Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է ԽՍՀՄից)
Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն
Союз Советских Социалистических Республик
ԽՍՀՄ դրոշը ԽՍՀՄ զինանշանը
ԽՍՀՄ դրոշը ԽՍՀՄ զինանշանը
Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg
Մայրաքաղաք Մոսկվա
Փաստացի կառավարում Վլադիմիր Լենին
(1922-1924)

Իոսիֆ Ստալին
(1924-1953)
Գեորգի Մալենկով
(1953-1955)
Նիկիտա Խրուշչով
1955-1964)
Լեոնիդ Բրեժնև
(1964-1982)
Յուրի Անդրոպով
(1982-1984)
Կոնստանտին Չերնենկո
(1984-1985)
Միխայիլ Գորբաչով
(1985-1991)

Երկրներ Հայկական ԽՍՀ

Ադրբեջանական ԽՍՀ
Բելառուսական ԽՍՀ
Էստոնական ԽՍՀ
Թուրքմենական ԽՍՀ
Լատվիական ԽՍՀ
Լիտվական ԽՍՀ
Մոլդավական ԽՍՀ
Ղազախական ԽՍՀ
Ղրղզական ԽՍՀ
Ուզբեկական ԽՍՀ
Ռուսաստանի ԽՍՖՀ
Վրացական ԽՍՀ
Տաջիկական ԽՍՀ
Ուկրաինական ԽՍՀ

Պետական լեզու Ռուսերեն և այլն
Պաշտոնական լեզու Ռուսերեն
Օրհներգ ԽՍՀՄ օրհներգ
Տարածք 22 402 200 կմ²
Բնակչություն
– մարդ./կմ²;
293 047 571
13,08
Անկախություն Դեկտեմբեր 30, 1922
Դրամական միավոր ԽՍՀՄ Ռուբլի
Ժամային գոտի UTC +2 … +12
Ինտերնետ .su

Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն, Խորհրդային Միություն, ԽՍՀՄ (մինչև այսօր օգտագործում են նաև Սովետական Միություն, ՍՍՀՄ, Սովետ և այլ անվանումներ) (ռուս.՝ Союз Советских Социалистических Республик, СССР, Советский Союз), նախկին պետություն Եվրասիայում, կազմավորվել է 1922 թվականի դեկտեմբերի 30-ին, փլուզվել 1991 թվականի դեկտեմբերի 26-ին։ Այն փաստացի ինքնիշխան խորհրդային պետությունների միություն էր։ Մայրաքաղաքը Մոսկվան էր։

ԽՍՀՄ-ի կազմավորման հռչակագրի մեջ նշվում է, որ միությունը կառուցված է ազգերի ինքնորոշման սկզբունքով։ Շեշտվում էր նաև, որ նրանցից յուրաքանչյուրն ունի իրավունք դուրս գալու ԽՍՀՄ-ի կազմից։ Իրականում որոշումները կայացնում էին իշխանության կենտրոնական մարմինները։

Խորհրդային Միությունը եղել է երկրագնդի՝ ժամանակի ամենամեծ պետությունը տարածքով՝ զբաղեցնելով ողջ ցամաքի մոտավորապես 1/6-ը։

Միութենական հանրապետություններ[խմբագրել]

Մոլդավական ԽՍՀ[խմբագրել]

Մոլդովական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը գտնվում է ԽՍՀՄ եվրոպական մասի ծայր հարավարևմտքում։ Սահմանակից է Ռումինիային։ Տարածությունը՝ 33,7 հազար կմ քառակուսի, բնակչությունը 4083 հազար (1984)։ Ազգության կազմը (1979-ի մարդահամարի տվյալներով, հազար մարդ), մոլդովացիներ՝ 2526, ուկրաինացիներ՝ 561, ռուսներ՝ 506, գագաուզներ՝ 138, բուլղարներ՝ 81, բուլղարներ՝ 80 և այլք։ Բնակչության միջին խտությամբ (1 կմ քառակուսու վրա՝ 120,3 մարդ, 1983) ԽՍՀՄ-ում գրավում է առաջին տեղը։ Մայրաքաղաքը՝ Քիշնև (605 հազար բնակիչ, 1984)։ Խոշոր քաղաքներն են (հազար մարդ)․ Տիրասպոլը (154), Բելցին (139), Բենդերին (114)։ Կառուցվել են նոր քաղաքներ․ Ռիբնիցա, Գուբոսարի, Ունգենի, Եդինցի։ Հանրապետությունը վարչականորեն բաժանված է 39 շրջանի, ունի 21 քաղաք, 46 քտա։

Պատմություն[խմբագրել]

