Յուրի Գագարին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox astronaut.png
Յուրի Գագարին
Юрий Алексеевич Гагарин
Gagarin in Sweden-2.jpg
Յուրի Գագարին
Բնօրինակ անուն ազգանուն Юрий Алексеевич Гагарин
Ի ծնե Յուրի Ալեքսեյի Գագարին
Պետություն Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն ԽՍՀՄ
Մասնագիտություն Տիեզերագնաց-օդաչու
Զինվորական կոչում
ԽՍՀՄ ԶՈՒ մայոր
Առաքելություն «Վոստոկ-1» «Վոստոկ-1»
(12 ապրիլի 1961 թ.),
Առաջին մարդը տիեզերքում
Տիեզերքում անցկացրած ժամանակը 1 ժամ, 48 րոպե
Ծնվել է մարտի 91934
Ծննդավայր գյուղ Կլեշինո, Սմոլենսկի մարզ, Գժատսկի շրջան,
ՌԽՖՍՀ ՌԽՖՍՀ, Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն ԽՍՀՄ
Մահացել է մարտի 27, 1968 (34 տարեկանում)
Մահվան վայրը Նովոսելով գյուղի մոտ,
Վլադիմիրի մարզ Վլադիմիրի մարզ
ՌԽՖՍՀ ՌԽՖՍՀ, Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն ԽՍՀՄ
Ազգություն ռուս
Պարգևներ Խորհրդային Միության հերոս

Լենինի շքանշան «1941-1945 թվականներին Հայրենական մեծ պատերազմում հաղթանակի 20 տարին» «Խոպան հողերի յուրացման համար»
«ԽՍՀՄ զինված ուժերի 40 տարին» «ԽՍՀՄ զինված ուժերի 50 տարին» «Անբասիր ծառայության համար»

«ԽՍՀՄ Տիեզերագնաց-օդաչու» «ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ»

Ստորագրություն Gagarin Signature.svg

Յուրի Ալեքսեյի Գագարին (ռուս.՝ Гагарин, Юрий Алексеевич, 1934 թ. մարտի 9, գյուղ Կլեշինո, Սմոլենսկի մարզ, Գժատսկի շրջան – 1968 թ. մարտի 27, Նովոսելով գյուղի մոտ), ԽՍՀՄ տիեզերագնաց-օդաչու, առաջին մարդը տիեզերքում։ Գնդապետ, Խորհրդային Միության հերոս (1961ապրիլի 14

Ծնվել է գյուղացու ընտանիքում։ 1951 թ. գերազանց ավարտել արհեստավորների ուսումնարանը և Աշխատավոր երիտասարդների դպրոցը, 1955-ին Սարատովի ինդուստրիալ տեխնիկումը։ Այս տեխնիկումում սովորելիս արել է առաջին քայլերն ավիացիայում։ 1957-ին ավարտել է Չկալով քաղաքի Կլեմենտ Վորոշիլովի անվան օդաչուների I ռազմաավիացիոն ուսումնարանը, այնուհետև ծառայել է Կարմրադրոշ Հյուսիսային նավատորմի ՌՕՈՒ 122-րդ կործանիչ դիվիզիայի 769-րդ կործանիչ գնդում։ 1960-ին Գագարինը, որպես ամենատաղանդավոր և արի կործանիչ օդաչուներից մեկը, ընդունվեց տիեզերագնացների խումբ։ 1968-ին գերազանց ավարտեց Մոսկվայի Ն.Ժուկովսկու անվան ռազմաօդային ակադեմիան։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Վաղ տարիներ և կրթություն[խմբագրել]

Յուրի Ալեքսեյի Գագարինը ծնվել է 1934 թվականի մարտի 9-ին, ըստ փաստաթղթերի՝ ՌԽՖՍՀ Արևմտյան մարզի Գժատսկի շրջանի Կլուշինո գյուղում (այսինքն՝ ըստ ծնողների բնակության (գրանցման) վայրի։[1] Փաստացի ծննդյան վայրն է Գժատսկին[2] (1968 թվականից վերանվանված քաղաք Գագարին) քաղաքային ծննդատունը)։ Ազգությամբ ռուս։ Ծագումով՝ գյուղացի. հայրը՝ Ալեքսեյ Իվանի Գագարինը (1902-1973), ատաղձագործ էր, մայրը՝ Աննա Տիմոֆեյի Մատվեևան (1903-1984), աշխատում էր կաթնամթերքի արտադրության ֆերմայում։ Նրա պապիկը՝ Պուտիլովյան գործարանի բանվոր Տիմոֆեյ Մատվեյի Մատվեևը, 19-րդ դարի վերջին ապրել է Սանկտ-Պետերբուրգում, Ավտովում, Բոգոմոլովյան (այժմ՝ Վերածննդի) փողոցի վրա։[3]

