Յուրի Գագարին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox astronaut.png
Յուրի Գագարին
Юрий Алексеевич Гагарин
Gagarin in Sweden-2.jpg
Յուրի Գագարին
Բնօրինակ անուն ազգանուն Юрий Алексеевич Гагарин
Ի ծնե Յուրի Ալեքսեյի Գագարին
Պետություն Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն ԽՍՀՄ
Մասնագիտություն Տիեզերագնաց-օդաչու
Զինվորական կոչում
ԽՍՀՄ ԶՈՒ մայոր
Առաքելություն «Վոստոկ-1»
(12 ապրիլի 1961 թ.),
Առաջին մարդը տիեզերքում
Տիեզերքում անցկացրած ժամանակը 1 ժամ, 48 րոպե
Ծնվել է 1934 մարտի 9
Ծննդավայր գյուղ Կլեշինո, Սմոլենսկի մարզ, Գժատսկի շրջան,
ՌԽՖՍՀ ՌԽՖՍՀ, Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն ԽՍՀՄ
Մահացել է մարտի 27, 1968(1968-03-27) (տարիքը 34)
Մահվան վայրը Նովոսելով գյուղի մոտ,
Վլադիմիրի մարզ Վլադիմիրի մարզ
ՌԽՖՍՀ ՌԽՖՍՀ, Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն ԽՍՀՄ
Ազգություն ռուս
Պարգևներ Խորհրդային Միության հերոս

Լենինի շքանշան «1941-1945 թվականներին Հայրենական մեծ պատերազմում հաղթանակի 20 տարին» «Խոպան հողերի յուրացման համար»
«ԽՍՀՄ զինված ուժերի 40 տարին» «ԽՍՀՄ զինված ուժերի 50 տարին» «Անբասիր ծառայության համար»

«ԽՍՀՄ Տիեզերագնաց-օդաչու» «ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ»

Ստորագրություն Gagarin Signature.svg

Յուրի Ալեքսեյի Գագարին (ռուս.՝ Юрий Алексеевич Гагарин, մարտի 9, 1934({{padleft:1934|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:9|2|0}})[1][2][3], Կլուշինո, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - մարտի 27, 1968({{padleft:1968|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:27|2|0}})[1][2][3], Kirzhach, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), ԽՍՀՄ № 1 տիեզերագնաց-օդաչու, Խորհրդային Միության հերոս, պետական բարձրագույն պարգևների ասպետ, Ռուսաստանի և արտասահմանի շատ քաղաքների պատվավոր քաղաքացի:

ԽՍՀՄ ռազմաօդային ուժերի գնդապետ (1963): ԽՍՀՄ օդաչու-տիեզերագնաց, 1-ին կարգի ռազմական օդաչու, ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ (1961): Կենտրոնական կոմիտեի անդամ: ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդի 7-րդ և 8-րդ գումարման պատգամավոր:

1961 թվականի ապրիլի 12-ին Յուրի Գագարինը դարձավ համաշխարհային պատմության մեջ առաջին մարդը, որը թռիչք իրականացրեց դեպի տիեզերական բաց տարածություն[4][5]: «Վոստոկ» հրթիռակիրը «Վոստոկ-1» տիեզերական հրթիռով, որի մեջ էր գտնվում Յուրի Գագարինը, «Բայկոնուր» տիեզերական թռիչքների կայանից դուրս եկավ տիրեզերք: Թռիչքից 108 րոպե հետո Գագարինը հաջողությամբ վայրէջք կատարեց Սարատովի մարզում՝ Էնգելս քաղաքից ոչ շատ հեռու: Սկսած 1962 թվականի ապրիլի 12-ից, Գագարինի՝ տիեզերք թռիչք կատարելու օրվանից, ամեն տարի այդ օրը նշվում է որպես Տիեզերագնացության օր:

Առաջին տիրեզերական թռիչքն ամբողջ աշխարհում մեծ հետաքրքրության ալիք բարձրացրեց, իսկ անձամբ Յուրի Գագարինը ձեռք բերեց համաշխարհային ճանաչում: Արտասահմանյան երկրների կառավարությունների և հասարակական կազմակերպությունների հրավերով Գագարինը մեկնեց աշխարհի երեսուն երկիր[6]: Շատ այցելություններ Գագարինը կատարեց նաև ԽՍՀՄ ողջ տարածքում: Հաջորդող հետագա տարիներին Գագարինը վարում էր ակտիվ հասարակական-քաղաքական աշխատանք: Ավարտել է Ն. Ե. Ժուկովսկու անվան ռազմաօդային ինժեներական ակադեմիան: Աշխատել է Տիեզերագնացների վերապատրաստման կենտրոնում, որն այսօր կրում է նրա անունը: Այստեղ պատրաստվել կրկին տիրեզերք թռիչք կատարելուն:

1968 թվականի մարտի 27-ին Յուրի Գագարինը զոհվել է ավիավթարից՝ Վլադիմիրի մարզի Կիրժաչսկի շրջանի Նովոսյոլովո գյուղի մերձակայքում, երբ ուսումնական թռիչք էր իրականացնում ՄիԳ-15 ուսումնամարզական ինքնաթիռով. թռիչքը ղեկավարում էր փորձառու հրահանգիչ Վլադիմիր Սերյոգինը: Ավիավթարի պատճառն ու հանգամանքները ցայսօր էլ ամբողջովին բացահայտված չեն:

Գագարինի անժամանակ մահվան կապակցությամբ ԽՍՀՄ ողջ տարածքում հայտարարվեց համազգային սուգ. սա բացառիկ դեպք էր ամբողջ խորհրդային պատմության մեջ, քանի որ անձանցից միայն պետության ղեկավարների մահվան դեպքերում էր համազգային սուգ հայտարարվում: Աշխարհի առաջին տիեզերագնացի պատվին շատ բնակավայրերի անուններ անվանափոխվեցին, այդ թվում և նրա հայրենի քաղաքի անունը՝ Գժատսկը (այժմ Սմոլենսկի մարզի Գագարին քաղաք), ինչպես նաև անփանափոխվեցին փողոցներ, պողոտաներ: Աշխարհի տարբեր քաղաքներում տեղադրվել են Գագարինի հուշարձանները:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կյանքի վաղ տարիներ և կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Յուրի Գագարին հոդվածին

Յուրի Ալեքսեյի Գագարինը ծնվել է 1934 թվականի մարտի 9-ին: Ըստ պահպանված փաստաթղթերի ծնվել է Կլուշինո գյուղում՝ Գժատսկի շրջանում[7][8], այսինքն ծնողների բնակության վայրում (գրանցման վայրում): Փաստացի Գագարինը ծնվել է Գժատս քաղաքի ծննդատանը[9] (այս քաղաքը անվանափոխվել է ի պատիվ Գագարինի 1968 թվականին): Յուրի Գագարինը ազգությամբ ռուս է: Նախնիները գյուղացիներ են եղել: Նրա հայրը՝ Ալեքսեյ Իվանովիչ Գագարինը (1902-1973) ատաղձագործ էր, մայրը՝ Աննա Տիմոֆեևնա Մատվեևան (1903-1984) աշխատել է կաթնապրանքային ֆերմայում[10]: Նրա հայրը՝ Տիմոֆեյ Մատվեևիչ Մատվեևը (1877-1937) աշխատել է Պուտիլովսկի (այժմ Կիրովսկի) գործարանում, ապրել է Սանկտ Պետերբուրգում՝ Ավտովոյում, Բոգոմոլովսկի փողոցում (այժմ Վերածննդի փողոց)[11]:

Այն տունը, ուր ապրել է Յուրի Գագարինը դպրոցական տարիներին: Գագարին քաղաք (նախկին Գժատսկ)

Գագարինների ընտանիքը բաղկացած էր երեք որդուց և մեկ աղջկանից: Յուրին երրորդ զավակն էր:

Յուրիի մանկությունն անցել է Կլուշինո գյուղում: 1941 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Յուրին առաջին անգամ դպրոց է գնում: Սակայն հոկտեմբերի 12-ին գյուղը գրավում է Նացիստական Գերմանիայի վերմախտը և դասերն ընդհատվում են: Գագարինի ընտանիքին գերմանացիները դուրս են նետում տնից և այդտեղ բացում արհեստանոց: Նախքան ձմռան գալուստը գագարինները փոքրիկ գետնափոր տուն են կառուցում, պատում ճմահողով, վառարան տեղադրում: Հորը ծեծում էին և ստիպում աշխատել: Նահանջելուց առաջ գերմանացիները Յուրիի եղբորը՝ Վալենտինին և քրոջը՝ Զոյային արտաքսում են Գերմանիա: Յուրան տեսնում է, թե ինչպես են մայրերը վազում ավտոմեքենաների հետևից, որոնցով տղափոխել են գյուղի երեխաներին: Հետագայում Գագարինը երբեք չի պատմել պատերազմի տարիների մասին[12]: Գրեթե տարիուկես Կլուշինո գյուղը օկուպացվել է գերմանացիների կողմից: 1943 թվականի ապրիլի 9-ին գյուղն ազատագրվում ԽՍՀՄ Կարմիր բանակի կողմից և դպրոցում կրկին դասերը շարունակվում են:

1945 թվականի մայիսի 4-ին Գագարինի ընտանիքը տեղափոխվում է Գժատսկ: 1949 թվականի մայիսի ամսին Յուրին ավարտում է միջնակարգ դպրոցի վեցերորդ դասարանը: Չնայած ծնողների ու ուսուցիչների հորդորներին, որ Յուրին ավարտի նաև յոթերոդ դասարանը, նա որոշում է կրթությունը շարունակել Մոսկվայում, որտեղ ապրում էին նրա հարազատները: Սակայն Մոսկվա ընկնել Գագարինին չի հաջողվում: Մինչև ծնողները պատրաստվում էին որդու ճանապարհ ընկնելու գործին, Մոսկվայի արհեստագիտական դպրոցները դադարեցրին ընդունելությունները: Միայն սեպտեմբերի 30-ին Յուրիի հորեղբայր Սավելիա Իվանովիչ Գագագրինի օգնությամբ Գագարինը կարողացավ ընդունվել Լյուբերցիի № 10 արհեստագիտական դպրոց (Ներկայիս Լյուբերցիի տեխնիկում)[13][14]: Միաժամանակ Յուրին ընդունվում է նաև երեկոյան կոլերիտ դպրոց: Ուսման ժամանակ, 1949 թվականի դեկտեմբերի 16-ին, Յուրին դառնում է կոմսոմոլ[15]: Երեկոյան դպրոցի յոթերորդ դասարանը ավարտում է 1951 թվականի մայիսին, իսկ հունիսին գերազանցությամբ ավարտում է № 10 արհեստագիտական դպրոցը կաղապարող-ձուլողի մասնագիտությամբ[16][17]:

1951 թվականի օգոստոսին Գագարինը ընդունվում է Սարատովի արդյունաբերական տեխնիկումի ձուլման բաժանմունք: Այստեղ իրեն դրսևորում է որպես լավ մարմնամարզիկ և աշխատանքային ռեզերվներների քարտուղար[18]: 1954 թվականի հոկտեմբերի 25-ին առաջին անգամ գալիս է ԽՍՀՄ ԴՕՍԱԱՖ-ի Սարատովի աէրոակումբ (այժմ Դուբկի աէրոդրոմ): 1955 թվականին Յուրի Գագարինը զգալի հաջողությունների է հասնում՝ ավարտելով ոսումը գերազանցությամբ և կատարում է իր առաջին ինքնուրույն թռիչքը Յակ-18 ինքնաթիռով: Սարատովի աէրոդրոմում Յուրի Գագարինն իրականացրել է 196 թռիչք՝ 42 ժամ 23 րոպե ընդհանուր տևողությամբ[19]:

Կարիերան ծովային ավիացիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1955 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Գագարինը ծառայության է անցնում ԽՍՀՄ զինված ուժերում: Յուրին ուղարկվում է ծառայության Չկալով (ներկայիս Օրենբուրգ), Կլիմենտ Վորոշիլովի անվան 1-ին ռազմաավիացիոն օդաչուական ուսումնարան (հետագայում՝ Օրենբուրգի բարձրագույն ռազմաավիացիոն օդաչուական կարմրադրոշ ուսումնարան): Յուրի Գագարինն այստեղ սովորում է այդ տարիներին հայտնի օդաչու-հրահանգիչ Յա. Շ. Ակբուլատովի մոտ[20]: Ռազմական ուսումնարանում Գագարինին նշանակում են դասակի հրամանատարի օգնական: Բարձր խստապահանջություն դրսևորելու պատճառով Գագարինի ենթակաները մի քանի անգամ ծեծում են նրան և Յուրին մեկ ամիս անցկացնում է հոսպիտալում: Սակայն սերժանտ Գագարինը կրկին խիստ պահանջկոտ է մնում և՛ իր, և՛ ենթակաների նկատմամբ[21]:

Ուսումնառության մեջ Գագարինը բոլոր դիսցիպլիններում ամենաբարձր բալերն էր ստանում: Միայն մի բան նրան չէր հաջողվում՝ ինքանթիռի վայրէջքը միշտ անհաջող էր անում՝ քթով անընդհատ կտցահարելով: Որոշում են կայացնում ուսումից դուրս թողնել Յուրի Գագարինին: Հրամանը չեն ստորագրում, քանի որ, ըստ ներկաների Գագարինը լաց էր լինում, ու ասում, որ առանց երկինք չի կարողանա ապրել: Վերջին վայրկյանին ուսումնարանի ղեկավարը ուշադրություն դաձրեց Գագարինի ցածրահասակությանը, ինչի պատճառով տեսանելիության անկյունը փոխվում է և Երկրի մոտիկության զգացողությունը փոխվում Յուրիի մոտ: Յուրի Գագարինը օդանավի նստարանին հատուկ բարձրություն է դնում, որից հետո գերազանցությամբ կատարում է հանձնարարություններն ու ինքնաթիռի վայրէջքը[22]: 1957 թվականի հոկտեմբերի 25-ին Գագարինը ավարտում է ուսումնարանը գերազանցությամբ[23]:

Հընթացս երկու տարիներին Յուրի Գագարինը ծառայել է Լոուստարիում (Մուրմանսկի մարզՌուսաստանի ԶՈւ հյուսիսային նավատորմի 122-րդ կործանիչ ավիացիայի դիվիզիայի 769-րդ կործանիչ ավիացիայի գնդում[24]. Գագարինին տրամադրվել էր ՄիԳ-15 կործանիչ: 1959 թվականի հոկտեմբերիի դրությամբ Գագարինը ընդհանուր հաշվով իրականացրել է 256 ժամ ընդհանուր բարդության թռիչք[25][26]: Այստեղ նա ստացավ «Ռազմական օդաչու 3-րդ կարգի» որակավորումը[27]: Զինվորական կոչումը՝ ավագ լեյտենանտ:

Տիեզերական ջոկատում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիեզերագնացներին հավաքագրելու և նրանց «Վոստոկ-1» տիրեզերանավով առաջին անգամ թռիչքի պատրաստելու որոշումը կայացրեց ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհուրդը № 569-264 որոշումով՝ 1959 թվականի մայիսի 22-ին:

ԽՍՀՄ ռազմաօդային ուժերը զբաղվեց մասնակիցների ընտրությամբ և նրանց վերապատրաստումով: Պլանավորված էր ընտրել ընդհանուր թվով քսան թեկնածուի:

Թեկնածուների ընտրությունն իրականացրել է հատուկ մասնագիտական խմբի կողմից՝ Կենտրոնական ռազմական գիտահետազոտական ավիացիայի հոսպիտալից[28]: Հոգեբանները ուշադրություն դարձրին Յուրի Գագարինի բնավորության հետևյալ առանձնահատկություններին.

Aquote1.png Սիրում է ակտիվ տեսարաններով գործողություններ, որտեղ գերակշռում են հերոսականությունը, հաղթանակի հանդեպ կամքը, մրցակցության ոգին: Սպորտային խաղերում զբաղեցնում է նախաձեռնողի, առաջնորդի և թիմի գլխավորի դերը: Որպես կանոն, այստեղ դերակատարում ունի նրա կամքը խաղթանակի նկատմամբ, դիմացկունությունը, նպատակասլացությունը, կոլեկտիվի զգացողությունը: Ամենասիրելի բառը «աշխատելն» է: Հավաքույթների ժամանակ հաճախակի գործնական առաջարկներ է անում: Միշտ ինքնավստահ է, հավատարիմ իր ուժերին: Մարզումները հեշտությամբ է հաղթահարում, աշխատում է արդյունավետորեն: Մարմինը ներդաշնակ է զարգացած: Սրտաբաց է: Հոգով ու մարմնով մաքուր է: Քաղաքավարի է, վայելչակերպ, չափազանց ճշտապահ: Յուրիի ինտելեկտուալ զարգացումը բարձր է: Հրաշալի հիշողություն ունի: Ընկերների շրջանում տարբերվում է ակտիվ ուշադրության հորիզոնով, դյուրըմբռնությամբ, արագ ռեակցիայով: Տոկուն է: Չի ամաչում հայտնել տեսակետ, որը ճիշտ է համարում[29]: Aquote2.png


1959 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Գագարինը զեկույց է գրում, խնդրանքով, որ իրեն համալրեն տիեզերագնացների թեկնածուների խմբի մեջ: Մեկ շաբաթ անց Գագարինին հրավիրում են Մոսկվա, որպեսզի անցնի բժշկական լիակատար հետազոտություն Կենտրոնական գիտահետազոտական ավիացիոն հոսպիտալում: 1960 թվականի սկզբին անցնում է ևս մեկ հատուկ բժշկական հետազոտություն, որն ավագ լեյտենանտ Գագարինին պիտանի ճանաչեց տիեզերական թռիչքների համար:

1960 թվականի հունվարի 11-ին ԽՍՀՄ ռազմաօդային ուժերի Գերագույն գլխավոր հրամանատար Կոնստանտին Անդրեևիչ Վերշինինի հրամանով ձևավորվեց հատուկ ռազմական զորամաս՝ № 26266, որի խնդիրն էր պատրաստել տիեզերագնացների: Գագարինը համալրեց թեկնածուների շարքը ԽՍՀՄ ռազմաօդային ուժերի Գերագույն գլխավոր հրամանատար Կոնստանտին Անդրեևիչ Վերշինինի հրամանով՝ 1960 թվականի մարտի 3-ին, իսկ մարտի 1-ին ընտանիքի հետ միասին Գագարինը տեղափոխվեց ծառայության նոր վայր: Մարտի 25-ից սկսվեցին կանոնավոր պարապմունքները տիեզերագնացների պատրաստման ծրագրով[30][31]:

Տիեզերագնացի ընտրություն և պատրաստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թե ով է առաջին անգամ թռչելու տիեեզերք, որոշել են ԽՍՀՄ մինիստրների խորհրդի Գլխավոր կոնստրուկտորային բյուրոյի № 1 գլխավոր կոմիտեի պաշտպանական տեխնիկայի գլխավոր կոնստրուկտոր, հրթիռատիեզերական համակարգերի կոնստրուկտոր Սերգեյ Կորոլյովն ու նրա սխրակից ընկերները: Վերջիններս որոշում են, որ տիրեզերք առաջին անգամ բարձրանալու է բացառապես ռեակտիվ կործանիչային ավիացիայի օդաչու:

