Լեռնային գոտիների և բազուկների խզումնաաստիճանավոր, մեծ մասամբ զառիթափ լանջերին զուգահեռ ձևավորվում են բազմաթիվ իջվածքային միջլեռնային գոգավորություններ, որոնցով անցնում են Սեյհան, Ջեյհան, Կզըլ-Իրմակ, Եփրատ և այլ գետեր։ 

Թուրքիայի բնություն

Թուրքիայի այս տարածաշրջանը նշանավոր է գետերի և լճերի առատությամբ։ Արևելյան Թուրքիայում են գտնվում այնպիսի գետեր, ինչպիսիք են Եփրատը, Տիգրիսը, Արաքսը։ Լճերից խոշորագույնը Վանան է, որը Թուրքիայի խոշորագույն լիճը լինելուց բացի հանդիսանում է նաև  Մերձավոր Արևելքի մեծությամբ երկրորդ լիճը՝ Իրանում գտնվող Ուրմիո լճից հետո։ Փոքրիկ նեղուցուվ լիճը բաժանվում է ծանծաղ հյուսիսային և ավելի խոշոր հարավային հատվածի, որտեղ խորությունը հասնում է 451 մետրի։ Վանա լճի միջին խորությունը հասնում է 161,2 մետրի, ջրի ընդհանուր ծավալը՝ 576 կմ³։ Ափերը հիմնական ժայռոտ են։ Վանա լճում տեղակայված են բազմաթիվ մանր կղզյակներ, մասնավորապես ափերի մոտ, և չորս խոշոր կղզիներ՝ Ղադիր (Լիմ), ԿտուցԱղթամար և Առտեր։ Ղադիրը (Լիմ) ամենամեծ կղզին է, որը գտնվում է լճի հյուսիսային մասում։ Վանա լճից ոչ հեռու գտնվում են նաև Նազիկ (դեպի հյուսիս-արևմուտք, ծովի մակերևույթից 1870 մ բարձրության վրա), Արճակ (արևելքում, ծովի մակերևույթից 1890 մետր բարձրության վրա) և Արին (հյուսիսում) լճերը։ Թուրքիայի ամենաբարձր կետը Արարատ լեռն է՝ 5165 մետր բարձրությամբ։ Արարատի գագաթը պատված է հավերժական սառցույթով, որը 1957 թվականից ի վեր սկսել է փոքրանալ։ Ուշ 1950-ականներին Բլումենթալը հետազոտել է և պարզել, որ կան գագաթի ձյունից գոյացել են 11 սառցադաշտեր, որոնք ծածկում են շուրջ 11 կմ քառակուսի մակերես։ Սարահարթերը կազմված են հնագույն լավային ծածկույթներից, նրանց վրա վեր են խոյանում բազմաթիվ հզոր հանգած հրաբուխներ՝ Արարատը, Սիփանը, Նեմրութը և ուրիշներ։ Հայկական Տավրոսից հարավ գտնվում է Զեզիրե սարավանդի հյուսիսային մասը։ Եվրոպական Թուրքիայի Սեծովյան ափի երկայնքով ձգվում է Իսթրանջա լեռնաշղթան Թուրքիայի տարածքը գտնվում է Միջերկրածովյան ծալքավոր գեոսինկլինալային գոտու սահմաններում։ Այստեղ առանձնանում են Պոնտոսի և Տավրոսի ալպյան ծալքավոր համակարգերը, որոնց միջև գտնվում է մինչքեմբրի և մասամբ պալեոզոյի բյուրեղային ապարներից կազմված Կենտրոնա-Անատոլական ծալքավոր միջակա զոնան։ Հարավ-արևելքում անցնում է հնագույն Աֆրո-արաբական պլատֆորմի եզրային կքվածքը։ Թուրքիան բաժանված է յոթ աշխարհագրական տարածաշրջանների՝ Մարմարա, Եգեյան, Սևծովյան, Կենտրոնական Անատոլիա, Արևելյան Անատոլիա, Հարավարևելյան Անատոլիա և Միջերկրածովյան։

Թուրքիայի ընդերքը հարուստ է օգտակար հանածոներով, հատկապես՝ քրոմիտների, բորատների, բոքսիտների, վոլֆրամի, սնդիկի, ծարիրի, պղնձի, քարածխի պաշարներով։ Կան նաև նավթի, մանգանի, երկաթի, կապարի, ցինկի, գորշածխի, մագնեզիտի, բարիտի, կորունդի, ասբեստի, ֆլյուորիտի, ծծմբի, ֆոսֆատների, քարաղի և այլ հանածոների արդյունաբերական նշանակություն ունեցող հանքավայրեր։ Ներքին սարահարթերում գերիշխում են կիսաանապատային բաց գորշ և մոխրագույն հողերը, իջվածքներում՝ աղուտները, Հայկական լեռնաշխարհի տափաստանային շրջաններում՝ սևահողերը, ծովափնյա շրջաններում՝ շագանակագույն, հյուսիս-արևելքի խոնավ մերձարևադարձերում՝ կարմրահողերը և լեռնաանտառային գորշ հողերը, իսկ 2000-2100 մ բարձրությունից սկսած՝ լեռնամարգագետնային հողերը։

Պոնտոսի լեռների համայնապատկերը
Պոնտոսի լեռների համայնապատկերը

Կլիմայական պայմաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայի կլիմայական գոտիների բազմազանությունը

Թուրքիայի կլիման մերձարևադարձային է, առափնյա շրջաններում՝ միջերկրածովյան։ Լեռնային ռելիեֆը ստեղծում է կլիմայական շրջանների մեծ բազմազանություն։ Եգեյան և Միջերկրական ծովերի հարակից թուրքական տարածքներին բնորոշ է միջերկրածովյան կլիման՝ տաք, չոր ամառներով և մեղմ ձմեռներով[158]։ Սևծովյան տարածքների կլիման ձևավորվել է օվկիանոսային կլիմայի ազդեցությամբ։ Այդ տարածքներին բնորոշ են ամառային տապերը և ցրտաշունչ, տեղումնառատ ձմեռները։ Սևծովյան ափը երկրի ամենատեղումնառատ շրջանը[158]։ Թուրքիայի արևելյան մասում տարեկան տեղումների միջին քանակը կազմում է 2200 մմ (այն երկրում տեղումների քանակի ամենաբարձր ցուցանիշն է): Մարմարա ծովի ափամերձ շրջանները՝ այն տարածքները, որոնք Եգեյան ծովը կապում են Սև ծովին, ունեն անցողիկ կլիմա։ Այս տեղամասին բնորոշ է միաժամանակ և՛ միջերկրածովյան, և՛ օվկիանոսայի կլիմայի առկայությունը։ Մարմարա և Սև ծովերի հարակից տարածքներում ձյան տեղումներ գրանցվում են գրեթե ամեն ձմեռ, սակայն դրանք հալվում են մի քանի օրից։ Ի հակադրություն սրա՝ ձյունը հազվագյուտ երևույթ է հանդիսանում Եգեյան և Միջերկրածովյան երկրամասերում[158]։

Ափամերձ բարձրադիր լեռները խոչընդոտում են միջերկրական ծովի տաք օդային հոսանքների տարածումը երկրի ներքին շրջաններ։ Ի տարբերություն արևադարձային Թուրքիայի՝ կլիմայական պայմանները բավականին տարբեր են Արևելյան Անատոլիայում[158]։ Սարահարթի արևելքում հատկապես խստաշունչ են ձմեռային ամիսները։ Ձյունը կարող է պահպանվել առնվազն 120 օր։ Տարվա ամենաշոգ ամիսը մայիսն է, իսկ հուլիսն ու օգոստոսն ամենաթեժ ամիսներն են։ Հունվարը տարվա ամենացուրտ ամիսն է։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանը դաշտավայրերում 5 °C է, սարահարթերում՝ 0 °C-ից, -5 °C, հուլիսի միջին ջերմաստիճանը Սև և Մարմարա ծովերի ափերին 22 °C-ից մինչև 24 °C է, Եգեյան և Միջերկրական ծովերի ափերին՝ 25 °C-ից 32 °C, ներքին սարահարթերում՝ 15 °C-ից 22 °C: Տարեկան տեղումները 1000-2000 մմ-ից՝ ափամերձ լեռներում մինչև 3000 մմ, Պոնտական լեռների արևելյան մասում, Անատոլական սարահարթի ներքին շրջաններում՝ 200-350 մմ, Հայկական լեռնաշխարհի լեռներում՝ 300-600 մմ[158]։


Ստամբուլի կլիմայական տվյալները
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ Տարի
Ռեկորդային բարձր °C (°F) 22.0
(71.6)
23.2
(73.8)
29.3
(84.7)
33.6
(92.5)
34.5
(94.1)
40.0
(104)
41.5
(106.7)
39.6
(103.3)
36.6
(97.9)
34.0
(93.2)
26.5
(79.7)
25.8
(78.4)
41.5
(106.7)
Միջին բարձր °C (°F) 8.5
(47.3)
9.0
(48.2)
10.8
(51.4)
15.4
(59.7)
20.0
(68)
24.6
(76.3)
26.6
(79.9)
26.8
(80.2)
23.7
(74.7)
19.1
(66.4)
14.7
(58.5)
10.8
(51.4)
17.5
(63.5)
Միջին օրական °C (°F) 5.7
(42.3)
5.7
(42.3)
7.0
(44.6)
11.1
(52)
15.7
(60.3)
20.4
(68.7)
22.9
(73.2)
23.1
(73.6)
19.8
(67.6)
15.6
(60.1)
11.5
(52.7)
8.0
(46.4)
13.88
(56.98)
Միջին ցածր °C (°F) 3.2
(37.8)
3.1
(37.6)
4.2
(39.6)
7.7
(45.9)
12.1
(53.8)
16.5
(61.7)
19.5
(67.1)
20.1
(68.2)
16.8
(62.2)
13.0
(55.4)
8.9
(48)
5.5
(41.9)
10.88
(51.6)
Ռեկորդային ցածր °C (°F) −11.0
(12.2)
−8.4
(16.9)
−5.8
(21.6)
−1.4
(29.5)
3.0
(37.4)
8.5
(47.3)
12.0
(53.6)
12.3
(54.1)
7.1
(44.8)
0.6
(33.1)
−2.2
(28)
−7.0
(19.4)
−11
(12.2)
Տեղումներ մմ (դյույմ) 105.0
(4.134)
78.0
(3.071)
70.8
(2.787)
45.2
(1.78)
34.1
(1.343)
35.0
(1.378)
31.6
(1.244)
40.7
(1.602)
59.5
(2.343)
90.0
(3.543)
101.3
(3.988)
122.0
(4.803)
813.2
(32.016)
Միջ. տեղումների օրեր (≥ 0.1 mm) 17.5 15.3 13.8 10.4 8.1 6.1 4.2 4.9 7.4 11.3 13.2 17.2 129.4
Միջին ամսական արևային ժամ 71.3 87.6 133.3 180.0 251.1 300.0 322.4 294.5 243.0 164.3 102.0 68.2 2 217,7
աղբյուր: Türkiye Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (Turkish State Meteorological Service)

Բուսական և կենդանական աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եզրային լեռների ծովահայաց լանջերին գերակշռում է միջերկրածովային բուսականությունը (կոշտատերև անտառներ և թփուտներ), Տավրոսի լեռներում՝ մաքվիսը (տեղ-տեղ Փշատերև անտառներ), Արևելա-Պոնտական լեռներում՝ տերևաթափ անտառները (մշտադալար ենթանտառով), ներքին շրջաններում՝ կիսաանապատային և տափաստանային բուսականությունը, շիբլյակի և ֆրիգանայի խմբակցությունները։ Հայկական լեռնաշխարհում տարածված են բարձրալեռնային մարգագետինները և լեռնային չոր տափաստանները։

Բնորոշ են լեռնային ֆաունայի ներկայացուցիչները՝ մուֆլոն, բեզուարյան այծ։ Անտառներում հանդիպում են ազնիվ եղջերու, այծյամ, վարազ, չախկալ, գայլ, շերտավոր բորենի, արջ, Զեզիրե սարավանդում՝ ցիռ (վայրի էշ), աֆրիկական ֆաունայի ներկայացուցիչներ՝ վիթ, փարավոնամուկ և այլն։