Մոլդովայի անկախության հռչակմանը նվիրված հուշարձան

1924-ի հոկտեմբերի 12-ին Դնեստրի ձախափնյա մասում կազմավորվեց ՄԽՍՀ (ՈւԽՍՀ-ի կազմում)։ 1940-ի օգոստոսի 2-ին կազմավորվեց ՄԽՍՀ-ն։ Հայրենական մեծ պատերազմի (1941—1945) սկզբին հանրապետությունը օկուպացրին գերմանաֆաշիստական զորքերը։ Ազատագրվել է 1944-ին։ Կոմունիստական կուսակցության ղեկավարությամբ իրականացված ինդուստրացման, գյուղատնտեսության կոլեկտիվացման, կուլտուրական հեղափոխության շնորհիվ հանրապետությունում հիմնականում կառուցվել է սոցիալիստ, հասարակարգ։ 1982-ի հունվարի 1-ին Մոլդավիայի կոմկուսի շարքերում եղել է 166049 կուսանդամ, 8228 անդամության թեկնածու, Մոլդավիայի ԼԿԵՄ-ում՝ 601406 անդամ, արհմիություններում՝ 2053473 անդամ, ՄԽՍՀ ժողովուրդը ԽՍՀՄ եղբայրական ժողովուրդների օգնությամբ ետպատերազմյան հնգամյակներում նշանակալի հաջողությունների է հասել կոմունիստական հասարակարգի կառուցման գործում։ Հանրապետությունը պարգևատրվել է Լենինի (1958), ժողովուրդների բարեկամության (1972), Հոկտեմբերյան հեղափոխության (1974) շքանշաններով։

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Գինու գործարան Միլեստի Միկիում

Սոցիալիստական շինարարության տարիներին Մոլդովիան դարձել է ինդուստրիալ-ագրարային հանրապետություն՝ զարգացած վերամշակող արդյունաբերությամբ և ինտենսիվ գյուղատնտեսությամբ (խաղող, պտուղ, հատապտուղ, եգիպտացորեն, արևածաղիկ, բանջարեղեն)։ 1980-ին արդյունաբերական արտադրանքը 1940-ի մակարդակը գերազանցել է 51, իսկ 1913-ի մակարդակը՝ 298 անգամ։ էլեկտրաէներգետիկայի հիմքում ջէկերն են։ Առավել խոշորն է Մոլդավիայի ՊՇԷԿ-ը։ Արդյունաբերության հիմնական ճյուղը սննդարդյունաբերությունն է։ Կարևոր նշանակություն ունեն մեքենաշինության, թեթև արդյունաբերության ճյուղերը։ Գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը 1980-ին 1940-ի համեմատությամբ ավելացել է 3,5 անգամ։ 1983-ի հունվարի 1-ին Մոլդովիայում եղել է 464 սովետական տնտեսություն, 367 կոլտնտեսություն, 332 միջտնտեսային ձեռնարկություն և կազմակերպություն։ Գյուղատնտեսական հանդակների տարածությունը 2,6 միլիոն հեկտար է։ Գյուղատնտեսության մասնագիտացման կարևոր ճյուղերն են այգեգործությունը և պղտաբուծությունը։ 1982-ին ՄԽՍՀ-ում կար 1229 հազար խոշոր եղջերավոր անասուն, 1882,1 հազար խոզ, 1167,3 հազար ոչխար և այծ, 17,8 միլիոն թռչուն։

Տրանսպորտ[խմբագրել]

Երկաթուղի

Հանրապետության երկաթուղային տրանսպորտի երկարությունը 1,11 հազար կմ է (1980), ավտոճանապարհներինը՝ 11,5 հազար կմ, որից 9,8 հազար կմ՝ կոշտ ծածկով (1980)։ Նավարկելի գետային ուղիների երկարությունը 1,2 հազար կմ է։ Զարգացած է օդանավագնացությունը։

Գիտություն[խմբագրել]

Մոլդովիայի գիտությունների ակադեմիա

1897-ի մարդահամարով բնակչության (9—49 տարեկանների մեջ) գրագետները կազմել են 22,2% ։ 1914—15 ուս․ տարում Մոլդովիայում (ներկայիս սահմաններում) եղել է 1,3 հազար հանրակրթական դպրոց (92 հազար աշակերտ), այդ թվում՝ 26 գիմնազիա և ռեալական ուսումնարան։ 1959-ի մարդահամարի տվյալներով ազգաբնակչության 97,8%֊ը եղել է գրագետ, որը 1979-ի մարդահամարի տվյալներով հասել է 99,8%֊ի։ 1982/83 ուս․ տարում 1,8 հազար հանրակրթական դպրոցներում սովորել է 0,7 միլիոն աշակերտ, 8 բուհերում՝ 53,4 հազար ուսանող։ Խոշորագույն բուհերն են․ Քիշնևի համալսարանը, բժշկական, գյուղատնտեսական ինստիտուտները։ 1980-ին գիտական հիմնարկներում (բուհերի հետ միասին) եղել է 8,8 հազար գիտաշխատող։ 1982-ին գործել է 7 թատրոն, 1,9 հազար կինոսարք, 1,8 հազար ակումբային հիմնարկ, 59 թանգարան։ 1982-ին հրատարակվել է 1476 անուն գիրք և գրքույկ՝ 14,81 միլիոն օրինակ տպաքանակով, այդ թվում՝ 523 անուն մոլդավերեն։ հրատարակվում է (1982) 185 թերթ։ Ռադիոհաղորդումները տրվել են 1930-ից, հեռուստահաղորդումները՝ 1958-ից։ Հանրապետությունում 1982-ին կար 337 հիվանդանոցային հիմնարկ՝ 49,4 հազար մահճակալով։ Աշխատում էր 13,7 հազար բժիշկ և 38,1 հազար միջին բուժաշխատող։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png