Տիեզերական տեխնիկայի և սարքավորումների հետ աշխատելու համար պահանջվում էին հատուկ թեկնածուներ. մարդիկ, որոնք ունեին բացառիկ առողջություն, պրոֆեսիոնալ պատրաստվածություն, ճշտապահ էին ու բավարարում էին ֆիզիկական և բժշկական բոլոր պահանջներին[32]:

1960 թվականի մարտին Մոսկվայում սկսվեց քառամսյա նախապատրաստությունը: Տիեզերագնացների նախապատրաստական կենտրոնն իր ողջ անձնակազմով տեղափոխվեց մերձմոսկովյան Զվյոզդնի քաղաքատիպ փակ ավան: Այստեղ ստեղծվեցին անհրաժեշտ պայմաններ, որպեսզի տիեզերագնացների նախապատրաստական աշխատանքները պսակվեն հաջողությամբ: Զվյզյոզդնիից ոչ հեռու, Չկալովսկի կայարանում, կառուցվեցին առաջին բնակարանները, որտեղ ապրելու էին ծառայող տիեզերագնացների և ղեկավար անձանց ընտանիքի անդամները[33]:

Բացի Գագարինից, այստեղ էին նաև այլ թեկնածուներ. նրանք թվով քսան հոգի էին (ԽՍՀՄ-ի տիեզերագնացների առաջին ջոկատ): Ըստ Կորոլյովի հրահանգի, հավաքագրվեցին ռեակտիվ կործանիչային ավիացիայի օդաչուներ: Սա արվեց այն նպատակով, որ վերջիններս արդեն ունեին գերաբեռնման փորձ, սթրեսային իրավիճակներում սթափ գործելու հատկանիշներ և դիմացկուն ճնշման վայրիվերումներին[34]: Տիեզերագնացների առաջին ջոկատի ընտրության համար անցկացվեցին բժշկական ու հոգեբանական ստուգումներ: Ըստ ընտրող մարմնի, տիեզերագնացները պետք է բավարարեին հետևյալ չափանիշներին. տարիքը՝ 23-30 տարեկան, հասակը՝ 170 սանտիմետրից ոչ բարձրահասակ, իսկ քաշը՝ 70-72 կիլոգրամից ոչ ծանր[35]: Նրանք պետք է ընդունակ լինեին արագորեն հարմարվելու բարձրությանն ու մթնոլորտային ճնշումների տատանումներին, լինեին ֆիզիկապես դիմացկուն, ունենային արագ ռեակցիա, հոգեկան հավասարակշռություն[36]: Հասակի և քաշի պարտադրանքը ստեղծվել էր «Վոստոկ» տիեզերանավի չափերից ելնելով: Բացի այդ, կարևոր հանգամանք էր նաև կուսակցական լինելու փաստը (Գագարինը Կոմունիստական կուսակցության շարքերը մտնելու հայտը լրացրել էր 1959 թվականին, իսկ լիիրավ անդամ դարձավ 1960 թվականի ամռանը), քաղաքական ակտիվությունը, սոցիալական ծագումը[37]: Անմիջականորեն օդաչուական որակները որոշիչ դեր չէին խաղում թեկնածուների ընտրության հարցում: Փորձարկիչ օդաչու Մարկ Լազարևից Գալլայը, որը մասնակցում էր ապագա տիեզերագնացների նախապատրաստական աշխատանքներին, իր «С человеком на борту» գրքում գրել է. «Յուրաքանչյուր ավիակայազորում առանց դժվարությունների կարելի էր հանդիպել նման տղաների: Դա վա՞տ է: Հակառակը, վստահ եմ, որ այն շատ լավ է»[38]:

Տիեզերագնացների առաջին ջոկատում նշանակվեցին Յուրի Գագարինը, Գերման Տիտովն ու Գրիգորի Նելյուբովը:

Քսան հավակնորդներից ընտրվեցին վեցը: Կորոլյովը շատ էր շտապում, քանի որ ամերիկացիները, հնարավոր էր, որ 1961 թվականի ապրիլի 20-ին իրենց մարդուն ուղարկեին տիերզերք: Դրա պատճառով թռիչքի մեկնարը նշանակվեց 1961 թվականի ապրիլի 11-ից 17-ն ընկած ժամանակահատվածում: Թե ով է կոնկրետ թռչելու տիեզերք, որոշվեց վերջին պահին. ընտրվեց Յուրի Գագարինն ու դուբլյոր Գերման Տիտովը[39]:

1961 թվականի ապրիլի 3-ին կայացավ Կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի նախագահության նիստը, որն անցկացնում էր ԽՍՀՄ Կենտկոմի գլխավոր քարտուղար Նիկիտա Խրուշչովը: ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի տեղակալ Դմիտրի Ուստինովի զեկուցումով որոշում ընդունվեց առաջին անգամ տիեզերք մարդ ուղարկելու մասին:

1961 թվականի ապրիլի 8-ին կայացավ «Վոստոկ» տիեզերանավի մեկնարկի հանձնաժողովի փակ նիստը, որը ղեկավարում էր ԽՍՀՄ մինիստրների խորհրդի պաշտպանակա տեխնիկայի պետական կոմիտեի նախագահ Կոնստանիտին Ռուդնևը: Հանձնաժողովը հաստատեց մարդկության պատմության մեջ առաջին տիեզերական թռիչքն իրականացնելու հրամանը, որը ստորագրեցին Ս. Պ. Կորոլյովն ու Նիկոլայ Կամանինը.