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Թուրքիայի տնտեսություն
Երկնաքերերը Ստամբուլի Լևենտ թաղամասում։ Վերջինս նաև Ստամբուլի բիզնես կենտրոնն է[159]։

Թուրքիան ՀՆԱ-ի ծավալներով աշխարհի երկրների ցանկում զբաղեցնում է 13-րդ հորիզոնականը[160], իսկ անվանական ՀՆԱ-ի ծավալներով՝ 18-րդ հորիզոնականը[161]։ Թուրքիան համարվում է Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության և G 20-ի հիմնադիր անդամ[162][163]։

1995 թվականին Թուրքիայի և ԵՄ-ի միջև կնքված մաքսային միության շնորհիվ, երկրում ազատականցվել են մաքսային տուրքերը։ Այն հանդիսանում է Թուրքիայի արտաքին տնտեսական քաղաքականության ամենամեծ ձեռքբերումներից մեկը[164]։ 2011 թվականի տվյալներով, Թուրքիայի արտահանումը կազմել է 143.5 միլիարդ դոլար, իսկ 2012 թվականին հասել է 163 միլիարդ դոլարի։ 2012 թվականի տվյալներով Թուրքիայից արտահանվող ապրանքների 8,6%-ը ուղարկվել է Գերմանիա, 7,1%-ը՝ Իրաք, 6,5%-ը՝ Իրան, 5,7%-ը՝ Մեծ Բրիտանիա, 5,4%-ը՝ ԱՄԷ։ Այդուհանդերձ, ներկրման մեծ ծավալները բալանսավորում են երկրի տնտեսական պոտենցիալը։ Այսպես, 2012 թվականի տվյալներով դեպի Թուրքիա ներկրումների ծավալներով առաջատար են եղել Ռուսաստանը՝ 11,3%, Գերմանիան՝ 9%, Չինաստանը՝ 9%, ԱՄՆ-ն՝6%, Իտալիան՝ 5.6%[165]:

Թուրքիան ունի խոշոր մեքենաշինական արդյունաբերություն։ 2015 թվականի տվյալներով, Թուրքիայում արտադրվել է 1,3 միլիոն մեքենա, որի շնորհիվ Թուրքիան աշխարհում 14-րդն է՝ մեքենաների արտադրության ծավալներով[166]։ 2011 թվականի տվյալներով, նավաշինությունից Թուրքիան ստացել է 1,2 մլրդ դոլլար եկամուտ [167]։ Հիմնական մատակարարներն են Մալթան, Մարշալյան կղզիները, Պանաման և Մեծ Բրիտանիան։ Թուրքական նավաշինարանները ունեն տարբեր չափսերի 15 նավակայքեր և մեկ չոր նավակայք[167]։ Թուզլան, Յալովան և Իզմիթը դարձել են Թուրքիայի հիմնական նավաշինական կենտրոնները[168]։ 2011 թվականին Թուրքիայում գործել են 70 նավաշինարաններ։ Եվս 56 նավաշինարաններ կառուցվել են մինչև 2016 թվականը[168][168]։

Թուրքական Beko և Vestel ապրանքանիշները համարվում են էլեկտրոնիկայի և տնային պարագաների Եվրոպայի ամենախոշոր արտադրողներից մեկը։ Այս ընկերությունները մեծ գումարներ են ծախսում նորարարական հետազոտությունների և տեխնոլոգիական նորամուծությունների զարգացման և իրականացման համար[169][170][171]։

Թուրքական տնտեսության մյուս խոշոր ոլորտներն են բանկային համակարգը, շինարարությունը, էլեկտրոնիկայի արտադրությունը, տեքստիլ արտադրությունը, նավթամշակումը, նավթաքիմիական արդյունաբերությունը, սննդի արդյունաբերությունը, հանքարդյունաբերությունը, երկաթի ուy պողպատի արդյունաբերությունը և մեքենաշինությունը։ 2010 թվականին, ՀՆԱ-ի ծավալների 9%-ը բաժին է ընկել գյուղատնտեսությանը, 26%-ը՝ արդյունաբերությանը և 65%-ը՝ ծառայությունների ոլորտինn[165]։ Ինչևէ, գյուղատնտեսությունը որոշակիորեն ծածկում է գործազրկության ծավալները [172]։ 2004 թվականի տվյալներով, եկամտի ընդհանուր ծավալի 46%-ը բաժին է ընկնում երկրի 20 ամենահարուստ անձանց, իսկ ամենաղքատ 20%-ին բաժին է ընկնում ընդհանուր եկամտի միայն 6%-ը[173]։ 2012 թվականի տվյալներով, կանանց գործազրկությունը Թուրքիայում կազմել է 30 %[174]։ Այս ցուցանիշով Թուրքիան աշխարհում առաջատարն է կանանց զբաղվածությամբ՝ Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության երկրներում[175]։ Արտասահմանյան ուղղակի ներդրումների ծավալները 2012 թվականին կազմել են 8,3 մլրդ դոլար, իսկ 2013 թվականին հասել է մինչև 15 միլիարդի[176]։ 2012 թվականին «Fitch Group»-ը, 18 տարվա ընդմիջումից հետո, բարձրացրել է Թուրքիայի ներդրումային վարկանիշը[177], որի արդյունքում Moody's՛-ում 2013 թվականի մայիսի 13-ին բարձրացել է Թուրքիայի տնտեսական վարկանիշը[178][179]։ 2016 թվականի սեպտեմբերին Moody's-ը դարձյալ իջեցրել է Թուրքիայի վարկանիշը[180]։ 2016 թվականի տնտեսական ճգնաժամի արդյունքում, Արդարություն և զարգացում կուսակցության կառավարությունը կուտակել է ամենամեծ թվով պարտքերը։ Այդ գումարները ծախսվել են շինարարության, այլ ոչ թե տնտեսական աճի կարգավորման և ներդրումների վրա[181]։ 2002 թվականին թուրքական բանկերի մասնավոր պարտքը կազմել է 6,6 միլիարդ թուրքական լիրա, իսկ արդեն 2015 թվականին այն կազմել է 385 միլիարդ թուրքական լիրա[181]:

Տնտեսական պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Թուրքիայի տնտեսական պատմություն
Աթաթուրքը (կենտրոնում) Ջելալ Բայարի (ձախում) և Իսմեթ Ինյոնյուի (աջում) ուղեկցությամբ Նազիլիի Սյումբերբանկ տեքստիլ գործարանի բացման ժամանակ, 1937 թվականի հոկտեմբերի 9։
Բանքալար փողոցի (Բանկերի փողոցի) տեսքը Թուրքիայի անկախության հռչակման առաջին տարիներին։ Կառուցվել է 1892 թվականին։ Օտտոմանյան բանկի շենքը երևում է ձախում։ 1995 թվականին Ստամբուլի ֆոնդային բորսան տեղափոխվել է Իսթինյե, մինչդեռ թուրքական առաջատար բանկերի մեծ մասը իրենց կենտրոնակայանները տեղափոխել են Լևենտ կամ Մասլաք։

Թուրքական Հանրապետության պատմության առաջին տարիներին, կառավարությունը (կամ բանկերը, որոնք ստեղծվել էին կառավարության կողմից, ինչպես օրինակ Թուրքիայի կենտրոնական բանկը, Türkiye İş Bankası-ն (1924), Sanayi ve Maadin Bankası-ն (1925), Emlak ve Eytam Bankası-ն (1926), Sümerbank-ը (1933), İller Bankası-ն (1933), Etibank-ը (1935), Denizbank-ը (1937), Halk Bankası-ն (1938) և այլն) ստիպված էր իրականացնել արդյունաբերական հիմնական ծրագրերը, քանի որ երկրում զարգացած չէր մասնավոր հատվածը։ Արդեն 1920- 1950-ական թվականներին, թուրք գործարարների նոր սերունդը, ինչպես օրինակ, Նուրի Դեմիրաղը, Վեհբի Քոչը, Հաջը Օմեր Սաբանջըն և Նեջաթ Էջզաջըբաշըն, սկսեցին հիմնել մասնավոր գործարաններ, որոնցից շատերը դարձան խոշոր ձեռնարկատիրական ընկերություններ և մեծ նշանակություն ունեն Թուրքիայի տնտեսության համար։ Դրանց թվին են դասվում Koç Holding-ը, Sabancı Holding-ը և Eczacıbaşı Holding-ը։ 1923-1972 թվականներին, Թուրքիայում գործում էր բյուջեի խիստ պլանավորման համակարգ։ Կառավարությունը սահմանափակումներ էր դրել արտաքին առևտրի, արտարժույթի, արտաքին ուղղակի ներդրումների և հանրային կյանքի տարբեր ոլորտներում մասնավոր հատվածի մասնակցության վրա, ինչպես օրինակ, հեռահաղորդակցությունը, էներգետիկ ոլորտ, հանքարդյունաբերությունը և այլն։ Այդուհանդերձ, 1983 թվականին վարչապետ Թուրգուտ Օզալը ձեռնարկեց բարեփոխումների շարք, որը արմատապես փոփոխեց թուրքական տնտեսական համակարգը՝ երկրում ներդնելով ազատ շուկայական համակարգը[182]։

Այս բարեփոխումների արդյունքում դեպի Թուրքիա սկսեց տեղի ունենալ արտասահմանյան կապիտալի ներհոսք, որի արդյունքում երկրի սկսել գրանցել տնտեսական աճ։ Սակայն այս աճը ընդհատվեց 1994, 1999[183], 2001[184] թվականներին, երբ երկրում տեղի ունեցան ֆինանսական ճգնաժամեր։ 1981- 2003 թվականներին Թուրքիայի ՀՆԱ-ն նախորդ տարվա հետ համեմատած աճել է 4%-ով[185]։ Ֆիսկալ հավելյալ բարեփոխումների բացակայությունը, հանրային առողջ սեկտորի բացակայությունը, կոռուպցիայի մեծ ցուցանիշները, թույլ բանկային համակարգը ազդում են տնտեսության կայուն աճի ցուցանիշի վրա[186]։ 2001 թվականի տնտեսական ճգնաժամից և ֆինանսների նախարար Քեմալ Դերվիշի կողմից ձեռնարկված բարեփոխումներից հետո, Թուրքիայում աճել են ինֆլյացիոն ցուցանիշները (միայն 2005 թվականին գրանցվել է 8% ինֆլյացիա), կրճատվել են արտասահմանյան ներդրումների ծավալները և բարձրացել է գործազրկությունը (միայն 2005 թվականին 10%-ով)[187]։ Թուրքիայում տեղի ունեցած տնտեսական բարեփոխումների արդյունքում կրճատվեց պետության կողմից տնտեսության միջամտության հնարավորությունները։ Մասնավորապես, կառավարությունը սկսեց կարգավորել արտաքին առևտրի իրականացման քաղաքականությունը, մասնավորեցվեցին հանրային ձեռնարկությունները, պետական սեկտորի որոշ մարմիններ ազատականացվեցին, որոնք էլ դարձան քաղաքական բանավեճերի օբյեկտներ[188]։

2002- 2007 թվականներին ՀՆԱ-ն տարեկան ավելացել է 6․8 %-ով[189]։ Այս ցուցանիշով Թուրքիան աշխարհում այդ ժամանակ եղել է ամենաարագ զարգացող տնտեսություններից մեկը։ Այդուհանդերձ, 2008 թվականին տնտեսական կազմել է 1%, իսկ 2009 թվականին, համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի հետևանքով, տնտեսական աճը երկրում կազմել է -5 %: 2010 թվականին Թուրքիայի տնտեսական աճը կազմել է 8%[7]: 21-րդ դարի սկզբին Թուրքիայում ինֆլյացիոն բարձր մակարդակը էականորեն կրճատվել է։ 2005 թվականին երկրում շրջանառության մեջ է դրվել թուրքական նոր լիրան (թուրք.՝ Yeni Türk Lirası)[190]: 2009 թվականին թուրքական նոր լիրան դուրս է եկել շրջանառությունից և դարձյալ սկսել է կիրառվել թուրքական լիրան՝ նոր թղթադրամներով և մետաղադրամներով։ Թուրքական նոր լիրայի ISO 4217 կոդը սկսեց կիրառվել նաև ժամանակակից լիրայի համար՝ արտարժույթի փոխանակման արտասահմանյան կետերում։

Զբոսաշրջություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Զբոսաշրջությունը Թուրքիայում
Տեսարան թուրքական ռիվիերայից: Որպես կանոն, ռիվերիան ներառում է Անթալիայի և Մուղլայի նահանգները

Զբոսաշրջության ոլորտը վերջին քսան տարիների ընթացքում Թուրքիայում զգալի աճ է գրանցել՝ դառնալով երկրի տնտեսության կարևորագույն ճյուղերից մեկը։ 2014 թվականին Թուրքիան իր հարկի տակ հյուրընալել է 42 միլիոն օտարերկրյա զբոսաշրջիկների՝ դառնալով աշխարհի 6-րդ ամենահայտնի զբոսաշրջային ուղղությունը[191]։ Սակայն այդ թիվը գնալով նվազել է․ 2015 թվականին Թուրքիան ընդունել է 36 միլիոն, իսկ 2016-ին՝ 25 միլիոն զբոսաշրջիկ[192][193]։ Այդ թիվը զգալիորեն կրճատվել է 2017 թվականին ևս[194]։ Այս հանգամանքը հիմնականում պայմանավորված է Ռուսաստանի հետ քաղաքական լարվածությամբ, ահաբեկչական հարձակումների սպառնալիքով[195][196], ինչպես նաև արտասահմանում նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի ծայրահեղական հայտարարություններով[197]։ 2016 թվականի տվյալներով Թուրքիա ժամանած զբոսաշրջիկների մեծամասնությունը Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունից են։ Մեծ թվով զբոսաշրջիկներ Թուրքիա ժամանում են Վրաստանից, Մեծ Բրիտանիայից, Բուլղարիայից, Իրանից, Ուկրաինայից, Նիդերլանդներից, Ռուսաստանից, Ադրբեջանից, Ֆրանսիայից, Սիրիայից և այլն[198]։

Թուրքիան ունի բոլոր նախադրյալները սպասարկման ոլորտի այս ճյուղի զարգացման համար: Երկրի ափերը ողողում են Միջերկրական, Եգեյան, Մարմարա և Սև ծովի ջրերը: Դրանց մերձակա շրջաններին բնորոշ է մերձարևադարձային միջերկրածովյան կլիման: Թուրքիայի ջրափնյա գծի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 7200 կմ: Երկրում գործում են ընդհանուր հաշվով 2870 հյուրանոցներ, որոնք կարող են տեղավորել մինչև 700 հազար մարդ[199]: Թուրքիան զբաղեցնում է երկրորդ տեղը Եվրոպայում և յոթերորդն աշխարհում՝ ըստ տաք աղբյուրների թվի (Տարածքով հոսում են 1300 տաք աղբյուրներ): Տրանսպորտային ցանցը թույլ է տալիս հարմարավետորեն շարժվել երկրի ցանկացած հատվածում[200]: Թուրքիայի տարածքում կան մի շարք հնավայրեր և ավերակներ, որոնք պահպանվել են հին հունական և հռոմեական ժամանակահատվածից: Թուրքիայի տարածքում են գտնվում լեգենդար Տրոյա քաղաքի ավերակները: Այստեղ է գտնվում նաև Եվրոպայի խոշորագույն քաղաքը՝ Ստամբուլը, որը նաև երկրի կարևորագույն զբոսաշրջային կենտրոնն է։

Ներկայումս Թուրքիայի Հանրապետության տարածքում գտնվող մշակութային հուշարձաններից 16-ը գտնվում են ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի պաշտպանության տակ։ Այդ ցանկում գրանցված օբյեկտներն են Ստամբուլի պատմական շրջանները, Գյորեմե ազգային այգի և Կապադովկիայի քարանձավները, Դիվրիղիի մեծ մզկիթը, Հատտուսա հնագույն քաղաքը, Նեմրութ լեռան հնագիտական հայտնագործությունները[201], Հիերապոլիս հնագույն քաղաք և Փամուքքալեի աղբյուրները, Քսանֆ հնագույն քաղաք և Լետոնի տաճարը, Սաֆրանբոլուն, Տրոյայի հնագիտական հուշարձանները, Սելիմիե մզկիթն ու հարակից սոցիալական մասնաշենքերը, Նեոլիթի ժամանակաշրջանի Չաթալ Հույուք բնակավայրը, Սելջուկյան Բուրսա և Ջումալըքըզըք բնակավայրերը, Պերգամոնը և հարակից մշակութային լանդշաֆտները, Եփեսոսը, Դիարբեքիրի ամրոցը և Հևսելի այգիները, ինչպես նաև Հայոց հնագույն մայրաքաղաք Անին։ ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի ցանկում գրանցվելու համար ներկայացված են 72 թեկնածուներ։ Թուրքիայի տարածքումէ գտնվել Հին աշխարհի յոթ հրաշաիլիքներից երկուսը՝ Հալիկառնասոսի դամբարանն ու Եփեսոսը[202]։

Ենթակառուցվածքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայի ազգային ավիափոխադրողը՝ Turkish Airlines-ը 5 տարի անընդմեջ (2011-2015) Skytrax-ի կողմից ճանաչվել է որպես Եվրոպայի լավագույն ավիափոխադրող[203][204]։ Ավիաընկերությունը իրականացնում է ավիափոխադրումներ աշխարհի 435 ուղղություններով՝ 126 երկրներում։ Turkish Airlines-ը աշխարհում առաջատարն է ամենաշատ թվով պետություններ փոխադրելու քանակով[205]։

2013 թվականի տվյալներով, Թուրքիայում գործում են 98 օդանավակայաններ[206], որոնցից 22-ը միջազգային են [207]։ Ստամբուլի Աթաթուրքի անվան միջազգային օդանավակայանը, իր զբաղվածությամբ, 11-րդն է աշխարհում։ Ըստ Airports Council International-ի տվյալների, միայն 2014 թվականի հունվար-հուլիս ամիսներին օդանավակայանը սպասարկել է ավելի քան 31,833,324[208]։ Ստամբուլի երրորդ միջազգային օդանավակայանը, որը ներկայումս գտնվում է կառուցման փուլում, նախատեսվում է, որ պետք է լինի աշխարհի ամենամեծ օդանավակայանը, որը տարեկան կսպասարկի 150 միլիոն ուղևորների[209][210][211]։ Turkish Airlines, որը 1933 թվականից հանդիսանում է երկրի ազգային ավիափոխադրողը, 5 տարի անընդմեջ (2011-2015) Skytrax-ի կողմից ճանաչվել է որպես Եվրոպայի լավագույն ավիափոխադրող[203][204][212]։ Ավիաընկերությունը իրականացնում է ավիափոխադրումներ աշխարհի 435 ուղղություններով՝ 126 երկրներում։ Turkish Airlines-ը աշխարհում առաջատարն է ամենաշատ թվով պետություններ փոխադրելու քանակով[205]։

Ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը երկրում կազմում է 65 523 կիլոմետր (40,776 մղոն)[214]։ Երկաթուղային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 10991 կիլոմետր (2008 թվականի տվյալներով), որից 2133 կիլոմետր էլեկտրական գնացքների համար է իսկ 457 կիլոմետրը՝ արագընթաց գնացքների համար[215][216]։ Թուրքական պետական երկաթուղին արագընթաց գնացքների շահագործման ծրագիրը սկսել է 2003 թվականին։ Անկարա- Կոնիա երկաթգիծը շահագործման է հանձնվել 2011 թվականին, մինչդեռ Ստամբուլ- Անկարա երկաթգիծը միայն 2014 թվականին[216]։ Մարմարայը, որը բացվել է 2013 թվականին և անցնում է Բոսֆորի տակով, իրար է կապում Ստամբուլի եվրոպական և ասիական հատվածները, մինչդեռ Eurasia Tunnel-ը նախատեսված է նաև ավտոմեքենաների համար[217]։ Բոսֆորի կամուրջը (1973), Սուլթան Մեհմեդ Ֆաթիհի կամուրջը (1988) և Սելիմ Ահեղի կամուրջը (2016) իրար են կապում Եվրոպա և Ասիա աշխարհամասերը։ 2016 թվականին բացված Օսման Գազի կամուրջը իրար է կապում Իզմիթի ծոցի հյուսիսային և հարավային ափերը։ Այն իր երկարությամբ չորրորդ կախովի կամուրջն է աշխարհում։Կառուցվող Չանաքկալեի կամուրջը իրար կկապի Դարդանելիի եվրոպական և ասիական ափերը։

2008 թվականի տվյալներով, Թուրքիայում բնական գազամուղների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 7555 կիլոմետր, իսկ նավթամուղներինը՝ 3636 կիլոմետր[215]։ Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղը, որն իր երկարությամբ աշխարհում երկրորդն է, շահագործման է հանձնվել 2005 թվականի մայիսի 10-ին[218]։ Կապույտ հոսանքը, որը Սև ծովի տակով անցնող ամենախոշոր գազամուղն է, բնական գազ է մատակարարում Ռուսաստանից Թուրքիա։ Կառուցվող Turkish Stream գազամուղով հնարավոր կլինի տարեկան 63 միլիարդ խորանարդ մետր գազ մատակարարել Եվրոպա, մինչդեռ Նաբուկկո գազամուղը նախատեսում էր կտրել Եվրոպայի կախվածությունը ռուսական գազից[219]։

Թուրքիայում համացանցի ակտիվ օգտագործող է համարվում է շուրջ 42,3 միլիոն մարդ։ Freedom House-ը Թուրքիայում համացանցի ազատությունը գնահատել է որպես «ոչ ազատ»։ Թուրքիայի իշխանությունները տարբեր ժամանակներում արգելափակել են այնպիսի կայք էջեր, ինչպիսիք են Ֆեյսբուքը, Թվիթթերը, ՅուԹյուբը։ 2017 թվականի մայիսի սկզբին Թուրքիայում արգելափակվել է Վիքիպեդիան[220]։ Համաձայն Twitter's transparency report-ի Թուրքիան, սոցիալական մեդիայի գրաքննության հարցում, աշխարհում առաջիններից մեկն է[221]։

Աթաթուրքի ամբարտակը իր մեծությամբ աշխարհում երրորդն է[222]։

2013 թվականի տվյալներով, Թուրքիայում սպառվում է 240 միլիարդ կիլովատտ ժամ էներգիա[223]։ Քանի որ Թուրքիան 2013 թվականին ներկրել է ծախսվող էլեկտրականության 72 տոկոսը, կառավարությունը որոշել է ներդրումներ իրականացնել ատոմային էներգիայի ոլորտում՝ ներկրման ծավալները կրճատելու նպատակով: Մինչև 2023 թվականը Թուրքիայում կկառուցվի 3 ատոմակայան[223]։ Թուրքիայի առաջին ատոմակայանը կառուցվելու է Մերսինի Աքքույու շրջանում՝ Միջերկրական ծովի ափին։ Երկրորդ ատոմակայանը լինելու է Սինոպի Ինջեբուրուն շրջանում՝ Սև ծովի ափին, իսկ երրորդը՝ Քըրքլարելիի Իղնեադա շրջանում՝ դարձյալ Սև ծովի ափին[224]։ Թուրքիան աշխարհում հինգերորդն է երկրաջերմային էներգիայի հզորության ցուցանիշներով[225]։ Թուրքիան ԵՄ INOGATE էներգետիկ ծրագրի գործընկեր պետություն է, որն ունի 4 հիմնական նպատակ՝ էներգետիկ անվտանգության ապահովում, անդամ երկրների էներգետիկ շուկաների կարգավորում, կայուն էներգետիկ համակարգի զարգացում և էներգետիկ ծրագրի մշակում և իրականացում[226]։