Այն տունը, որտեղ ապրել է Յու․ Գագարինը դպրոցական տարիքում

Յուրի Գագարինի մանկությունն անցել է Կլուշինո գյուղում։ 1941 թվականի սեպտեմբերի 1-ին նա ընդունվեց դպրոց, սակայն հոկտեմբերի 12-ին նացիստական զորքերը գրավեցին գյուղը, և նրա ուսումն ընդհատվեց։ Գրեթե տարիուկես Կլուշինո գյուղը օկուպացված էր ֆաշիստական զորքի կողմից։ 1943 թվականի ապրիլի 9-ին Կարմիր բանակն ազատագրեց գյուղը, և դպրոցում դասերը վերսկսվեցին։

1945 թվականի մայիսի 24-ին Գագարինների ընտանիքը տեղափոխվեց Գժանսկ։ 1949 թվականի մայիսին Գագարինն ավարտեց միջնակարգ դպրոցի 6-րդ դասարանը և սեպտեմբերի 30-ին ընդունվեց Լյուբերեցկոյի № 10 արհեստագործական ուսումնարանը։ Միաժամանակ ընդունվեց աշխատավոր երիտասարդների երեկոյան դպրոց, որի 7-րդ դասարանն ավարտեց 1951 թվականի մայիսին, իսկ հունիսին գերազանց ավարտեց ուսումնարանը՝ ձուլորդ-կաղապարչի մասնագիտությամբ։

1951 թվականի օգոստոսին Գագարինն ընդունվեց Սարատովի արդյունաբերական տեխնիկում և 1954 թվականի հոկտեմբերի 25-ին առաջին անգամ մտավ Սարատովի աերոակումբ։ 1955 թվականին Յուրի Գագարինը նշանակալից հաջողութունների հասավ, գերազանց ավարտեց ուսումը և կատարեց իր առաջին ինքնուրույն թռիչքը Յակ-18 ինքնաթիռով։ Աերոակումբում Գագարինն ընդհանուր առմամբ կատարել է 196 թռիչք՝ 42 ժամ 23 րոպե տևողությամբ։

Կարիերան ռազմածովային ավիացիայում[խմբագրել]

1955 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Յուրի Գագարինը զորակոչվել է խորհրդային բանակ և ուղարկվել է Չկալովի (այժմ՝ Օրենբուրգ), Վորոշիլովի անվան առաջին ռազմական օդային ուսումնարանը։ Գագարինը աշակերտում էր այն ժամանակների հայտնի օդաչու Ակբուլատովին[4]։ Չնայած որոշ դժվարություններին, որոնք առաջացել էին սովորելու ընթացքում[5], 1957 թվականի հոկտեմբերի 25-ին Գագարինը ավարտեց ուսումնարանը գերազանցիկությամբ[6]։ Երկու տարվա ընթացքում ծառայել է Լուոստարիի (Մուրմանսկի մարզ) 769-րդ կործանիչ ավիացիոն գնդի 122-րդ կործանիչավիացիոն դիվիզոնի Հյուսիսային նավատորմի ռազմաօդային ուժերում[6], զիված ՄԻԳ-15բիս ինքնաթիռով։ 1959 թվականի հոկտեմբերին թռավ 265 ժամ[6][7]։ Ուներ «Ռազմական օդաչու առաջին կարգի» որակում։ Զինվորական կոչումը ավագ լեյտենանտ։

Թռիչքը[խմբագրել]

Նախապատրաստական աշխատանքները[խմբագրել]

