Գրիգոր Լուսավորիչ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գրիգոր Լուսավորիչ
Գրիգոր Լուսավորիչ
Կառավարում
Տիտղոս Եպիսկոպոսապետ (1-ին)
Ժամանակամիջոց 302-325 թթ.
Եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի
Անձնական տվյալներ
 
Կրթություն Կեսարիա
Ծնվել է Մոտ 257 թ.
Հայր Անակ
Ձեռնադրում 302 թ.
Commons-logo.svg Վիքիպահեստում
← Չկա    Armenian Apostolic Church logo.png    Արիստակես Ա
Գրիգոր Լուսավորիչ

Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը
Ծնունդ 257
Վախճան 331
Եկեղեցի(ներ) Հայ Առաքելական Եկեղեցի
Commons-logo.svg Վիքիպահեստում

Գրիգոր Լուսավորիչ (մոտ 257 - 331), եկեղեցա–քաղաքական գործիչ, Հայոց եպիսկոպոսապետ՝ 302 թ-ից։

Վաղ տարիներ[խմբագրել]

Ազգությամբ պարթև Անակի (որը սպանել էր Խոսրով Ա-ին, Տրդատ թագավորի հորը) մանկանը փրկելով Արշակունիների վրեժխնդրությունից՝ ստնտու Սոփրիան և ոմն Եվթաղ նրան փախցրին Կապադովկիայի Կեսարիա քաղաքը։ Այստեղ նա մկրտվեց քրիստոնյա, կրթվեց և դաստիարակվեց Փիրմիլիանոս եպիսկոպոսի մոտ։ Չափահաս դառնալով, ամուսնացավ Դավիթ անունով իշխանի դստեր՝ Մարիամի հետ, ունեցավ երկու զավակ։ Շուտով Մարիամը կրտսեր որդու՝ Արիստակեսի հետ մտավ կուսանոց, իսկ Գրիգոր Լուսավորիչը, ավագ որդի Վրթանեսին տալով խնամատուն, 287 թ-ին քարոզչական առաքելությամբ վերադարձավ Մեծ Հայք։ Գրիգոր Լուսավորիչը կարողացավ Տրդատ Գ թագավորի արքունիքում դառնալ պալատական պաշտոնյա և քրիստոնեական ուսմունքի համար հող նախապատրաստել Վաղարշապատ մայրաքաղաքում։

Քրիստոնեության ընդունումը[խմբագրել]

Հռոմի Դիոկղետիանոս կայսեր օգնությամբ 287 թ-ին Մեծ Հայքի թագավորության գահը բարձրացած Տրդատ Գ, իր հովանավորի օրինակով, սկզբում հալածեց քրիստոնյաններին՝ իբրև քաղաքական վտանգավոր ուժի, իսկ նրանց պարագլուխ Գրիգոր Լուսավորիչին նետեց Արտաշատ քաղաքի Խոր Վիրապ կոչվող մահապարտների բանտը։ Սակայն շուտով համոզվելով, որ Հայսատանի նկատմամբ Հռոմը վարում է խարդախ ու զավթողական քաղաքականություն, Տրդատը հիասթափվեց նրա «դաշնակցությունից» և դադարեցրեց նաև քրիստոնիանների հալածանքները։ Երկու թշնամի տերությունների միջև գտնվող Տրդատը գերադասեց այդ ուժը ծառայեցնել սեփական պետության շահերին։ Քրիստոնեությունը, որը I-III դարերին Ասորիքից ու Փոքր Ասիայից ներթափանցել և տարածվել էր Հայաստանում, 3-րդ դարի վերջին արդեն դադարել էր սոսկ ճնշվածների կրոն լինելուց։ 301-ին քրիստոնեությունը Հայաստանում ճանաչվեց պետական կրոն։ Նոր կրոնը բռնությամբ տարածվեց ժողովրդի մեջ և դարձավ իշխող դասակարգի գաղափարական զենքը։ Գրիգոր Լուսավորիչը 302-ի սկզբին 16 նախարարի ուղեկցությամբ և թագավորական հրովարտակով մեկնեց Կեսարիա, եպիսկոպոսների ժողովում Ղևոնդիոս արքեպիսկոպոսից ձեռնադրվեց Հայոց եպիսկոպոսապետ։ Գրիգոր Լուսավորիչը զորքի ուղեցությամբ կործանեց հայ հեթանոսական մեհյանները և հիմնեց եկեղեցիներ։ Համառ կռիվներից հետո նա կործանեց հայոց հեթանոսական կրոնի հինավուրց կենտրոն Աշտիշատ ավանի մեհյանը և տեղը հիմնեց Մայր եկեղեցին։ Մինչև 302-ի նոյեմբերը մնալով Տարոնում՝ Գրիգոր Լուսավորիչը գնաց Բագավան և այնտեղ մկրտեց Տրդատ արքային ու հայ ավազանու ներկայացուցիչներին։ Այնուհետև մկրտեց հայ ժողովրդին ու զինվորներին։ Հեթանոս հայոց Ամանորի մեծ տոնը Գրիգոր Լուսավորիչը վերափոխեց քրիստոնեական տոնախմբության։ Նույն ձևով հայ ազգային շատ սովորույթներ ներմուծվեցին քրիստոնեության մեջ։ Մեհյանների կալվածներն ու հարստությունները անցան եկեղեցուն։ Փավստոս Բյուզանդը վկայում է, որ Գրիգոր Լուսավորիչի կալվածների թիվը հասնում էր 15 գավառի։ Հետևելով քրմությանը, Գրիգոր Լուսավորիչը տոհմական ժառանգականության իրավունքը պահպանեց նաև հայ եկեղեցու վարչության մեջ։

Վերջին տարիներ[խմբագրել]

Արիստակես որդուն ձեռնադրելով տեղապահն ու գահաժառանգը՝ Գրիգոր Լուսավորիչը հաստատեց իր տոհմի հոգևոր միապետության ժառանգական իշխանությունը, ստեղծեց եկեղեցական ֆեոդալական ամուր կազմակերպություն, որը ապահովված էր ոչ միայն սեփական կալվածքներով, այլև հարկեր էր գանձում ողջ երկրի աշխատավորությունից։ Գրիգոր Լուսավորիչը հիմնեց նոր դպրոցներ, որոնցում ուսուցումը տարվում էր նոր կրոնի պաշտոնական լեզուներով՝ հունարենով և ասորերենով։ Կյանքի վերջին տարիներին Գրիգոր Լուսավորիչը հայրապետական գործը հանձնելով Արիստակեսին՝ քաշվեց ճգնարան, ուր և վախճանվեց։ Մի քանի տարի անց նրա աճյունը տեղափոխվեց և ամփոփվեց Թորդան գյուղում։ Հայոց եկեղեցին նրան դասեց ավագ սրբերի կարգը, նրա պատվին սահմանեց ամենայն հիշատակի օրեր։ Գրիգոր Լուսավորիչի անունով հայկական եկեղեցին կոչվում է Գրիգոր-լուսավորչական։

Աղբյուրներ[խմբագրել]