Թուրքիայում ջրամատակարարման և ապահովման գործընթացը հաճախ բախվում է որոշ խոչընդոտների հետ։ Նախորդ տարիների ընթացքում խմելու ջրի կայուն մատակարարման գործընթացը կանոնակարգվել է։ Բացի այդ, աշխատանքներ են տարվում նաև սանիտարական գործընթացը էլ ավելի կանոնակարգելու համար։ Ավտոմատ կոմունալ համակարգը ներդրվել է 16 խոշոր քաղաքներում[227]։

Գիտություն և տեխնոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

TAI-ն աշխարհի 100 խոշոր դերակատարներից մեկն է ավիագնացության և օդային պաշտպանության ոլորտներում[228]

TÜBİTAK-ը թուրքական պետական ընկերություն է, որը երկրում զբաղվում է գիտության, տեխնոլոգիայի և ինովացիոն քաղաքականության կազմակերպմամբ[229]։ Թուրքիայի գիտությունների ակադեմիան պետական գիտական ինքնավար հաստատություն է, որի հիմնական նպատակը Թուրքիայի տարածքում գիտական գործունեության կազմակերպումն է[230]։ TAEK-ը Թուրքիայում ատոմային էներգիայի կառավարման պետական հաստատություն է։ Նրա լիազորությունների մեջ են մտնում ատոմային էներգիայի ոլորտում իրականացվող հետազոտությունները, ինչպես նաև խաղաղ ատոմային զենքի զարգացումը և կիրառումը[231]։

Ռազմարդյունաբերության ոլորտում թուրքական պետական ընկերություններ են Aselsan-ը, Havelsan-ը, Roketsan-ը, MKE-ն և այլն։ Թուրքիայի արբանյակային կենտրոնը պատկանում է Թուրքիայի պաշտպանության նախարարությանը և գործարկվում է TAI-ի կողմից։ UFS-ը ծրագիր է, որի նպատակը Թուրքիայում արբանյակաշինության կազմակերպումն ու խթանումն է։ Այն բաղկացած է տիեզերակայանների պատրաստման, արբանյակների գործարկման, ինչպես նաև տիեզերական սարքավորումների վերանորոգման բաժիններից[232][233][234]։ Türksat-ը Թուրքիայի հեռահաղորդակցային միակ արբանյակն է, որը տիեզերք է արձակել Türksat արբանյակները։ Göktürk-1 և Göktürk-2 Թուրքիային պատկանող արբանյակներ են, որոնք գտնվում են Թուրքիայի պաշտպանության նախարարության ենթակայության ներքո։ BILSAT-1-ը և RASAT-ը երկրի մակերևույթը ուսումնասիրող արբանյակներ են, որոնք գործարկվում են TÜBİTAKe-ի կողմից։

2015 թվականին Հյուսիսային Կարոլինայի համալսարանի պրոֆեսոր Ազիզ Սանջարը Թոմաս Լինդհալի և Պոլ Մոդրիչի հետ միասին արժանացել է Քիմիայի Նոբելյան մրցանակի՝ ԴՆԹ ոլորտում ուսումնասիրությունների իրականացման համար[235]։ Թուրք այլ հայտնի գիտնականներ են Հուլուսի Բեհչեթը, ով հայտնաբերել է Բեհչեթի հիվանդությունը և մաթեմատիկոս Ջահիթ Արֆը, ով սահմանել է Արֆի փոփոխականը։

Ժողովրդագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչության 70-75%-ը թուրքերն են[236], 18%-ը կազմում են քրդերը[236], իսկ մնացյալ ազգերը 7-12%[236]: 2015-ին բնակչության տարեկան միջին աճը կազմել է 1, 26%*[237]: Բնակչության միջին խտությունը 1 կմ2 վրա £2 մարդ է։ Քաղաքային բնակչությունը կազմում է 73, 4%[238] (2015)։ Խոշոր քաղաքներ են Ստամբուլը, Անկարան, Իզմիրը, Բուրսան, Ադանան, Ղազիանթեպը, էսկիշեհիրը, Կոնիան։ 2014-ին Թուրքիայում գործազրկության մակարդակը կազմում է 9, 9%[239]:

Առողջապահություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով Թուրքիայում ծնունդը 1000 բնակչին կազմել է 16, 33[240], մահացությունը՝ 5, 88[240] (2015)։ Մահացության հիմնական պատճառները՝ սիրտ-անոթային համակարգի հիվանդությունները և չարորակ նորագոյացություններն և այլն։

Կրթական համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակակից կրթական համակարգը ձևավորվել է հանրապետություն հռչակվելուց հետո։ 1924-ից մտցվել է համընդհանուր անվճար, պարտադիր, տարրական կրթություն, 1927-ից՝ համատեղ ուսուցում բոլոր աստիճաններում։ 1973-ին օրենքով մտցվել է համընդհանուր պարտադիր 8-ամյա կրթություն։ Ունի տարրական (5-ամյա, ընդունվում են 7 տարեկանից) և 5-7-ամյա միջնակարգ դպրոցներ։ Տարրական և ոչ լրիվ միջնակարգ դպրոցի ուսուցիչներ են պատրաստում մանկավարժական ինստիտուտը և լիցեյները։ Ունի տեխնիկամանկավարժական և առևտրա-մանկավարժական բարձրագույն դպրոցներ։ Բարձրագույն ուսումնական հաստատություններն են. Ստամբուլի, Անկարայի (1946), Եգեյան (Իզմիրում, 1955), Աթաթյուրքի անվան (էրզրում, 1957) համալսարանները, տնտեսագիտության և առևտրի ակադեմիաները Անկարայում, Ստամբուլում, էսկիշեհիրում, կոնսերվատորիաները՝ Անկարայում, Ստամբուլում, Իզմիրում, ինժեներական-տեխնիկական և նրբագեղ արվեստի ակադեմիաները՝ Ստամբուլում: Խոշորագույն թանգարաններն են. Հնագիտության (հիմնադրվել է 1923-ին), Ազգագրության (1927) Անկարայում, Սուրբ Սոֆիայի տաճարի (1934), Ստամբուլի հնագիտության (1846

Գիտական հիմնարկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միասնական համակարգ չունի։ Որոշ կոորդյաացնոդ դեր են կատարում Պետական պլանային կազմակերպությունը, գիտատեխնիկական հետազոտական ընկերությունը (հիմնվել է 1963-ին) և մի շարք նախարարություններ։ Գիտահետազոտական աշխատանքներ են տարվում համալսարաններում։ Ունի մոտ 25 հազար գիտաշխատող։

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքական մշակույթը խիստ հակասական է եւ իր մերօրյա ամբողջականությամբ սկսել է հանդես գալ Օսմանյան կայսրության արևմտականացումից ի վեր, երբ սկսեցին համադրվել օղուզական, անատոլիական, օսմանական եւ եվրոպական մշակույթները։ Թուրքիայի մշակույթի վրա մեծ ազդեցություն է գործել արաբական, իրանական, բյուզանդական, հայկական եւ թյուրքական գեղարվեստական ժառանգությունը։ Թուրքական ճարտարապետությանը բնորոշ են դամբարանները, մզկիթները, գմբեթածածկ բաղնիքները, շքեղ ձևավորված շատրվանները։ Կառույցներին բնորոշ են բարձր գմբեթավոր դահլիճները, գունազարդ ապակեպատ լուսամուտները։ Զարգացած է կիրառական արվեստը (խեցեգործություն, կերպասագործություն, պղնձագործություն, ոսկերչություն), որի զարգացմանը նպաստել են բազմաթիվ հայ արհեստավորներ։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրավոր գրականության առաջին գործերը ստեղծվել են XIII դ.՝ արաբերենով և պարսկերենով: Թուրքերենով առաջին բանաստեղծությունները վերաբերում են XIV դ.: Ժողովրդական բանավոր գրականությանը զուգընթաց մինչև XIX դ. գոյություն Է ունեցել արաբա-պարսկական «արուզ» տաղաչափությամբ պալատական պոեզիա։ «Նոր գրականության հայրը» և թուրքական առաջին կատակերգության («Բանաստեղծի ամուսնությունը», 1860) հեղինակը Իբրահիմ Շինասին (1826-1871) Է, նորավեպի ժանրի հիմնադիրը՝ Ահմեդ Միդհատը (1844-1913)։ Գրականության զարգացման գործում նշանակալի դեր է խաղացել «Սերվեթի ֆյունուն» (1891-1944) ամսագիրը՝ բանաստեղծ Թևֆիկ Ֆիքրեթի (1867-1915) գլխավորությամբ։ 20-րդ դարում երևան է եկել տարբեր ուղղությունների պատկանող գրողների մի նոր խումբ՝ Մեհմեդ Լմին (1869-1944), Ահմեդ Հաշիմ (1884-1933), Օմեր Սեյֆեդդին (1884-1920)։ Գրականությունը վերելք է ապրել հանրապետության հռչակումից (1923) հետո։ Հետպատերազմյան տարիներին դեմոկրատական պոեզիայի զարգացման գործում մեծ դեր են խաղացել «Եռոտանի» խմբակի բանաստեղծները՝ Օրհան Վելիի (1914-1950) գլխավորությամբ։

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դոլմաբահչեի մուտքը, որն առավել հայտնի որպես Բարձր դուռ

Թուրքիայի արվեստը զարգացել է Բյուզանդիայի, Հայաստանի, Իրանի, Վրաստանի, Միջին Ասիայի և արաբական երկրների ժողովուրդների, ինչպես և սելջուկների գեղարվեստական ժառանգության հիման վրա։ XII-XIII դդ. և վաղ օսմանյան շրջանում (XIV-XV դդ.) ազդեցությունները նկատելի են շինարարական տեխնիկայում, ճարտարապետական ձևերում և դեկորում, ընդհանուր հատակագծման մեջ։ Այնուհետև կազմավորվել Է թուրքական ազգային ոճը, որի զարգացումը և գագաթնակետը նշանավորվեց հայազգի ճարտարապետ Խոջա Մինանի (1489-1588) գործունեությամբ։ XV-XVI դդ. քաղաքներում կառուցվել են մզկիթներ, մեդրեսեներ, հիվանդանոցներ, դամբարաններ, ամրոցների հորինվածքներին և արտաքին կերպարներին բնորոշ են մեծաչափ ու բարձր գմբեթավոր դահլիճների և սրահներով կամ հուջրաներով (խուցեր) կազմված բակերի զուգակցումը, մարմարով երեսպատված ճակատները, բազմաստիճան ծավալային հորինվածքի դահլիճների ինտերիերին՝ սյուներին դրված գմբեթը, գունազարդ ապակեպատ լուսամուտների հարկաշարքերը, մուգ և բաց երանգի քարի, մայոլիկայի զուգորդումը։

Կերպարվեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

XVI դ. կազմավորվել է Թուրքիայի մանրանկարչությունը (Լենի, Նիգյարի, Օսման), հաստոցային նկարչությունը (Սինան Բեյ, Մանասեներ), բուռն զարգացել է կիրառական արվեստը, խեցեգործությունը (Քյոթահիա, Իզնիկ), դաջագործությունն ու կերպասագործությունը (Մալաթիա, Բուրսա), պղնձագործությունը (Թոքատ), գորգագործությունը (Ուշաք), ոսկերչությունը (Կոնիա, Ստամբուլ), որին հաղորդակից են եղել բազմաթիվ հայ արհեստավորներ։ Հատկապես մեծ համարում ուներ Տյուզյան ոսկերիչների ընտանիքը։ Կիրառական արվեստը, կորցնելով իր կենտրոնները, շարունակում է ստեղծված ավանդները նաե այսօր։ XIX դ. կեսերից մասնագետներ են պատրաստվել Ֆրանսիայում կամ Գերմանիայում:

Երաժշտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքական ժողովրդական երաժշտությունը ազգակից է թուրքական մյուս ժողովուրդների ֆոլկլորին և կրել է հարևանների երաժշտության նկատելի ազդեցությունը։ Միաձայն է, տարածված ժանրերն են՝ մանի, ղոշմաթյուրքյու։ Մասնագիտացված ժողովրդական («ավանդական») վոկալ, գործիքային և վոկալ-գործիքային երաժշտությունը արաբա-իրանական դասական մշակույթի մի ճյուղն է՝ ֆասիլ կոչվող իմպրովիզացիոն բնույթի բազմամաս պիեսներ, որոնք ընթանում են բազմազան մակամներում, օգտագործում մինչև 20 տեողական միավորներից կազմված բազմաթիվ որոշակի ռիթմեր՝ ուսուլներ։ Ընդունված նվագարաններ են՝ քամանչան, ռեբաբը, ուդը, թամբուրը, զուռնան, դսռին ու դհոլը։ Թուրքական երաժշտության զարգացման մեջ մեծ ավանդ ունեն՝ հանրագիտակ Դ. Կանտեմիրը (XVII-XVIII դդ.), որի ավանդական ոճով հորինված ստեղծագործությունները մինչև XIX դ. վերջը լայն ժողովրդականություն են վայելել, հայ երաժիշտ-տեսաբան, կոմպոզիտոր և մանկավարժ Համբարձում Լիմոնճյանը, որի նոտագրական համակարգը լայնորեն օգտագործել են թուրք երաժիշտները, որի թուրք աշակերտները դարձել են նշանավոր երաժիշտներ, Տիգրան Չուխաճյանը, որ համարվում է նաև թուրքական օպերետի հիմնադիրը, և Կոմիտասը, որի ստեղծագործությունները թուրքական երաժշտության մեջ ժողովրդական հիմքով պրոֆեսիոնալ երաժշտական արվեստի գոյացման օրինակ են հանդիսացել։

Կինո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայում առաջին կինոնկարահանումը կատարել է Ֆ. Ուզկինայը 1914-ին։ 1919-ին Ստամբուլում կազմակերպվել է կինեմատոգրաֆիայի մասնավոր ֆիրմա (1922-ից՝ «Քեմալ ֆիլմ» կինոստուդիա, գլխավոր ռեժիսոր՝ Մուխսին էրտուգրուլ)։ Սակայն ազգային կինոարդյունաբերության ստեղծումը համընկնում է 1940-1960-ական թթ.: Այդ ժամանակ հանդես են եկել ռեժիսորներ Լութֆի Ակադը, Այդին Արակոնը, Մեդին էրկսանը, Իսալիդ Ռեֆիդը, որոնք ֆիլմերում արծարծել են թուրք, իրականության հուզող խնդիրները։ Կինոստուդիաները մասնավոր են։ 1960-ից Անթալիայում, Ադանայում և Իզմիրում կազմակերպվում են ազգային կինոփառատոներ։ Թուրքական կինոնկարները ցուցադրվել են միջազգային փառատոներում։

Հայերը Թուրքիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերը ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում ապրել են շատ ավելի վաղ ժամանակներից, քան այնտեղ հաստատվել է թուրքական տարրը։ Իսկ Փոքր Ասիայում թուրքերի հաստատվելուց հետո հայերն Արևմտյան Հայաստանի տարածքում կազմակերպել են ազգային կյանքը, տնօրինել իրենց սեփական և հասարակական ունեցվածքը։ Թուրք-հայկական մշակութային և հասարակական հարաբերությունների ընթացքում տեղի են ունեցել մշակույթների զգալի ներթափանցումներ, մշակվել համակեցության որոշակի պայմաններ։ Սակայն Օսմանյան կայսրության ստեղծումից հետո Թուրքիայում արևմտահայության վիճակը խիստ ծանրացավ։ 16-17-րդ դարերի ընթացքում երկարատև պատերազմներ տեղի ունեցան Թուրքիայի և Պարսկաստանի միջև։ ԱրևմտյանՀայաստանը հաճախ դառնում էր ռազմական գործողությունների թատերաբեմ, որի հետևանքով քայքայվում էր նրա տնտեսությունը, մեծ զոհեր էր տալիս հայ խաղաղ բնակչությունը։ 18-րդ և հատկապես 19-րդ դարերում թուրքական բռնապետությունն ուժեղացրեց ճնշումը հայերի նկատմամբ, սաստկացան ազգային և կրոնական հալածանքները։ Եվ սկսվեց հայ ժողովրդի պայքարը թուրք նվաճողների դեմ, որը հատկապես նոր թափ առավ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին, երբ Արևմտյան Հայաստանում ծավալվեց ֆիդայական շարժումը։ Այս ամենի հետևանքը եղավ այն, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1914-1918) տեղահանվեց ամբողջ արևմտահայությունը, 1915 թ-ին իրականացվեց 20-րդ դարի մեծագույն ոճրագործություններից մեկը՝ Մեծ եղեռնը. ոչնչացվեցին 1, 5 միլիոն հայեր, փրկվածները տարագիր դարձան՝ ցրվելով աշխարհով մեկ։ Օսմանյան կայսրությանը հաջողվեց իրականացնել իր քաղաքական ծրագիրը՝ Արևմտյան Հայաստանը «մաքրել» հայերից՝ հայ ժողովրդին զրկելով իր դարավոր բնօրրանում ապրելու կենսական իրավունքից։ Եվ այսօր Թուրքիայի իշխանություններից պահանջելով ճանաչել Հայոց Մեծ եղեռնը՝ հայերս առաջին հերթին խնդիր ունենք վերականգնելու տեղահանված ու ցեղասպանված հայության ժառանգների՝ իրենց պատմական բնօրրանում ապրելու և գույքային իրավունքները։ Ներկա վիճակ

Ներկայումս Թուրքիայում բնակվում է շուրջ 80 հզ. հայ[1], (համշենահայերի հետ միասին 480 հզ.) որից 70 հզ-ը՝ Ստամբուլում[1], որտեղ և կենտրոնացած է հայ կյանքը։ Թուրքիայում հայ հասարակական կյանքը կազմակերպել են ազգային, մշակութային, գրական միությունները, բարեգործական ընկերությունները, որոնցից նշանավոր են Համազգյաց, Մեսրոպյան, Արարատյան, Կիլիկյան, Ազգանվեր հայուհյաց[241] ընկերությունները։ Հայկական եկեղեցիներին կից գործում են դպրոցներ։ Առաջին կանոնավոր դպրոցը հիմնվել է 1715 թ-ին Կոստանդնուպոլսում։ Ներկայումս գործում են 17 հայկական վարժարաններ, որտեղ ուսուցանվում են հայոց լեզու, կրոնի պատմություն (հայ ժողովրդի պատմության դասավանդումն արգելված է)։ Թուրքերենի, Թուրքիայի պատմության և աշխարհագրության ուսուցիչները պարտադիր թուրքեր են։