Նիկոլայ Կամանինը, ով 196o-ական թթ. ղեկավարում էր տիեզերագնացների նախապատրաստման աշխատանքներըմ դժվար կացության մեջ էր՝ «Ո՞մ ուղարկել հաստա մահվան, կամ դարձնել աշխարհով մեկ հայտնի, և նրա աանունը հավերժ ամրագրել մարդկության պատմության մեջ»։ Ապրիլի 10-ին Կամանինին առաջարկեցին որպես առաջին թեկնածու ավագ սպա Գագարինի, իսկ նրան փոխարինելու անհրաժեշտության դեպքում ավագ սպա Գերման Տիտովին։ Ապրիլի 11-ին, Բայկոնուրում «Վոստոկ-1» տիեզերանավը տանող հրթիռի հետ միասին բերվեց մեկնարկային համալիր և կանգնեցվեց մեկնարկասեղանի վրա։ սկսվեցին նախապատրաստական աշխատանքները։ Չնայած խստագույն բժշկական վերահսկողությանը՝ տղաները ովորականի պես կենսուրախ էին։ Նրանք ևս մեկ անգամ աչքի անցկացրին թռիչքի ծրագիրը․ 09:07՝ մեկնարկ, 140-րդ վայրկյան՝ առաջին աստիճանի անջատում, 150-րդ վայրկյան՝ քթամասային շրջհոսիչի նետում, 320- վայրկայն՝ երեկրորդ աստիճանի անջատում, 09:18` երրորդ աստիճանի անջատում տիեզերանավից, 09:50`արեգակնային կողմնորոշում և նավի կայունացում, 10;25` Երկիր շուրջ մեկ լրիվ պտույտ կատարելուց հետո արգելակային շարժիչի միացումև անցում վայրէջքի, այնուհետև գնդի անջատում և ինքնանետում։ Ելնելով որոնողափրկարարական աշխատանքները հեշտացնելու և գաղտնիություն ապահովելու նկատառումներից, նախատեսված էր վայրէջքը իրականցնել ԽՍՀՄ-ի տարածքում։ Վաղ առավոտյան ժամը 5:30 Գագարինին և Տիտովին արթնացրին, իսկ 6:30 արդեն ատարան բժշկական ստուգման և սկաֆանդրերը հագնելու։ 8:50-ին հասցրեցին մեկնարկային համալիր։Գգագարինը մոտեցավ Կորոլյովին և Պետական հանձնաժողովի նախագահին և զեկուցեց թռիչքին պատրաստ լինելու մասին։ Հետո նրան հասցրեցին մինչև «Վոստոկ»-ի մտոցը։ Գագարինը զեկուցում էր ամեն մի գաործողության մասին։ Նախապատրաստական փուլը տրեց մոտ 2 ժամ։ Հրթիռը կշռում էր 287 տոննա, ուներ 38,6մ երկարություն, նրանում կար 264 տոննա վառելիք։ Տրվեց շարժիչների միացման հրահանգը, և հրթիռն սկսեց վեր խոյանալ։

Մեկնարկը[խմբագրել]

Սկզբում հրթիռը զարգացնում էր 20 մլն ձիաուժհզորություն։ Գագագրինի սրտի բաբախումները հասան վայրկյանում մինչև 152 զարկի։ Գերբեռնվածության աճից Գագարինի դեմքի մկանները ձգվեցին,դժվարացավ խոսելը։ հետո աստիճանաբաճ թուլացավ։ Երբ գերբեռնվածությունն լրիվ վերացավ ասես հրթիռից ինչ-որ բան պոկվեց, դա առաջին աստիճանի կողմնային հրթիռային բլոկների անջատումն էր։Հետո նորից գերբեռնվածությունն աճեց։ 150-րդ վայրկյանին լսվեց հրափամփուշտների տրաքոցներ, և քթամասային շրջհոսիչի մի մասը պոկվեց և հեռացավ հրթիռից։ Դիտոցից Գագարինը տեսավ Երկրի մակերևույթը։ Երկրորդ աստիճանի անջատումն ուղեկցվեվ գերբեռնվածության ավելի կտրուկ անկումով։ Հետո գործի անցան երրորդ աստիճանի շարժիչները։ 10 վ. անց զգացվեվց հրում, և տիեզերանավն սկսեց դանդաղ պտտվել։ Դա երրորդ աստիճանի անջատումն էր։ Գագարնը հայտնվեց ուղեծրում՝ անկշռության մեջ։

Պտույտ Երկրի շուրջը[խմբագրել]

