Սևանա լիճ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox map.png
Սևանա լիճ

Սևանա լիճը
40°19′00″ հս․. լ. 45°21′00″ ավ. ե. / 40.316667° հս․. լ. 45.35° ավ. ե. / 40.316667; 45.35Կոորդինատներ: 40°19′00″ հս․. լ. 45°21′00″ ավ. ե. / 40.316667° հս․. լ. 45.35° ավ. ե. / 40.316667; 45.35
Տեղագրություն Գեղարքունիքի մարզ
Հայաստան Հայաստան
Ամենաբարձր կետը 1897 մ
Երկարություն 70 կմ
Լայնություն 55 կմ
Ավազանի մակերեսը 1260 կմ²
Ծավալը 32.92 կմ³
Ամենամեծ խորությունը 83 մ
Միջին խորությունը 26.8 մ
Պարզությունը 4.5 մ
Թափվող գետերը 28, որոնցից են՝ Վարդենիս, Մարտունի, Արգիճի, Աստղաձոր, Գավառագետ,Ձկնագետ
Սկիզբ առնող գետերը Հրազդան գետ

Լճի տեսքը տիեզերքից
##Սևանա լիճ (Կովկաս)
Red pog.svg
##Սևանա լիճ (Հայաստան)
Red pog.svg
Commons-logo.svg Վիքիպահեստում

Սևանա լիճ, ջրային ավազան Հայաստանի Հանրապետության տարածքում։ Գտնվում է Գեղարքունիքի մարզում` ծովի մակարդակից մոտ 1897 մետր բարձրության վրա։ Այն աշխարհի՝ քաղցրահամ ջուր ունեցող 2-րդ բարձրադիր լիճն է` Հարավային Ամերիկայի Տիտիկակա լճից հետո։ Հնում հայտնի է եղել Գեղամա ծով, Գեղարքունյաց ծով կամ Լիխնիտիս անուններով։

Երկարությունը 70 կմ է, առավելագույն լայնությունը` 55 կմ։ Հայելու մակերեսը կազմում է 1260 կմ2, որով ամենախոշորն է Հարավային Կովկասի տարածքում։ Միջին խորությունը 26.8 մ է, ամենախորը վայրը` 83 մ (Փոքր Սևան)։ Ջրի ծավալը 32,92 մլրդ մ3 է։ Սևանա լիճը Շորժայի ստորջրյա թմբով բաժանվում է 2 մասի` Մեծ Սևանի /37.7 մ միջին խորություն/ և Փոքր Սևանի /50.9մ/։

Սևանա լիճը Հայկական բարձրավանդակի՝ մեծությամբ երրորդ լիճն է` Վանա լճից և Ուրմիոյից հետո։ Ի տարբերություն այդ երկուսի` բաց լիճ է և ունի քաղցրահամ ջուր։ Լիճ են թափվում 28 մեծ ու փոքր գետակներ` Արգիճի, Մասրիկ, Գավառագետ, Կարճաղբյուր, Վարդենիս, Ձկնագետ, սակայն սկիզբ է առնում միայն մեկը` Հրազդանը։ Վերջինիս շնորհիվ ջրերի տարեկան արտահոսքը կազմում է 0.7 կմ3։

Լճի ծագումնաբանական վարկածներից մեկի համաձայն` այն առաջացել է չորրորդական ժամանակաշրջանում։ Այն գոյացել է հրաբխային գործունեության հետևանքով` միջլեռնային տեկտոնական իջվածքում սառցադաշտային և ձնհալոցքային ջրեր լցվելու արդյունքում։ Չորս կողմում առանձնակի շրջապատում են Արեգունու, Սևանի, Վարդենիսի, Գեղամա լեռները։

Սևանա լճի ջրերը Հրազդան գետի միջոցով ոռոգում են Արարատյան դաշտը։ Հրազդան գետի վրա կառուցված 6 էլեկտրակայանները ձևավորում են հանրապետության ամենամեծ` Սևան-Հրազդան կասկադը։ Խորհրդային իշխանության տարիներին լճի մակարդակը զգալիորեն իջել է, ինչի հետևանքով տարածաշրջանում առաջացել է էկոլոգիական խնդիր։ 1978 թվականին ստեղծվում է Սևան ազգային պարկը։ Ջրի մակարդակը վերականգնելու համար կառուցվել է Արփա-Սևան (48.3 կմ, 1963-81 թվականներ), ապա` Որոտան-Արփա ջրատարները (21,6 կմ, 2004 թվական)։

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկար ժամանակ լճի անունը բացատրվում էր հայերեն սև և վանք բառերից, որոնք բնութագրում էին Սևանավանքը[1]։ Վերջինս կառուցել էր Սյունիքի իշխանուհի Մարիամ Բագրատունին սև տուֆից (9-րդ դար)։

Սևանա լճի ափին կատարված հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է ուրարտական սեպագիր արձանագրություն, որը թվագրվում է մ.թ.ա. 9-6-րդ դարերին։ Այն թույլ է տալիս եզրակացնել, որ անվանումը կարող է ուրարտերեն լինել. սունիա նշանակում է «լիճ»[2]։