Aquote1.png Կատարել թռիչք Երկիր մոլորակի շուրջը 180-ից 230 կիլոմետր բարձրություներում, որը տևելու է 1 ժամ 30 րոպե՝ հաշված վայրէջքը հանձնարաված վայրում: Թռիչքի նպատակը՝ ստուգել, թե մարդը կարո՞ղ է դիմանալ տիեզերքում հատուկ ստեղծված տիեզերանավում: Ստուգել տիեզերանավի սարքերը թռիչքի պահին, ինչպես նաև ստուգել տիեզերանավի և Երկրի միջև կապի անխափան գործելը, հավաստիանալ տիեզերանավի և տիեզերագնացի վայրէջքի հուսալիությանը Aquote2.png


Խորհրդակցության բաց հատվածի ժամանակ, որն անցկացվում էր հանձնաժողովականների նեղ կազմով, Կամանինի առաջարկությունը միաձայն ընդունվեց՝ տիեզերք ուղարկել Յուրի Գագարինին, իսկ Տիտովին թողնել որպես պահեստային տիեզերագնաց[40][41]:

Թռիչք դեպի տիեզերք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի միջև սկսված տիեզերական մրցավազքը հանգեցրեց նրան, որ «Վոստոկ» տիեզերանավի ստեղծման գործում ընդունվեցին անբարենպաստ, սակայն պարզ ու իրագործելի որոշումների շարք: Որոշ բաղադրամասերի ստեղծումը չտեղավորվեց ժամանակի մեջ, որի հետևանքով ստիպված եղան հրաժարվել մեկնարկի ժամանակ վթարային փրկության համակարգից և տիեզերանավի փափուկ վայրէջքի համակարգից: Բացի այդ, «Վոստոկ-1» հրթիռից ապամոնտաժվեց փոխարինող արգելակման համակարգը: Վերջին որոշումը հիմնավորվում էր նրանով, որ տիեզերանավը թռիչքի պահից, ցածր՝ 180-200 կիլոմետրանոց ուղեծիրը ամեն դեպքում 10 օրում կանցնի մթնոլորտի վերին շերտերի բնական արգելակումով: Այդ տասնօրյա թռիչքի ողջ տևողության մեջ հաշվարկված էր նաև մարդու կյանքի ապահովության երաշխիքները:

«Վոստոկ» հրթիռակրի դուբլիկատը Կ. Է. Ցիոլկովսկու անվան այգում՝ Տիեզերքի թանգարանի տարածքում (քաղաք Կալուգա)

«Վոստոկ» տիեզերանավի թռիչքի մեկնարկը, որի օդաչու-տիեզերագնացը Յուրի Գագագարինն էր, տրվեց 1961 թվականի ապրիլի 12-ին Մոսկվայի ժամանակով 09:07 (06:07 UTC): Տիեզերական հրթիռը ուղեծիր բարձրացավ Բայկոնուրի տիեզերական թռիչքների կայանից: Գագարինի կոչի ազդանշանն էր՝ «Մայրի» (ռուս.՝ Кедр): Մեկնարկի խմբի ղեկավարը («կրակող») թռիչքի պահին հրթիռային ուժերի ինժեներ-փոխգնդապետ (հետո նաև գեներալ-մայոր) Անատոլի Կիրիլովն էր: Վերջինս հրաման էր տալիս հրթիռի թռիչքի վերաբերյալ և ստուգում դրանց կատարումը՝ շրջադիտակով (պերիսկոպ) հետևելով հրթիռին հրամանատարական բունկերից[42]: Նրա կրկնորդը Լեոնիդ Վոսկրեսենսկին էր՝ գլխավոր կոնստրուկտոր Կորոլյովի փորձարկումների բաժնի տեղակալը, որը հետևում էր թռիչքին երկրորդ շրջադիտակով[43]:

Տիեզերանավի հերթապահության մատյանի գրառումները

«Վոստոկ» կրող հրթիռի մեկնարկի պահին Յուրի Գագարինը բացականչեց՝ «Գնացի՛նք» (ռուս.՝ Поехали!):

Հրթիռն աշխատեց անխափան կերպով, սակայն ավարտական փուլում չաշխատեց ռադիողեկավարման համակարգը, որը պետք է անջատեր շարժիչնմինչև երը երրորդ մակարդակի: Այն աշխատեց միայն տիեզերք բարձրանալուց: Ուղեծրի պարամետրերն էին՝ 327×180 կմ[44]: Այսպիսի ուղեծրից վայրէջքը միայն «աէրոդինամիկ արգելակման» պայմաններում կարող էր տևել 20-ից 50 օր[44][45][46][47]:

Ուղեծրից Գագարինը հայտնեց իր զգացողություների մասին, տիեզերանվաի վիճակի և դիտարկումների մասին: Նա իլյումինատորից հետևում էր Երկիր մոլորակին, Արեգակին, երկրի ստվերոտ մասին, որտեղ գիշեր էր: Նրան դուր է եկել Երկրի տեսքը, որի մասին իմանում ենք մագնիտոֆոնով ձայնագրածից, որտեղ խոսվում է հետևյալի մասին[48].