Արվեստ և մամուլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայում ապրող հայերը մեծ ավանդ են ներդրել ոչ միայն հայ ազգային արվեստի, այլև թուրքական մշակույթի տարբեր բնագավառների զարգացման գործում։ Թուրքիայում առաջին թատրոնի հիմնադիրը Հակոբ Վարդովյանն է, օպերայի և օպերետի ստեղծողը՝ Տիգրան Չուխաջյանը, առաջին նվագախմբի ղեկավարը՝ Գրիգոր Սինանյանը։ Երկար տարիներ արքունի ճարտարապետության գլխավոր դեմքերից են եղել Պալյան ընտանիքի ներկայացուցիչները, Գ. և Կ. Օտյանները, Հ. Սերվերյանը, սուլթանների պալատական նկարիչները՝ Մանասե ընտանիքի անդամները (թուրքական արվեստում առաջին դիմանկարիչները), լուսանկարչության սկզբնավորողն էր Աբդուլլահների հայ ընտանիքը։ Քանդակագործ Երվանդ Ոսկանը համարվում է Թուրքիայում քանդակագործության արվեստի հիմնադիրը։ Թուրքիայում են ապրել և ստեղծագործել հայ գրականության բազմաթիվ նշանավոր դեմքեր՝ Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանը, Պետրոս Դուրյանը, Միսաք Մեծարենցը, Հակոբ Պարոնյանը, Երվանդ Օտյանը, Գրիգոր Զոհրապը, Սիամանթոն, Դանիել Վարուժանը, Ռուբեն Սևակը և ուրիշներ. նրանցից շատերը Մեծ եղեռնի զոհ դարձան։ Թուրքիայում առաջին հայերեն պարբերականը՝ «Լրո գիրը», լույս է տեսել 1832 թ-ին։ Ներկայումս հրատարակվում են «Ժամանակ», «Մարմարա» օրաթերթերը, «Սուրբ Փրկիչ», «Լրաբեր», «Ակոս» և այլ պարբերականներ։ Թուրքիան մերժում է հայերի ցեղասպանության փաստը, սակայն արդեն այն ճանաչվել և դատապարտվել է աշխարհի բազմաթիվ պետությունների ու միջազգային կազմակերպությունների կողմից։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Դմիտրի Երեմև, Թուրքերի ծագումը, Երևան, 1975, 360 էջ:
  • Գրիգոր Արշակյան, Արման Եղիազարյան, Թուրքիայի տարածաշրջանային քաղաքականությունը ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո, մաս 1, Երևան, 2014, 216 էջ:
  • Ալեքսանդր Սաֆարյան, Զիյա Գյոքալփը և, , Թյուրքականության հիմունքները՛՛, Երևան, 2012, 300 էջ:
  • Տոքթ. Եղիկ Ճէրէճեան, Փանթուրանիզմը, Պէյրութ, 1998, 92 էջ:
  • Լևոն Հովսեփյան, Թուրքիայի պաշտպանական համակարգի արդիականացումը և անվտանգության ոլորտի բարեփոխումները, Երևան, 2014, 360 էջ:
  • Մելինե Անումյան, Ճանաչում և դատապարտում. Երիտթուրքերի դատավարությունները /1919-1921 թթ. և 1926 թ./, Երևան, 2013, 168 էջ:
  • Պետրոս Զարդարեան, Թուրք ազգ մը գոյութիւն ունի արդեօք, Սթոքհոլմ, 1998, 128 էջ:
  • Ստեփան Սապահ-Գիւլեան, Երիտասարդ Թիւրքիա, Երեւան, 1991, 60 էջ:
  • Վահան Բայբուրդյան, Օսմանյան կայսրության պատմություն, Երևան, 2011, 716 էջ:
  • Վիլհելմ Բաում, Թուրքիան և նրա քրիստոնյա փոքրամասնությունները, Երևան, 2010, 220 էջ:
  • Զարեւանդ, Միացյալ, անկախ Թուրանիա կամ ինչ կծրագրեն թուրքերը, Աթէնք, 1987, 176 էջ:
  • Ռուբեն Սաֆրաստյան, Ռուբեն Մելքոնյան, Արթուր Դումանյան, Վահան Տեր-Մաթևոսյան, Հակոբ Չաքրյան, Անուշ Հովհաննիսյան, Թուրքիայի հանրապետության պատմություն /ԲՈՒՀ-ական դասագիրք/, Երևան, 2014, 396 էջ:
  • Ռուբեն Սաֆրաստյան, Օսմանյան կայսրություն. Ցեղասպանության ծրագրի ծագումնաբանությունը /1876 - 1920 թթ./, Երևան, 2009, 248 էջ:
  • Հայերի ցեղասպանությունը ըստ երիտթուրքական դատավարության փաստաթղթերի, խմբ. Ա. Փափազյան, Երևան, 1988, 256 էջ:
  • Մէւլան Զատէ Րիֆաթ, Օսմանեան յեղափոխութեան մութ ծալքերը եւ Իթթիհատի հայաջինջ ծրագիրները, Երեւան, 1990, 328 էջ:
  • Ավետիս Փափազյան, Հայերի ցեղասպանությունը թուրք քաղաքական գործիչների հուշագրություններում, Երևան, 2001, 160 էջ:
  • Հասան Ամջա, Տեղահանություն և ոչնչացում /Տեղահանության իրական պատկերը/, Երևան, 2007, 48 էջ:
  • Թուրքերը թուրքերի մասին, գիրք 1, խմբ. Ստեփան Պողոսյան, Երևան, 2011, 296 էջ:
  • Թուրքերը թուրքերի մասին, գիրք 2, խմբ. Ստեփան Պողոսյան, Երևան, 2011, 552 էջ:
  • Թուրքերը թուրքերի մասին, գիրք 3, խմբ. Ռուբեն Մելքոնյան, Երևան, 2011, 136 էջ:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Population by Years, Age Group and Sex, Census of Population – TÜİK (31 December 2016)»։ Turkish Statistical Institute։ Վերցված է 2 February 2017 
  2. «Annual growth rate and population density of provinces by years, 2007–2015»։ Turkish Statistical Institute։ Վերցված է 10 November 2016 
  3. 3,0 3,1 3,2 «Report for Selected Countries and Subjects»։ IMF World Economic Outlook Database, 2017։ October 2016։ Վերցված է 20 April 2017 
  4. «Human Development Report 2010» (PDF)։ Վերցված է 2010-11-01 
  5. Հովհաննես Բարսեղյան (2006). «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում». Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու. Երևան: 9-րդ հրաշալիք. էջ 54. ISBN 99941-56-03-9. http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897. 
  6. Zdanowski, Jerzy (2014). Middle Eastern Societies in the 20th Century. Cambridge Scholars Publishing. էջ 11. ISBN 978-1443869591. «"The Republic of Turkey lies on two continents. Approximately 97% of it is in Asia, in the geographical regions known as Asia Minor and the Armenian Upland. The remaining 3% of Turkey is in Europe, on the Balkan Peninsula."» 
  7. 7,0 7,1 «Turkey»։ The World Factbook, Central Intelligence Agency։ Վերցված է 13 October 2016 
  8. National Geographic Atlas of the World (7th տպ.). Washington, D.C.: National Geographic Society. 1999. ISBN 0-7922-7528-4.  "Europe" (pp. 68–69); "Asia" (pp. 90–91): "A commonly accepted division between Asia and Europe ... is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."
  9. «Toplumsal Yapı Araştırması 2006»։ KONDA Research and Consultancy։ 2006։ Վերցված է 21 February 2015 
  10. Stiner Mary C., Kuhn, Steven L., Güleç, Erksin։ «Early Upper Paleolithic shell beads at Üçağızlı Cave I (Turkey): Technology and the socioeconomic context of ornament life-histories»։ Journal of Human Evolution 64 (5): 380–398։ ISSN 0047-2484։ PMID 23481346։ doi:10.1016/j.jhevol.2013.01.008 
  11. Douglas Arthur Howard. The History of Turkey. Greenwood Publishing Group. էջեր xiv–xx. ISBN 978-0-313-30708-9. 
  12. 12,0 12,1 Sharon R. Steadman; Gregory McMahon (15 September 2011). [[[:Կաղապար:Google books]] The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000–323 BC)]. Oxford University Press. էջեր 3–11, 37. ISBN 978-0-19-537614-2. Կաղապար:Google books. 
  13. Casson Lionel (1977)։ «The Thracians»։ The Metropolitan Museum of Art Bulletin 35 (1): 2–6։ doi:10.2307/3258667 
  14. David Noel Freedman; Allen C. Myers; Astrid Biles Beck (2000). [[[:Կաղապար:Google books]] Eerdmans Dictionary of the Bible]. Wm. B. Eerdmans Publishing. էջ 61. ISBN 978-0-8028-2400-4. Կաղապար:Google books. 
  15. Metz, Helen Chapin, ed։ (1996). «Turkish Origins». Turkey: A Country Study. Area handbook series (fifth տպ.). Washington D.C.. ISBN 0-8444-0864-6. http://countrystudies.us/turkey/5.htm. 
  16. Mehmet Fuat Köprülü&Gary Leiser. The origins of the Ottoman Empire. էջ 33. 
  17. Schaller Dominik J., Zimmerer Jürgen (2008)։ «Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction»։ Journal of Genocide Research 10 (1): 7–14։ ISSN 1462-3528։ doi:10.1080/14623520801950820 
  18. «Turkey, Mustafa Kemal and the Turkish War of Independence, 1919–23»։ Encyclopædia Britannica։ 2007։ Վերցված է 29 October 2007 
  19. «The Political and Strategic Importance of Turkey»։ Bulletin of International News 16 (22)։ Royal Institute of International Affairs։ 4 November 1939։ էջեր 3–11։ JSTOR 25642612։ Վերցված է 29 December 2016 
  20. «Economic and Strategic Role of Turkey»։ House of Lords, Parliament of the United Kingdom։ 13 January 2011 
  21. «The Political Economy of Regional Power: Turkey»։ giga-hamburg.de։ Վերցված է 18 February 2015 
  22. «Theoretical Analysis of Turkey as a Regional Power»։ web.isanet.org։ Վերցված է 18 February 2015 
  23. Scharlipp, Wolfgang (2000). An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions. Verlag auf dem Ruffel., Engelschoff. 3-933847-00-1, 9783933847003.
  24. Jenkins, Romilly James Heald (1967). De Administrando Imperio by Constantine VII Porphyrogenitus. Corpus fontium historiae Byzantinae (New, revised տպ.). Washington, D.C.: Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies. էջ 65. ISBN 0-88402-021-5. 
  25. Byzanz und Ostmitteleuropa 950–1453: Beiträge zu einer table-ronde des XIX. International Congress of Byzantine Studies, Copenhagen 1996. Otto Harrassowitz Verlag. 1999. էջ 46. ISBN 978-3-447-04146-1. 
  26. Öztürk Özhan (2011)։ «Pontus: Antik Çağ'dan Günümüze Karadeniz'in Etnik ve Siyasi Tarihi»։ Ankara: Genesis Yayınları։ էջ 364։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 15 September 2012-ին։ «... Greek term Tourkoi first used for the Khazars in 568 AD. In addition in "De Administrando Imperio" Hungarians call Tourkoi too once known as Sabiroi ...» 
  27. «Hattusha: the Hittite Capital»։ whc.unesco.org։ Վերցված է 12 June 2014 
  28. «The Position of Anatolian» (PDF)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 5 May 2013-ին։ Վերցված է 4 May 2013 
  29. Balter Michael (27 February 2004)։ «Search for the Indo-Europeans: Were Kurgan horsemen or Anatolian farmers responsible for creating and spreading the world's most far-flung language family?»։ Science 303 (5662): 1323։ PMID 14988549։ doi:10.1126/science.303.5662.1323 
  30. «The World's First Temple»։ Archaeology magazine։ Nov–Dec 2008։ էջ 23 
  31. «Çatalhöyük added to UNESCO World Heritage List»։ Global Heritage Fund։ 3 July 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 17 January 2013-ին։ Վերցված է 9 February 2013 
  32. «Troy»։ ancient.eu։ Վերցված է 9 August 2014 
  33. Zimansky, Paul. Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire. էջ 103. 
  34. «Ziyaret Tepe – Turkey Archaeological Dig Site»։ uakron.edu։ Վերցված է 4 September 2010 
  35. «Assyrian Identity in Ancient Times And Today'» (PDF)։ Վերցված է 4 September 2010 
  36. The Metropolitan Museum of Art, New York (October 2000)։ «Anatolia and the Caucasus, 2000–1000 B.C. in Timeline of Art History.»։ New York: The Metropolitan Museum of Art։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 10 September 2006-ին։ Վերցված է 21 December 2006 
  37. Mark Cartwright։ «Celsus Library»։ Ancient.eu։ Վերցված է 2 February 2017 
  38. «Hagia Sophia»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 2 February 2017 
  39. D. M. Lewis; John Boardman (1994). [[[:Կաղապար:Google books]] The Cambridge Ancient History]. Cambridge University Press. էջ 444. ISBN 978-0-521-23348-4. Կաղապար:Google books. 
  40. Joseph Roisman, Ian Worthington. "A companion to Ancient Macedonia" John Wiley & Sons, 2011. 144435163X pp 135–138, p 343
  41. Hooker, Richard (6 June 1999)։ «Ancient Greece: The Persian Wars»։ Washington State University, Washington, United States։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 20 November 2010-ին։ Վերցված է 22 December 2006 
  42. The Metropolitan Museum of Art, New York (October 2000)։ «Anatolia and the Caucasus (Asia Minor), 1000 B.C. – 1 A.D. in Timeline of Art History.»։ New York: The Metropolitan Museum of Art։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 14 December 2006-ին։ Վերցված է 21 December 2006 
  43. Theo van den Hout (27 October 2011). The Elements of Hittite. Cambridge University Press. էջ 1. ISBN 978-1-139-50178-1. 
  44. Daniel C. Waugh (2004)։ «Constantinople/Istanbul»։ University of Washington, Seattle, Washington։ Վերցված է 26 December 2006 
  45. «The Theatre of Aspendos»։ Vitruvius.be։ Վերցված է 2 February 2017 
  46. «Nemrut Dağ»։ whc.unesco.org։ Վերցված է 17 February 2017 
  47. Çarkoğlu, Ali (2004). [[[:Կաղապար:Google books]] Religion and Politics in Turkey]. Routledge, UK. ISBN 0-415-34831-5. Կաղապար:Google books. 
  48. Turkish Directorate General of Press and Information (17 October 2001)։ «Turkish Constitution»։ Turkish Prime Minister's Office։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 February 2007-ին։ Վերցված է 16 December 2006 
  49. «Euro court backs Turkey Islamist ban»։ BBC։ 31 July 2001։ Վերցված է 14 December 2006 
  50. «Turkey's Kurd party ban criticised»։ BBC։ 14 March 2003։ Վերցված է 14 December 2006 