Թռիչքի 15-րդ րոպեին «Վոստոկ»- ազդանշանները գրանցեցին Ալեուտյան կզիներում։ [8]:սկզբում Արեգակի շլացուցիչ լույսից գրեթե ոչինչ չէր երևում, այնուհետև հաըտարարվեց որ Երկրի ստվերի մեջ մտնելու պահն է։ Գագարինի դիամցի մտոցում բացարձակ խավար էր, որտեղից շուտով երևացին աստղերը։ Գագարինը փորձեց պահածոյացրաց տուփերից ուտել նախատեսված կերակուրը, և համոզվեց, որ անկշռության մեջ որևէ բան կուլ տակը այքան էլ դժվար չէր, ինչպես ենթադրվում էր։ Երկրի ստվերից դուրս գալուց՝ Գագարինը տեսավ առաջին «տիեզերական արշալույսը»։ Հետագծային չափումները ցույց տվեցին, որ ուղեծրամերձ կետն ուներ 181կմ բարձրություն, իսկ հեռակետն՝ 327կմ, իսկ պարբերությունը 89 րոպե։ Իսկ քյդ ամբողջ ընթացքում Գագարինը տվյալներ էր հաղորդում Երկիր, և իր ունեցած խցիկով նկարահանումներ կատարում։

Վոստոկ-1 հրթիռի մոդելը, Մոսկվա

Վայրէջքը[խմբագրել]

Դիրքորոշման և կայունացման համակարգերն արդեն աշխատում էին, և նավն արգելակային արգելակային շարժիչով ուղղված էր դեպի ուղեծրային շարժման ուղղությունը, իսկ նավի պըոիյտները զգալիորեն դանդաղել էին։ Գագարինը լսեց որկար սպասվող աղմուկը։ Նա զգաց գնդի մարմնեվ անցնող դող և արգելակում։ Միացել էր արգելակային շարժիչը։ 40վ անց շարժիչն անջատվեց. կտրուկ հրում եղավ և նավը սկսեց բավական արագ պտտվել իր առանցքի շուրջը։ Գագարինը հաղորդեց,ոչ արգելակում անցավ նորմալ։ Դիտոցում նա տեսավ Աֆրիկայի հյուսիսային ափերն ու Միջերկրական ծովը։ Շարժիչի անջատումից 10վ անց անջատվեց վայրէջքային գունդը։ Սկսվեց մուտքը մթնոլորտ։ Նորից գնդի մարմինը սկսեց դողալ,իսկ պտույտը դանդաղեց։ Երբ գեռբեռնվածությունը հասավ առավելագունի (10g), գունդը դեռ տատանվում էր այս ու այն կողմ։ Մի պահ նույնիսկ Գագարինի աչքերում պատկերներն դարձան աղոտ։ Շուտեվ գերբեռնվածությունն սկսեց նվազել, ու երբ արագությունն դարձավ միջձայանային, լսվեց քամու սուլոց։ Գագագրինի գլխավերևի մտոցի հրահեղյուսները պաըթեցին. կաձփարիչը դուրս կրակվեց։ Հետևեց կրակոց, և նա բազկաթոռի հետ միասին դուրս նետվեց խցիկից։ Բարեհաջող ինքնանետումից հետո բացեց փոքրիկ պառաշյուտը՝ որը նախատեսված էր ոըղղաձիգ դիրքում պահելու համար։ Ընդամենը 1կմ հեռավորության վրա մի լայնահուն գետ էր անցնում,Գագարինը հասկացավ, որ դա Վոլգան է։ Ահա և բացվեց պահեստային պառաշյուտը։ Գետնից 30մ էր մնացել, երբ նա վերջապես կարողացավ շրջվել դեմքով դեպի շարժման ուղղությունը։ Եվս մի քանի կանթարթ, և նա ոտքերով փափուկ խփվեց գետնին, կուչ եկավո ու գլորվեց, ինչպես որ սովորել էին թռիչքի նախապատրաստվելուց։

Արտասահմանյան այցելությունները[խմբագրել]