Ուշ միջնադարում[3] լիճը կոչվել է նաև «Գյոքչա»[4][5], որը թարգմանաբար նշանակում է «կապույտ ջուր»[6]։ 1901 թվականին հրատարակված Յուժակովի հանրագիտարանում նշված է նաև հին պարսկերեն անվանումը` Գաոսրավագա[7]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավանդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունի լճի անվանման ծագման երկու ավանդություն․

  • Սևանա լճի տեղում առաջ ցամաք է եղել՝ անտառապատ բլուրներով, ծաղկավետ դաշտերով ու բերրի վարելահողերով։ Գյուղին մոտիկ բլրի տակ եղել է մի ջրառատ աղբյուր, որից ջուր վերցնելիս գյուղացիները հանում էին ակունքի մեծ փակիչը և ապա զգուշությամբ հարմարեցնում տեղում։

Մի երեկո գյուղի հարսներից մեկը ջրի է գնում աղբյուրը, հանում է փակիչը, կուժը լցնում ու գալիս տուն՝ մոռանալով փակել ակունքը։ Ջուրը դուրս է հորդում, ծավալվում չորս կողմ, երբ հասնում է տնակներին, բնակիչները փախչում են, ասելով «Քար դառնա ով բաց է թողել ակունքը»։ Եվ մոռացկոտ հարսը քար է դառնում, իսկ ջուրը անընդհատ հոսելով գոյացնում է Սևանա լիճը, որի երեսից հազիվ վեր է բարձրանում քարացած հարսի գլուխը՝ Հարսնաքարը։

  • Վանեցիները գաղթում և վերաբնակվում են Սևանի ափերին՝ որոշելով, որ դա էլ մի Վան է։ Բայց հետո տեղի ցուրտ ու դաժան կլիման դուր չի գալիս նրանց։ Նրանք հիշում են իրենց երկրի մեղմ ու տաք բնությունը, իրենց բարեկեցիկ կյանքը և դառնորեն կանչում՝ «Սև Վան եկավ մեր գլխին, սև Վան»։ Ու այդպես էլ լճի անունը մնում է Սևան[8][9][10][11]։

Կենդանական աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լճում էնդեմիկ տեսակներից է իշխան ձուկն իր չորս տեսակներով՝ գեղարքունի, ամառային բախտակ, ձմեռային բախտակ, բոջակ։ Լճի մակարդակի արհեստական իջեցման հետևանքով իշխանի համար կենսաբանական պայմանները խիստ վատացել են։ Այն այժմ ոչնչացման եզրին է և գրանցված է Կարմիր գրքում։

1924 թվականից Լադոգա և Չուդ լճերից Սևան է բերվել սիգը, որը շատ արագ բազմացավ և ունի արդյունագործական նշանակություն։ Սևանի ձկնատեսակներից է նաև կողակը։

Ջրի մակարդակի իջնելը 1950 թվականից էներգետիկ կարիքների և ոռոգման նպատակով լճից մեծ քանակությամբ ջրի բաց թողնման հետևանք էր։ Այն հանգեցրեց շատ ձկնատեսակների ոչնչացման, ափամերձ հատվածների ճահճացման և բնապահպանական աղետի իրական վտանգի առաջացման։ 1980-ական թվականներին լճից ջրի բացթողումն էապես կրճատվեց, և կառուցվեց 48 կիլոմետր երկարությամբ Արփա-Սևան թունելը՝ Արփա գետի ջրերը լիճ տեղափոխելու համար։ Այդուհանդերձ, լճի ներկայիս մակարդակը 11 մետրով ցածր է նախնականից, որը 2000 մետրով բարձր է եղել ծովի մակերևույթից։ Լճի իջնելուն համընթաց բարձրանում է նաև ջրի ջերմաստիճանը, և այդ պատճառով տուժում են ձկներն ու բուսատեսակները, որոնք սովոր էին սառը ջրին։

Լիճը վարակվեց կապտականաչ ջրիմուռներով, խախտվեց նաև գազային ռեժիմը, պակասեց թթվածնի քանակը, որը և իր հերթին անդրադարձավ կենդանական և բուսական աշխարհի վրա։

Կղզիներ, թերակղզիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սևանա լիճը նախկինում ունեցել է մեկ կղզի, որը ջրի մակարդակի իջեցման հետևանքով դարձել է թերակղզի։

Միջամտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1910 ճարտարագետ շինարար Սուքիաս Մանասերյանը, ով մասնակցում էր Արալյան ծովը աղետից փրկելու աշխատանքներին,[12] հրատարակում է աշխատություն, որում առաջարկում է իջեցնել լճի մակերևույթը 45 մետրով և ջուրը օգտագործել ոռոգման և հիդրոէլեկտրակայանների համար։

Սևանի մակարդակի իջեցումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սևանա լճի համեմատական չափագրական տվյալները[13]։

Ցուցանիշները 1936 թ. 2000 թ. Տարբերությունը
Առավելագույն խորությունը՝ մ 98.7 79.7 -19 %
Միջին խորությունը՝ մ 41.3 26.8 -35 %
Մակերեսը՝ կմ2 1416.2 1238.8 -12.5 %
Ծավալը՝ կմ3 58.48 33.20 -43.2 %
Մակարդակը՝ մ 1915.97 1896.65 -19.32 մ