  51. Turkish Directorate General of Press and Information (24 August 2004)։ «Political Structure of Turkey»։ Turkish Prime Minister's Office։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 February 2007-ին։ Վերցված է 14 December 2006 
  52. 52,0 52,1 52,2 Kate Fleet; Suraiya Faroqhi; Reşat Kasaba (17 April 2008). The Cambridge History of Turkey. Cambridge University Press. էջեր 357–358. ISBN 978-0-521-62096-3. 
  53. «Turkey quickly sliding into authoritarian rule after move to increase Erdogan's powers»։ The Independent։ 30 December 2016։ Վերցված է 9 January 2017 
  54. Chan Sewell (9 January 2017)։ «Turkey's Parliament Starts Debate on Expansion of President's Powers»։ The New York Times։ Վերցված է 9 January 2017 
  55. Dombey Daniel։ «Turkey's Erdogan lurches toward authoritarianism»։ Financial Times։ Վերցված է 10 January 2017 
  56. «Can Turkey's Democracy Survive President Erdogan?»։ The New York Times։ 1 November 2016։ Վերցված է 10 January 2017 
  57. Braun Stefan։ «Europarat sieht Türkei auf dem Weg in die Autokratie» (գերմաներեն)։ Süddeutsche Zeitung։ Վերցված է 3 March 2017 
  58. «EU: Bericht: Europarat sieht Türkei auf dem Weg in die Autokratie»։ Die Zeit։ 1 March 2017։ Վերցված է 3 March 2017 
  59. «Türkei: Europarat warnt vor drohender Autokratie» (de-DE)։ Tagesschau։ Վերցված է 3 March 2017 
  60. «Turkish parliament nears approval of presidential system sought by Erdogan»։ Reuters։ 19 January 2017 
  61. «Turkish constitutional referendum: TRexit from parliamentary democracy?»։ euronews.com։ Վերցված է 14 March 2017 
  62. «Turkey constitutional changes: what are they, how did they come about and how are they different?»։ independent.co.uk։ Վերցված է 28 March 2017 
  63. «The Latest: Turkey releases official referendum results»։ Washington Post։ Վերցված է 2 May 2017 
  64. «Turkey referendum: Erdogan declares victory»։ CNN։ Վերցված է 2 May 2017 
  65. «Human rights in Turkey: still a long way to go to meet accession criteria»։ European Parliament Human Rights committee։ 26 October 2010։ Վերցված է 9 February 2013 
  66. 66,0 66,1 66,2 66,3 Turkey's Press Freedom Crisis։ «Turkey's Press Freedom Crisis»։ Committee to Protect Journalists։ Վերցված է 9 February 2013 
  67. «Russia, China and Turkey top yearly list of music freedom violations»։ freemuse.org։ Վերցված է 19 February 2015 
  68. «Seven journalists arrested in Turkey»։ The Guardian։ 4 March 2011։ Վերցված է 11 June 2013 
  69. «Turkey»։ freedomhouse.org։ Վերցված է 29 January 2015 
  70. «Rights violations, terror ops threaten Turkey's democratic institutions: PACE»։ Hurriyet Daily News։ 23 June 2016։ Վերցված է 23 June 2016 
  71. "Turkish parliament moves to strip lawmakers' immunity from prosecution". Deutsche Welle. 20 May 2016.
  72. "Erdogan Renews Putsch Purge With Targets in Media, Academia". Bloomberg. 31 October 2016.
  73. "From soldiers to midwives, Turkey dismisses 15,000 more after coup bid".Reuters. 24 November 2016.
  74. «Turkish Legal System»։ mymerhaba.com/։ Վերցված է 14 August 2014 
  75. 75,0 75,1 «THE JUDICIAL SYSTEM OF TURKEY»։ uhdigm.adalet.gov.tr/։ Ministry of Justice։ Վերցված է 14 August 2014 
  76. «General Directorate of Judicial Records»։ adlisicil.adalet.gov։ Վերցված է 25 November 2016 
  77. 77,0 77,1 «European Commission: Turkey 2015 report»։ European Commission։ 10 November 2015։ Վերցված է 6 July 2016 
  78. «European Parliament resolution of 14 April 2016 on the 2015 report on Turkey»։ European Parliament։ 14 April 2016։ Վերցված է 6 July 2016 
  79. «Turkey’s institutions are failing to comply with good governance principles and combat corruption»։ Transparency International։ 7 April 2016։ Վերցված է 6 July 2016 
  80. «As ISIS attacks mount, Turkey steps up its war on free speech»։ Newsweek։ 6 July 2016։ Վերցված է 6 July 2016 
  81. «The United Nations Organization and Turkey»։ mfa.gov.tr։ Վերցված է 12 June 2014 
  82. «Turkey's Relations with the Organization for Economic Co-operation and Development (OECD)»։ mfa.gov.tr։ Վերցված է 12 June 2014 
  83. «The Republic of Turkey and The Organization of The Islamic Conference»։ mfa.gov.tr։ Վերցված է 12 June 2014 
  84. «The Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE)»։ mfa.gov.tr։ Վերցված է 12 June 2014 
  85. «Turkey's relations with the Economic Cooperation Organization (ECO)»։ mfa.gov.tr։ Վերցված է 12 June 2014 
  86. «The Black Sea Economic Cooperation Organization (BSEC)»։ mfa.gov.tr։ Վերցված է 12 June 2014 
  87. «D8»։ mfa.gov.tr։ Վերցված է 12 June 2014 
  88. «G-20»։ mfa.gov.tr։ Վերցված է 12 June 2014 
  89. «Türkiye'nin üyeliği kabul edildi»։ Hürriyet Daily News։ 17 October 2008։ Վերցված է 1 November 2010 
  90. «SCO accepts Afghanistan as observer, Turkey dialogue partner»։ Xinhua։ June 7, 2012։ Վերցված է 2012-06-07 
  91. «No: 253, 26 September 2013, Press Release on Turkey’s Membership to the Asia Cooperation Dialogue»։ Ministry of Foreign Affairs of Turkey։ 26 September 2013։ Վերցված է 26 October 2013 
  92. 92,0 92,1 «Chronology of Turkey-EU relations»։ Turkish Secretariat of European Union Affairs։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 15 May 2007-ին։ Վերցված է 30 October 2006 
  93. Mardell Mark (11 December 2006)։ «Turkey's EU membership bid stalls»։ BBC։ Վերցված է 17 December 2006 
  94. «False Friends. Why the United States Is Getting Tough With Turkey»։ foreignaffairs.com։ Վերցված է 6 April 2015 
  95. «Turkey: Background and U.S. Relations»։ fas.org։ Վերցված է 6 April 2015 
  96. Ziya Öniş ŞuhnazYılmaz։ «Turkey-EU-US Triangle in Perspective: Transformation or Continuity?»։ istanbul2004.ku.edu.tr/։ Վերցված է 4 August 2014 
  97. Mitrovic Marija։ «Turkish Foreign Policy towards the Balkans»։ edoc.hu-berlin.de։ Վերցված է 9 August 2014 
  98. «Turkey's Relations with NATO»։ mfa.gov.tr։ Վերցված է 12 June 2014 
  99. İdris Bal (2004). [[[:Կաղապար:Google books]] Turkish Foreign Policy in Post Cold War Era]. Universal-Publishers. էջ 269. ISBN 978-1-58112-423-1. Կաղապար:Google books. 
  100. Elanchenny, Susae (2010). [[[:Կաղապար:Google books]] Breaking the Ice The Role of Civil Society and Media in Turkey-Armenia Relations An Evaluation of the 'Dialogue-Building between Turkey and Armenia' Project]. Istanbul: Istanbul Kültür University. էջ 9. ISBN 605-4233-80-7. Կաղապար:Google books. 
  101. Taşpınar Ömer (September 2008)։ «Turkey's Middle East Policies: Between Neo-Ottomanism and Kemalism»։ Carnegie Endowment for International Peace։ Վերցված է 5 June 2010 
  102. Murinson, Alexander (December 2009). Turkey's Entente with Israel and Azerbaijan: State Identity and Security in the Middle East and Caucasus (Routledge Studies in Middle Eastern Politics). Routledge. էջ 119. ISBN 0-415-77892-1. 
  103. «Syria ratchets up tension with Turkey – warning it of dangers of rebel support»։ Euronews։ 4 October 2013 
  104. «Turkey, Egypt recall envoys in wake of violence»։ Bloomberg։ 16 August 2013։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 28 September 2013-ին 
  105. Yaşar Yakış (29 September 2014)։ «On Relations between Turkey and Egypt»։ Turkish Weekly։ Վերցված է 19 November 2014 
  106. «Israel and Turkey end rift over Gaza flotilla killings»։ BBC։ 27 June 2016։ Վերցված է 27 June 2016 
  107. «Policy of Zero Problems with our Neighbors»։ Turkish Ministry of Foreign Affairs։ Վերցված է 19 November 2014 
  108. Piotr Zalewsky (22 August 2013)։ «How Turkey Went From 'Zero Problems' to Zero Friends»։ Foreign Policy։ Վերցված է 19 November 2014 
  109. Mark Lowen (20 November 2014)։ «Erdogan's 'New Turkey' drifts towards isolation»։ BBC։ Վերցված է 22 November 2014 
  110. Gareth Porter (28 May 2015)։ «Gulf allies and 'Army of Conquest'»։ Al-Ahram Weekly 
  111. "Syria: Saudi-Turkish alliance backs 'Conquest Army' rebels to defeat Bashar al-Assad". International Business Times. 7 May 2015.
  112. «Syria conflict: Turkey and Russia 'agree ceasefire plan'»։ BBC։ 28 December 2016 
  113. «Turkey and Russia agree on draft Syria ceasefire, report says»։ CNN։ 28 December 2016 
  114. «How Russia and Turkey brokered peace in Syria – and sidelined the US»։ CNN։ 30 December 2016 
  115. 115,0 115,1 115,2 Երկկողմ հարաբերություններ, ընդհանուր տեղեկություններ
  116. LLC Helix Consulting։ «Թուրքիա - Երկկողմ հարաբերություններ - Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարություն»։ mfa.am (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-08-04 
  117. Arsu Sebnem (օգոստոսի 31, 2009)։ «Turkey and Armenia to Establish Diplomatic Ties»։ New York Times։ Վերցված է 2009 թ․ սեպտեմբերի 1–ին։ «Turkey and Armenia, whose century of hostilities constitutes one of the world's most enduring and acrimonious international rivalries, have agreed to establish diplomatic relations, the two countries announced Monday.» 
  118. Turkey, Armenia to sign diplomatic deal next month, says official. Hürriyet. September 27, 2009.
  119. 119,0 119,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ news անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  120. Հայ-թուրքական հանգույց
  121. The Armenian Weekly, "President Sarkisian Announces Suspension of Protocols"
  122. http://www.azatutyun.am/content/article/2263636.html
  123. «Freeze EU accession talks with Turkey until it halts repression, urge MEPs»։ European Parliament 
  124. «EU parliament votes overwhelmingly in favour of scrapping Turkey accession talks»։ The Telegraph։ Վերցված է 2016-12-08 
  125. «EU says won't expand Turkey membership talks»։ Yahoo։ 13 December 2016 
  126. Marc Pierini (12 December 2016)։ «Turkey’s Impending Estrangement From the West»։ Carnegie Europe 
  127. EU-Turkey Relations Reaching a Crossroads, Carnegie Europe
  128. "Turkey is no longer an EU candidate", MEP says, Euronews
  129. «General Structure of Turkish Public Administration»։ justice.gov.tr/։ Ministry of Justice։ Վերցված է 14 August 2014 
  130. «Turkey Districts»։ Վերցված է 9 August 2014 
  131. 131,0 131,1 Ulaş BAYRAKTAR, Élise MASSICARD (July 2012)։ «Decentralisation in Turkey»։ Agence française de développement 
  132. 132,0 132,1 Charlotte Joppien (24 September 2014)։ «'Civic Participation' or 'Customer Satisfaction'? Waves of Centralization, Decentralization and Recentralization from the Ottoman Empire until Today»։ ResearchTurkey 
  133. «The Turkish Constitution and the Kurdish Question»։ The Carnegie Endowment for International Peace։ 1 August 2011 
  134. Soner Cagaptay (3 August 2015)։ «Turkey's Kurdish Moment»։ The Washington Institute 
  135. Stefano Sarsale (1 December 2016)։ «HDP arrests pose grave risks for Turkey's future»։ Global Risk Insights 
  136. Aylin Güney, Ayşe Aslihan Çelenk (2010)։ «Europeanization and the dilemma of decentralization: centre–local relations in Turkey»։ Journal of Balkan and Near Eastern Studies 
  137. «Local and regional democracy in Turkey»։ Council of Europe, Congress of Local and Regional Authorities, Monitoring Committee։ 1 March 2011 
  138. 138,0 138,1 İpek Özkal Sayan, Barış Övgün (2014)։ «The Autonomy of the Local Governments in Turkey: A Continuous and Current Discussion»։ Humanities and Social Sciences Review 
  139. Edit Soós (April 2016)։ «Challenges of Public Administration in Turkey»։ Scientific Cooperations 2nd International Conference on Social Sciences, 2–3 April 2016, Istanbul 
  140. «BDP's decentralization proposal debated in Turkey»։ Hurriyet Daily News։ 3 October 2010 
  141. «The principle of decentralization in the new constitution»։ Hurriyet Daily News։ 24 September 2010 
  142. 142,0 142,1 Turkish General Staff (2006)։ «Turkish Armed Forces Defense Organization»։ Turkish Armed Forces։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 18 February 2009-ին։ Վերցված է 15 December 2006 