Թռիչքից համարյա մեկ ամիս անց Գագարինին ուղարկեցին առաջին արտասահամնյան այցելության այսպես կոչված «Աշխարհի միսսիա» անվանումով։ Առաջին տիեզերագնացը այցելեց Չեխոսլովակիա, Ֆինլանդիա, Անգլիա, Բուլղարիա և Եգիպտոս։ Առաջին ալցելությունը դա Չեխոսլովակիա այցելությունն էր։ Նա թռչում էր սովորական ինքնաթիռով դեպի Պրագա։ Ուղևորները բոլորը ճանաչեցին նրան և խնդրում էին ստորագրություններ։ Իսկ ուղրորների ղեկավարը նրան հրավիրեց օդաչուի խցիկ։ չեխոսլովակիայում Գագարինը այցելեց թռչող սարքերի պատրաստման գործաարան և տեղի աշխատողներից ստացավ հուշանվեր։ Հաջորդ կանգառը եղավ Բուլղարիայում։ Դեպի Սոֆիա ուղևորվելիս Բուլղարացի օդաչունեը նրան դիմավորեցին պատվավոր պահակախմբով ։ Գագարինը եղավ մի շարք քաղաքներում, իսկ Պլովդիվում և Սոֆիայում նրան տվեցին պատվավոր քաղաքացու կոչում։ Ֆինլանդիայում Գագարինը եղավ երկու անգամ 1961թ.և 1962թ.։ 1961թ. հուլիսին Գագարինը ուղևորվեց Անգլիա։ սկզբից նա գնաց Մանչեսթր, այնտեղ Գագագրինին տվեցին Անգլիայի պատվավոր օդաչուի դիպլոմ։ Այդ այցելության ժամանակ Գագարինը ստացավ ոսկի մեդալ տիեզերքի առաջացման ֆոնդից (առաջին օրինակը), և հանդիպեց երկրի ղեկավարների հետ։ 1961թ. Գագարինը գնաց Չեպոսլովակիա, բուլղարիա, Ֆինլանդիա, Մեծ Բրիտանիա, Պոլշա, Կուբա, Բրազիլիա։ Հունվարին նա գնաց Արաբական Միացյալ Էմիրություններ՝ փոխվարչապոտի հրավերով։ Գագարինը եղավ Եգիպտոսում 7 օր։ Երկրի նախագահ Գամալ Աբդել Նասերը[9] պարգևատրեց նրան Երկրի գլխավոր պարգևով՝ «Նիլի զարդով»։ Իսկ ընդհանուր առմամբ Գագարինը այցելությունների շրջանակում այցելեց շուրջ 30 երկիր[10]։

Հետագա կյանքը և կարիերան[խմբագրել]

1961թ. սեպտեմբերի 3-ին գագարինը ընդունվեց ավիա-օդային ինժեներական ակդեմիան՝ Ժուկովսկու անվան։ 1968. պաշտպանեց դիպլոմային աշխատանքը։ Պետական քննական հանձնաժողովը շնորհեց սպա Գագարինին «օդաչու-ինժեներ-տիեզերագնաց»-ի կոչումը։ Երեք տարիների ընփացքում հանդիպումները և ուղևորությունները գագարինին խլում էին շատ անձնական ժամանակ։ Նիկոլայ Կամանինի վկայությամբ, լրացուցիչ ծանրաբեռնվածություն էր ավելացնում այն, որ այդ այցելությունները հաճախ ուղեկցվում էին հյուրասիրությամբ։

Յուրի Գագարինը Եգիպտոս այցելության ժամանակ՝ փետրվարի 5-ին 1962թ.

Արդյունքում Գագարինը հավաքեց 8-9կգ ավելորդ քաշ ր դադարեց հետրողականորեն զբաղվել սպորտով։՚ Նորից սկսվող տիեզերական թռրիչքների նախապատրաստությունը օգնեց վերականգնել այդ ամենը։ Գագարինը սովորում էր ավիաօդային ինժեներական ակադեմիայում, այդ պատճառով երկար ժամանակ թռիչքներ չունեցավ։ Այդ ընթացքում նա զբաղեցրեց նաև տարբեր պաշտոններ։ 1996թ. Գագարինին վերցրեցին տիեզերագնացության միջազգային ակադեմիայի պատվավոր անդամ, ր նույն թվականի հունիսին նա արդեն մասնակցում էր մարզումներին «Սոյուզ»[11]։ Նա նշանակված էր Կամարովի կրկնորինակողը, որը կատարել էր նոր տիեզերանավով առաջին թռիչքը։ Թռիչքը տեխնիկական անսարքությունների պատճառով շուտ ընդհատվեց, և պառաշյուտային համակարգի խափանման հետրանքով ավարտվեց տիեզերագնացների մահով։ Եվ պարզ էր, որ եթե ողջ լիներ Կորոլյովը, ապա այդ թռիրքի առաջին օդաչուն կլիներ Գագարինը։ Երկար ընդմիջումից հետո Գագարինի առաջին թռիչքը եղավ 1967թ. ՄԻԳ-17-ով։ Վայրէջք կատարեց երկերորդ փորձից, ոչ ճիշտ չափումների հետևանքով։ Սա եղավ մեծ վտանգ՝ կորցնելու համար իրենց հերոսին։ Գագարինը մեծ աշխատանքներ էր տանում լուսնագանացության համար, և մինչև կյանքի վերջն էլ այդ ծրագրի լուսնագնացներից մեկն էր հանդիսանում։