Aquote1.png Նայում եմ Երկրի վրայի ամպերին՝ կուտակ-կուտակ և դրանց ստվերներին՝ Երկրի վրա: Գեղեցի՛կ է, գեղեցկությու՜ն... Ուշադրությո՛ւն: Տեսնում եմ Երկրի հորիզոնը: Այնքան գեղեցիկ ճաճանչապսակ: Սկզբից ծիածան Երկրի մակերևույթից սկսվող և դեպի նեքև գնացող: Այդպիսի ծիածանը անցնում է: Շա՜տ գեղեցիկ է:
- Յուրի Գագարին
Aquote2.png

Գագարինը նաև պարզագույն փորձեր էր անցկացնում տիեզերքում՝ խմում էր, ուտում, մատիտով նշումներ անում: Մատիտը հարևանությամբ դնելով՝ նա նկատեց, որ այն սկսեց վայրկյանական «լողալ»: Դրանից Գագարինը եզրահանգում կատարեց, որ մատիտները և այլ առարկաները տիեզերքում պետք է լավ կապել, որ լողալով չհեռանան: Իր բոլոր զգացողություններն ու դիտարկումները նա ձայնագրում էր տեղադրված մագնիտոֆոնով:

Մինչ թռիչքը՝ աշխարհին անհայտ էր, թե ինչպես կազդի տիերզերքը մարդու հոգեկան ներաշխարհի վրա, ինչպես նա կդրսևորի իրեն, դրա համար հատուկ պաշտպանական համակարգ էր մտածվել, որ տիեզերքում օդաչուն չկարողանար կառավարել տիեզերանավը կամ էլ փչացներ սարքավորումները: Որպեսզի միացվեր ձեռքով ղեկավարումը, նա պետք է բացեր կնքած ծրարը, որի պարունակության մեջ դրված էր թուղթ՝ մաթեմատիկական հանձնարարությունով, որի լուծումից հետո միայն կիմացվեր տիեզերանավը ձեռքով կառավարելու վահանակի կոդը[49]:

  1. 1,0 1,1 1,2 Гагарин Юрий Алексеевич // Большая советская энциклопедия: [в 28 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1971. — Т. 5 : Вешин — Газли. — С. 623.
  2. 2,0 2,1 2,2 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  3. 3,0 3,1 3,2 SNAC
  4. «Большая российская энциклопедия»: в 30-ти тт. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 6. Восьмеричный путь — Германцы. — М.: «Большая российская энциклопедия», 2006. — 767 с.
  5. «Yuri Gagarin: First Man in Space» (անգլերեն)։ Сайт НАСА։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-03-ին 
  6. По материалам стенда на ВДНХ // Отчёт о СССР: космос = USSR Report: Space. — Foreign Broadcast Information Service[en], Joint Publications Research Service[en], 1986. — С. 25. — 92 с. — (JPRS (Series)). См. также полный текст отчёта.
  7. «Юрий Алексеевич Гагарин / Yuri Alekseyevich Gagarin»։ astronaut.ru։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-03-ին 
  8. См. копия свидетельства о рождении на стр. 17 // «Пресс-бюллетень № 1 | Июль — август | 2010»։ Оргкомитет по подготовке и проведению празднования в 2011 году 50-летия полёта в космос Ю. А. Гагарина.։ 22 августа 2010 года։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2011-04-15 
  9. Николаев Николай (2 марта 2011)։ «Тайна рождения Юрия Гагарина»։ // «Рабочий путь»Смоленск։ Վերցված է 2011-04-14 
  10. «На ферму прибежала рассыльная … Бегу, — ответила мама. — Вот задам поросятам корму, зайду переодеться домой …» — Կաղապար:Sfn0
  11. «Автово»։ Официальный портал Администрации Санкт-Петербурга (ռուսերեն)։ Администрация Санкт-Петербурга։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2011-04-13 
  12. Лесков С. Главный полёт человека // газета «Известия». — 2011.
  13. Ю. А. Гагарин — сын Земли и звёзд
  14. Гагаринский техникум в подмосковных Люберцах — уже не Гагаринский
  15. Алексеев М. Когда ему было шестнадцать // Огонёк. — 1961. — № 18 (30 апреля). — С. 30—31.
  16. Лесков С. Главный полёт человека // газета «Известия». — 2011.
  17. «Юрий Алексеевич Гагарин / Yuri Alekseyevich Gagarin»։ astronaut.ru։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-03-ին 
  18. Алексеев М. Когда ему было шестнадцать // Огонёк. — 1961. — № 18 (30 апреля). — С. 30—31.
  19. «Юрий Алексеевич Гагарин / Yuri Alekseyevich Gagarin»։ astronaut.ru։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-03-ին 
  20. Копылов Иван Степанович, Лазукин Александр Николаевич, Райкин Герш Львович (01.01.1976)։ «Первый космонавт»։ Военная литература։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-03-ին 
  21. Лесков С. Главный полёт человека // газета «Известия». — 2011.
  22. Лесков С. Главный полёт человека // газета «Известия». — 2011.
  23. «Большая российская энциклопедия»: в 30-ти тт. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 6. Восьмеричный путь — Германцы. — М.: «Большая российская энциклопедия», 2006. — 767 с.
  24. «Юрий Алексеевич Гагарин / Yuri Alekseyevich Gagarin»։ astronaut.ru։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-03-ին 
  25. «Большая российская энциклопедия»: в 30-ти тт. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 6. Восьмеричный путь — Германцы. — М.: «Большая российская энциклопедия», 2006. — 767 с.
  26. «Юрий Алексеевич Гагарин / Yuri Alekseyevich Gagarin»։ astronaut.ru։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-03-ին 
  27. «Космонавт узнал, что отныне он не только носитель воинского звания майора, но и заслуженный мастер спорта, и военный лётчик уже не третьего, а первого класса»,Կաղապար:Sfn0
  28. «Юрий Гагарин — первый космонавт планеты Земля»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-14-ին 
  29. Из заключения комиссии, состоявшей в основном из врачей и психологов, при аттестации 23 августа 1960 г. Цит. по: Губарев В. Юрий Гагарин: «Я чувствовал себя хорошо…» (Комментарий к Главному полёту XX века) // Наука и жизнь. — 2011. — № 4. — С. 6.
  30. «Хронология событий Центра»։ ФГБУ "НИИ ЦПК имени Ю.А.Гагарина""։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-17-ին 
  31. «50 лет назад в СССР создан Центр подготовки космонавтов»։ Ветераны отчизны։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-17-ին 
  32. «Таких берут в космонавты!»։ retroportal.ru 
  33. «Из истории подготовки первых космонавтов, Е. А. Карпов, кандидат медицинских наук»։ astronaut.ru 
  34. «Космонавт Леонид КАДЕНЮК: «Мне запрещали вступать в контакт с НЛО»»։ «Комсомольская правда в Украине»։ 2009-04-11։ Վերցված է 2011-03-15 
  35. Лантратов Константин (№ 19 (773), 19.05.2008)։ «Резюме для космонавта»։ // журнал «Коммерсантъ-Власть»։ Վերցված է 2011-03-15 
  36. Жихарев Виталий (№ 14 (1947), 07.04.10)։ «Герои нашего времени»։ Վերցված է 2011-03-15 
  37. Лебедев В. В (20/04/2010)։ «Астронавты и космонавты. Размышления о прочитанном.»։ // «Советская Россия»։ Վերցված է 2011-03-15 
  38. Галлай М. Л., 1985
  39. «Спецвыпуск, посвящённый 30-летию полёта Ю. А. Гагарина»։ Газета ГОУ СПО АО «Коряженский индустриальный техникум», выпуск № 11. Тираж: 30 шт.։ 2011-04-12։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-14-ին 
  40. Каманин Н. П. Скрытый космос (в 4-х кн.). — М.: Инфортекст-ИФ, 1995—1997.
  41. «Инопланетяне страны Советов»։ Газета «Вечерняя Москва»։ 2013-04-12։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-19-ին 
  42. Карточка стреляющего на пуск космического корабля «Восток-1». РГАНТД. Ф.211. Оп.7, Д. 580]
  43. Воспоминания генерал-майора А. С. Кириллова о запусках с полигона Тюра-Там космических кораблей «Восток» и запуске 12 апреля 1961 г. РГАНТД. Ф. 99. Ед. хр. 447-1
  44. 44,0 44,1 Михаил Руденко (№ 17/2005 02.05 - 08.05)։ «Юрий Гагарин погибал трижды»։ Русская Германия։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2005-04-30-ին։ Վերցված է 2011-04-12 
  45. Данилкин Л. А., 2011
  46. Пономарёва Валентина (2000, № 5)։ «Неоткрытый космос»։ // Журнал «Дружба народов»։ Վերցված է 2011-03-31 
  47. Жовнир Наталия (№ 45, 21 ноября 2009)։ ««Тройник» Гагарина»։ // «Зеркало недели»։ Վերցված է 2011-03-31 
  48. Звёздный рейс Юрия Гагарина // Известия ЦК КПСС. — 1991. — № 5.
  49. «Гагарин Юрий Алексеевич. Полёт»։ sstu.ru։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-04-ին