  143. «MILGEM Project»։ ssm.gov.tr։ Վերցված է 5 April 2017 
  144. United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), Directorate for Movements of Persons, Migration and Consular Affairs – Asylum and Migration Division (July 2001)։ «Turkey/Military service» (PDF)։ UNHCR։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 22 November 2006-ին։ Վերցված է 27 December 2006 
  145. «EBCO: European Bureau for Conscientious Objection»։ Ebco-beoc.eu։ Վերցված է 4 September 2010 
  146. «Financial and Economic Data Relating to NATO Defence»։ NATO։ 13 April 2012։ Վերցված է 16 June 2013 
  147. «Der Spiegel: Foreign Minister Wants US Nukes out of Germany (10 April 2009)»։ Der Spiegel։ 30 March 2009։ Վերցված է 1 November 2010 
  148. Hans M. Kristensen։ «NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe» (PDF)։ Natural Resources Defense Council, 2005։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 1 January 2011-ին։ Վերցված է 1 November 2010 
  149. Richmond, Oliver P. (1998). [[[:Կաղապար:Google books]] Mediating in Cyprus: The Cypriot Communities and the United Nations]. Psychology Press. էջ 260. ISBN 978-0-7146-4877-4. Կաղապար:Google books. 
  150. «Contribution of Turkish Armed Forces to Peace Support Operations»։ tsk.tr։ Turkish Armed Forces։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 19 February 2015-ին։ Վերցված է 3 August 2014 
  151. «Enter the EU Battle Groups»։ Chaillot Paper no.97։ European Union Institute for Security Studies։ February 2007։ էջ 88 
  152. «Turkey finalizes military training base in Somalia»։ hurriyetdailynews.com։ Վերցված է 5 April 2017 
  153. «Turkey trains Kurdish peshmerga forces in fight against Islamic State»։ reuters.com։ Վերցված է 5 April 2017 
  154. «What is Turkey doing in Iraq?» 
  155. «Seeing shared threats, Turkey sets up military base in Qatar»։ 28 April 2016 – via Reuters 
  156. «Turkey sets up first African military base in Somalia» 
  157. «The World's Most And Least Peaceful Countries In 2016»։ forbes.com։ Վերցված է 5 April 2017 
  158. 158,0 158,1 158,2 158,3 158,4 «Թուրքիայի կլիմա»։ Մետեորոլոգիայի գլխավոր վարչություն։ Վերցված է հունվարի 24, 2014 
  159. «Istanbul remains motoring power of Turkey's economy»։ hurriyetdailynews.com։ Վերցված է 13 June 2014 
  160. «Gross Domestic Product 2015, PPP. (Last revised on 22 July 2016.)» (PDF)։ The World Bank: World Development Indicators Database։ Վերցված է 31 August 2016 
  161. «Gross Domestic Product 2015, Nominal. (Last revised on 22 July 2016.)» (PDF)։ The World Bank: World Development Indicators Database։ Վերցված է 31 August 2016 
  162. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ ministryofforeign12 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  163. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ ministryofforeign22 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  164. Bartolomiej Kaminski, Francis Ng (1 May 2006)։ «Turkey's evolving trade integration into Pan-European markets» (PDF)։ World Bank։ էջ 3։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 14 June 2007-ին։ Վերցված է 27 December 2006 
  165. 165,0 165,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ cia2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  166. «2015 Production Statistics»։ Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles։ Վերցված է 31 August 2016 
  167. 167,0 167,1 «Shipbuilding Industry in Turkey»։ Ministry of Economy։ 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 10 February 2013-ին 
  168. 168,0 168,1 168,2 «The Shipbuilding Industry in Turkey»։ OECD։ September 2011 
  169. «About Best-Selling Home Appliance Brand Beko UK»։ Վերցված է 9 August 2014 
  170. «Beko Avrupa'da üçüncülüğe oynuyor»։ Վերցված է 9 August 2014 
  171. «The Unknown TV Giant – Businessweek»։ Վերցված է 9 August 2014 
  172. «Turkey: Agriculture and Rural Development» (PDF)։ Վերցված է 9 December 2011 
  173. Turkish Statistical Institute (27 February 2006)։ «The result of Income Distribution»։ Turkish Statistical Institute։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 14 October 2006-ին։ Վերցված է 11 December 2006 
  174. «No woman, no growth»։ Hürriyet Daily News։ Վերցված է 8 June 2013 
  175. «Religious Women in Turkey Have Been Left Out of Emancipation Movement»։ The New York Times։ 23 May 2013։ Վերցված է 8 June 2013 
  176. «M&A Encumbered Risks Damping Hot Money Bond Party: Turkey Credit»։ Bloomberg L.P.։ 18 February 2013։ Վերցված է 8 June 2013 
  177. «UPDATE 4-Turkey regains investment grade rating after long wait»։ Reuters։ Վերցված է 17 November 2012 
  178. Daren Butler (17 May 2013)։ «UPDATE 1-Turkey hails new investment grading but worries about money flows»։ Reuters։ Վերցված է 17 May 2013 
  179. Ye Xie, Selcuk Gokoluk (17 May 2013)։ «Turkey Raised to Investment Grade by Moody's on Debt Cuts»։ Bloomberg L.P.։ Վերցված է 18 May 2013 
  180. «Turkey Cut to Junk as Moody's Concludes Its Post-Coup Review»։ Bloomberg L.P.։ 23 September 2016։ Վերցված է 7 December 2016 
  181. 181,0 181,1 «How to ruin a country's economy: AKP's 15 year long order of plunder and depredation in Turkey»։ BirGün։ 6 December 2016։ Վերցված է 7 December 2016 
  182. Nas, Tevfik F. (1992). Economics and Politics of Turkish Liberalization. Lehigh University Press. ISBN 0-934223-19-X. 
  183. «Turkish quake hits shaky economy»։ BBC։ 17 August 1999։ Վերցված է 12 December 2006 
  184. «'Worst over' for Turkey»։ BBC։ 4 February 2002։ Վերցված է 12 December 2006 
  185. «Turkey Labor Market Study» (PDF)։ World Bank։ 2005։ Վերցված է 10 December 2006 
  186. OECD (14 November 2002). [[[:Կաղապար:Google books]] Turkey 2002: Crucial Support for Economic Recovery]. OECD Publishing. էջ 23. ISBN 978-92-64-17601-0. Կաղապար:Google books. 
  187. «Data and Statistics for Turkey»։ World Bank։ 2005։ Վերցված է 10 December 2006 
  188. Madslien Jorn (2 November 2006)։ «Robust economy raises Turkey's hopes»։ BBC։ Վերցված է 12 December 2006 
  189. «Growth and economic crises in Turkey: leaving behind a turbulent past?»։ Economic Papers 386։ Directorate-General for Economic and Financial Affairs of the European Commission։ October 2009։ էջ 10 
  190. «Turkey knocks six zeros off lira»։ BBC։ 31 December 2004։ Վերցված է 20 July 2008 
  191. «42 million tourists visit Turkey in 2014»։ Daily Sabah։ Վերցված է 6 July 2016 
  192. «Turkey’s tourism industry reels from a year to forget»։ The Guardian։ 5 October 2016 
  193. «Turkish–German ties at historic low, says scholar Faruk Şen»։ Hürriyet Daily News։ 21 November 2016 
  194. «Turkey’s tourism revenue declines 17 pct in first quarter as foreign arrivals continue to decrease»։ Hürriyet Daily News։ Վերցված է 28 April 2017 
  195. «Turkish 2015 tourism revenues fall 8.3 pct to $31.46 bln: Data»։ Hürriyet Daily News։ Վերցված է 6 July 2016 
  196. «Turkey tourism industry is latest to fall at hands of ISIS»։ DailyMail։ 29 June 2016 
  197. «Ahead of referendum, Europeans boycott Turkey and tourism suffers»։ USA Today։ 15 April 2017 
  198. «Tourism Statistics 2012»։ turkstat.gov.tr/։ TurkStat։ Վերցված է 4 August 2014 
  199. Real Estate // Invest in Turkey
  200. Թուրքիան, որպես տրանսպորտային կարևոր հանգույց
  201. «Turkey – UNESCO World Heritage Centre»։ Վերցված է 9 August 2014 
  202. «THE SEVEN WONDERS OF THE WORLD»։ historyworld.net։ Վերցված է 2 July 2014 
  203. 203,0 203,1 «Turkish Airlines is named the Best Airline in Europe at the 2012 World Airline Awards held at Farnborough Air Show»։ Skytrax։ 12 July 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 25 April 2013-ին։ Վերցված է 25 April 2013 
  204. 204,0 204,1 «Turkish Airlines named best airline in Europe for fifth year in a row – BUSINESS» 
  205. 205,0 205,1 «Turkish Airlines: International Flight Destinations»։ Turkish Airlines։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 19 May 2016-ին։ Վերցված է 22 June 2016 
  206. «CIA World Factbook: Turkey»։ Վերցված է 17 November 2014 
  207. «Study in Turkey: International Airports in Turkey»։ Վերցված է 17 November 2014 (չաշխատող հղում)
  208. «Year to date Passenger Traffic»։ ACI։ 25 September 2014։ Վերցված է 25 September 2014 
  209. «It will be the biggest airport of the world»։ 24 January 2013։ Վերցված է 24 January 2013 
  210. «Istanbul's New Erdoğan-Backed Airport to Be Named After... Erdoğan»։ 14 August 2014 
  211. Gianluca Mezzofiore։ «Erdogan Airport: Istanbul's Super Hub 'to be Named After Turkey's President-Elect'»։ International Business Times UK 
  212. «Archived copy»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 August 2014-ին։ Վերցված է 2014-09-28 
  213. «World's 4th longest suspension bridge opens in Turkey»։ trtworld.com։ Վերցված է 14 February 2017 
  214. «Yol Ağı Bilgileri»։ Karayolları Genel Müdürlüğü։ Վերցված է 9 August 2014 
  215. 215,0 215,1 «CIA World Factbook: Turkey»։ Cia.gov։ Վերցված է 29 August 2011 
  216. 216,0 216,1 «DÜNYADA VE TÜRKİYEDE HIZLI TREN»։ hizlitren.tcdd.gov.tr։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 5 July 2014-ին։ Վերցված է 12 August 2014 
  217. «Istanbul's $1.3BN Eurasia Tunnel prepares to open»։ Anadolu Agency։ 19 December 2016 
  218. «BAKÜ-T İ FL İ S-CEYHAN BORUHATTI’NDA SON DURUM»։ emreozgur.com։ Վերցված է 12 August 2014 
  219. «Russia to Shift Ukraine Gas Transit to Turkey as EU Cries Foul»։ Bloomberg.com։ Վերցված է 2017-08-17 
  220. «Turkey Blocks: Incident Reports and News»։ turkeyblocks.org։ Վերցված է 1 May 2017 
  221. «Turkey leads in social media censorship: new Twitter transparency report»։ turkeyblocks.org։ Վերցված է 1 May 2017 
  222. «Top 10 biggest dams in the world»։ top101news.com։ Վերցված է 14 February 2017 
  223. 223,0 223,1 «Turkey invests big in nuclear power»։ Deutsche Welle։ 20 May 2013։ Վերցված է 8 June 2013 
  224. «Turkey 'to speed up' nuclear plant plans»։ hurriyetdailynews.com։ Վերցված է 18 February 2015 
  225. Lund J. W., Freeston D. H., Boyd T. L. (2005)։ «Direct application of geothermal energy: 2005 Worldwide review»։ Geothermics 34 (6): 691–727։ doi:10.1016/j.geothermics.2005.09.003 
  226. «INOGATE website»։ Inogate.org։ Վերցված է 29 August 2011 
  227. Ministry of Environment and Forestry: EU Integrated Environmental Approximation Strategy Archived 12 March 2012 at the Wayback Machine., 2007, p. 17
  228. «Company Profile»։ tai.com.tr/։ Վերցված է 13 August 2014 
  229. «Who We Are? The Scientific And Technological Research Council Of Turkey»։ Tubitak.gov։ Վերցված է 9 August 2014 
  230. «Türkiye Bilimler Akademisi»։ Tuba.gov։ Վերցված է 9 August 2014 
  231. «Turkish Atomic Energy Authority – Mission of TAEK»։ TAEK։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 8 June 2014-ին։ Վերցված է 9 August 2014 
  232. «Space Launch System Project»։ Undersecretariat for Defence Industries։ Վերցված է 20 December 2013 
  233. Bekdil, Burak Ege (28 July 2013)։ «Turkey's Sat-Launcher Plans Raise Concerns»։ Defense News։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 August 2013-ին։ Վերցված է 20 December 2013 
  234. Bekdil, Burak Ege (12 December 2013)։ «Turkey Spends Big on Innovation»։ Defense News։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 20 December 2013-ին։ Վերցված է 20 December 2013 
  235. «Turkish professor, Aziz Sancar, part of the team that wins Nobel Chemistry Prize» 
  236. 236,0 236,1 236,2 Թուրքիայի Բնակչության ազգային կազմ
  237. Թուրքիայի Բնակչության աճի տեմպեր
  238. Թուրքիայի Բնակչության Ուրբանիզացման մակարդակ
  239. Թուրքիայի գործազրկության մակարդակ
  240. 240,0 240,1 Թուրքիայի Առողջապահություն
  241. Ադանալյան Մ. Լ., «Ազգանվեր հայուհյաց ընկերությունը» (Ստեղծման 100-ամյակի առթիվ).- Պատմա-բանասիրական հանդես, 1979, № 4, էջ 255-259։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]