Մահը[խմբագրել]

19682. մարտի 27-ին Գագարինը մահացավ ավիավթարից։ Ավիավթարի պատճառները պարզելու համար ստեղծվել էր պետական հանձնաժողով։ Բայց պատասխանը այդպես էլ մնաց գաղտնի։ Դրա մանրամասները պարզ դարձան բավականին վերջերս հանձնաժողովի հարցազրույցնեից։ Հանձնաժողովի վերջնական եզրակացությունը հետևյալն էր. օդային վարժությունների կատարման ժամական անձնակազմը սխալ գոծողությունների արդյունքում դուրս էր եկել իր տիրույթից և համարյա ուղղահայաց դիրք էր ընդունել։ Չնայաց օդաչուների ջանքերին, ովքեր փորձում էին բերել ինքնրիռը հորիզոնական դիրքի, ինքնաթիռը բախվեց գետնին և անձնակազմը մահացավ։ Հետազոտությունների արդյունքում տեխնկական խնդիրներ առաջ չբերվեցին։ Իսկ ֆդաըաբժշկական փորձքնությունների արդյունքում օդաչուների արյան մեջ ավելորդ տարրեր չհայտնաբերվեցին։ Մասնագետների հետազոտությունների արդյունքում պարզեց, որ կտրուկ շրջադարձի պատճառը եղել է ուրիշ ինքնաթիռի մոտեցումն ու կտրուկ շեղումը, նրանց հետագխերի հնարավոր համընկնումը։ Գտնվելով ամպամած տիրույթում, օդաչուները չէին տեսնում թռիչքի բարձրությունը։ Առաջնորդվելով ոչ հստակ տվյալներով, օդաչուները ենթադրում էին, որ կհասցնեն բարձրացնել ինքնթիռը, բայց պահուստային բարձրությունը քիչ եղավ։ Ամպամած տիրույթից դւորս գալուց հետո, կատապուլտով թռնելու համար արդեն շատ ուշ էր։ 2013թ. Ալեքսեյ Լեոնովը հայտարարեց, որ այդ վարկածը ճիշտ է։









Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. См. копия свидетельства о рождении на стр. 17 // «Пресс-бюллетень № 1 | Июль — август | 2010»։ Оргкомитет по подготовке и проведению празднования в 2011 году 50-летия полета в космос Ю. А. Гагарина.։ 22 августа 2010 года։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616kiWGFB։ Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 15։ 
  2. Николай Николаев (2 марта 2011). «Тайна рождения Юрия Гагарина». Рабочий путь, Смоленск. http://www.rabochy-put.ru/history/11842-gzhatsk-ili-klushino-.html։ Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 14. 
  3. «Автово» (ru)։ Официальный портал Администрации Санкт-Петербурга։ Администрация Санкт-Петербурга։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616kmdh8V։ Վերցված է 2011-04-13։ 
  4. Копылов Иван Степанович, Лазукин Александр Николаевич, Райкин Герш Львович (01.01.1976)։ «Первый космонавт»։ Военная литература։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-04-03-ին։ http://www.webcitation.org/6Fbse6nsU։ 
  5. Лесков С. Главный полёт человека // Известия : газета. — 2011.
  6. 6,0 6,1 6,2 Большая Российская энциклопедия: В 30-ти тт. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 6. Восьмеричный путь — Германцы. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2006. — 767 с.
  7. «Юрий Алексеевич Гагарин / Yuri Alekseyevich Gagarin»։ astronaut.ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-04-03-ին։ http://www.webcitation.org/6FbseiAez։ 
  8. Ա.Գրիգորյան «Դարերի խորքից դեպի տիեզերք»,ISBN 978-9939-0-0714-4, էջ 335
  9. Гамаль Абдель Насер
  10. По материалам стенда на ВДНХ // Отчёт о СССР: космос = USSR Report: Space. — Foreign Broadcast Information Service, Joint Publications Research Service, 1986. — С. 25. — 92 с. — (JPRS (Series)). См. также полный текст отчёта.
  11. Союз

Քաղվածելու սխալ՝ Invalid <ref> tag;

refs with no name must have content

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են