Սևանա լճի մակարդակի փոփոխման ժամանակագրությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


1923 թ. Սկսվում է լճի ջրերի օգտագործումը տնտեսական նպատակներով։
1931 թ. Հայտնվում է լճի մակարդակն իջեցնելու գործողությունների առաջին ծրագիրը, որի համաձայն, հիսուն տարում այն պետք է իջներ 55 մետրով։ Ընդ որում, Սևանից պետք է Փոքր Սևանի տեղում մնար 299 կմ2 տարածքով մի փոքրիկ լիճ։
1933 թ. Սկսվեցին լճից ջուրը բաց թողնելու աշխատանքները։ Աշխատանքներն ավարտվեցին 1949 թ. Տարեկան լճի մակարդակն իջնում էր ավելի քան մեկ մետրով։
1950-ականների վերջ, Սկսվում է լճի մակարդակի իջեցման նախագծի վերանայումը։
1961 թ. Հրապարակվեց Հայկական ԽՍՀ ԳԱ զեկույցը, որում ասվում էր լճի մակարդակի իջեցման աշխատանքները դադարեցնելու անհրաժեշտության մասին։ Այդ ժամանակ լճի մակարդակն արդեն հասցրել էր իջնել 13.7 մետրով։ Ընդունվեց որոշում՝ Որոտան և Արփա գետերի ջրերն ուղղել դեպի Սևան։
1981 թ. Սկսվում է նախագծի իրականացումը։ Արփա գետի Կեչուտ ջրամբարից մինչև Սևանի ափի Արծվանիստ գյուղ կառուցվում է 48.3 կմ երկարության թունել։ Այնուհետև, սկսվում է 21.7 կմ երկարության Որոտան-Արփա թունելի շինարարությունը։
2003 թ. Ավարտվում է դեռևս 1988 թ. երկրաշարժի և դրանից հետո սկսված պատերազմի պատճառով դադարեցված Որոտան-Արփա թունելի շինարարությունը։ Այդ ժամանակ լճի մակարդակը կայունանում է նախնականից քսան մետր ցածր դիրքի վրա։
2006 թ. Լճի մակարդակի բարձրացումը նախորդ տարվա համեմատ կազմում է 41 սմ։
2006÷2010 թթ. Լճի մակարդակը բարձրանում է տարեկան 25÷35սմ չափով։

Բացասական հետևանքները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերջին տասնամյակներում կտրուկ վատացել է Սևանա լճի և ավազանի էկոհամակարգի գործունեությունը։ Մակարդակի իջեցմանը զուգահեռ, դրան նպաստեց նաև կեղտաջրերի քանակի մեծացումը։ Այդ ամենն, ի վերջո, բերեց նրան, որ մեծացան ջրում օրգանական նյութերի կուտակումները՝ 1930-ականների 25 հազար տոննայից 1999 թ. հասնելով 150 հազար տոննայի։ Նկատվել է Սևանի աղտոտում ծանր մետաղներով, լճի ճահճացում, ձկնային պաշարների նվազում։

Հետաքրքիր փաստեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. См. Комментарий 38 к тексту Сведения арабских писателей о Кавказе, Армении и Адербейджане: VII. Ал-Мукаддасий // Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа. Вып. 38. Тифлис. 1908
  2. Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь: Свыше 5 000 единиц / Отв. ред. Р. А. Агеева. — М.: «Русские словари», 1998. — С. 160. — 372 с. — ISBN 5-89216-029-7
  3. Կաղապար:Из:

    … the Armenian province of Siwnikʿ or Sisakan (the mountainous region lying between Lake Sevan, later Turkish Gökče, and the Araxes, hence to the west of Arrān)

  4. Озеро Гокча (Gokcha) на атласе Blackie & Sons (Эдинбург, 1882)
  5. Эриванская губерния
  6. Гокча. Большая советская энциклопедия
  7. Гокча // Большая энциклопедия Южакова. — 1901. — Т. 7. — С. 110-111. — VI, 794 с.
  8. Արամ Ղանալանյան (1969). Ավանդապատում. Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ. 
  9. Մովսես Խորենացի. Պատմութիւն Հայոց. էջեր Գիրք Ա, Գլուխ Ի. 
  10. Մանուկ Աբեղյան (1899). Հայ ժողովրդական առասպելները Մովսես Խորենացու Հայոց պատմության մեջ. Վաղարշապատ. 
  11. Г. Халатьянц (1896). Армянский эпос в Истории Армении Моисея Хоренского. Москва. 
  12. Holding, Nicholas (2006). Armenia: with Nagorno Karabagh. Bradt Travel Guides. էջ 133. ISBN 978-1-84162-163-0. 
  13. Վարդևանյան Աշոտ, «Հայաստանում անապատացման դեմ պայքարի գործողությունների ազգային ծրագիր» (Национальная программа действий по борьбе с опустыниванием в Армении), Երևան, 2002 — 96 էջ, ISBN 99930-935-6-4։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]