1930-ականների բռնաճնշում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Այս հայտնի պատկերում, Նիկոլայ Եժովն է երևում Վորոշիլովի, Մոլոտովի, և Ստալինի կողքին՝ Սպիտակ ծովի ջրանցքն ստուգելիս
Այս հայտնի պատկերում, Նիկոլայ Եժովն է երևում Վորոշիլովի, Մոլոտովի, և Ստալինի կողքին՝ Սպիտակ ծովի ջրանցքն ստուգելիս
Երկրորդ պատկերում, Եժովի զտվելուց հետո, նրա պատկերը փոխարինվել է ջրանցքի և ջրանցքի եզրի հատվածով
Երկրորդ պատկերում, Եժովի զտվելուց հետո, նրա պատկերը փոխարինվել է ջրանցքի և ջրանցքի եզրի հատվածով

1930-ականների բռնաճնշումները Խորհրդային միությունում ճնշման միջոցների շարան էր ուշ 1930-ական թվականներին։ 1936-1938 թվականների «Մեծ զտումն» ունեցել է ավելի զոհեր և ավելի խիստ պատիժներ և իր շրջանակում ներառել Խորհրդային Միության ամբողջ բնակչության քան Խորհրդային Միության այլ «զտումները»։[1]

1930-ականների բռնաճնշումները Հայաստանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1933-ից 1940 թվականներին Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունում չկար մի կոմունիստ, որ իրեն ապահով զգար կուսակցությունից վտարման, աքսորման, ձերբակալման կամ մահի դիմաց։ Հայաստանում «Մեծ զտումն» սկսվեց 35-ամյա Հայաստանի ԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Աղասի Խանջյանի ձերբակալումով և սպանությունով, որը տեղի ունեցավ 1936 թվականի հուլիսի 9-ին Թիֆլիսում։[1][2] Դրանից հետո բռնությունները ծավալվեցեին, 1937 թվականի սեպտեմբերի 15-21-ի շաբաթվա մեջ հասնելով գագաթնակետին, երբ զանգվածային ձերբակալումները բանտերը հեղեղեցին։ Ամենալուրջ մեղադրանքները և բազում մահապատիժներ ներկայացվեցեին 1937-ի դեկտեմբերին։ Մյուս ամսում հոսանքը շուռ եկավ և «զտիչների զտումն» սկսվեց, որը տևեց մինչև 1939 թվականի փետրվարը։

Թեև Հայաստանում տարբեր բնույթի մեղադրանքներ էին ներկայացվում, ներկայացրած մեղադրանքների զգալի մասը «ազգայնականությունն» էր։ 1926-ին որոշում էր ընդունվել այն մասին, որ եկեղեցին հրաժարվի Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակը։ ապրիլի 24-ը նշելուց։ Մինչև 1937 թվականի վերջը Հայաստանում փակվել էր շուրջ 800 եկեղեցի։ 1930–1938 թվականներին բռնություն էր գործադրվել 164 հոգևորականի նկատմամբ, որոնցից 91-ը գնդակահարվել էին։ Իսկ ՀԿԿ Կենտկոմը 1938 թվի օգոստոսի 4-ին որոշում ընդունեց Էջմիածնի վանքը փակելու և հայ հոգևորականության համազգային կենտրոնը՝ Էջմիածնի կաթողիկոսությունը վերացնելու մասին։[2]

Ենթադրվում է, որ մոտ տասը հազար հայ է ձերբակալվել, թեև ճշգրիտ քանակը հաշվելը դժվար է։ Ըստ մի Խորհրդային աղբյուրի, 1937 թվին 854 ուսուցիչ աշխատանքից արձակվել են, իսկ 448-ը ստաժավորվել են։ Ըստ մեկ արտագաղթողի զեկույցի, Գառնի գյուղի չափահաս բնակչության 18%-ը մեկ գիշերում ձերբակալվել է։[1] Միայն 1937 թվականին Հայաստանում ձերբակալվել է 5000 մարդ, որոնցից 67 տոկոսի համար ընդունվել է գնդակահարության որոշում։[2]

Ստալինյան բռնաճնշումներին զոհ դարձած նշանավոր հայեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Աբրահամ Գուլոյան (1893–1938 թթ.), ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի նախագահ, Անդրկովկասի կոմունիստական համալսարանի ռեկտոր, խորհրդային պետական, կուսակցական գործիչ:
  • Ալեքսանդր Բեկզադյան (1879–1939 թթ.), Անդրերկրկոմի Ժողկոմխորհի նախագահի տեղակալ, ԽՍՀՄ դեսպան Նորվեգիայում և Հունգարիայում, խորհրդային հեղափոխական, պետական գործիչ, իրավաբանության դոկտոր:
  • Ակսել Բակունց (1899–1937 թթ.), գրող, արձակագիր, գրականագետ, թարգմանիչ, կինոսցենարիստ, գյուղատնտես:
  • Աղասի Խանջյան (1901–1936 թթ.), ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի առաջին քարտուղար, ԽՍՀՄ և ՀԽՍՀ Կենտգործկոմի անդամ, Խորհրդային կուսակցական և պետական գործիչ, ԽՄԿԿ անդամ:
  • Անդրեյ Մելիք–Շահնազարով (1887–1937 թթ.), Հայկական հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար, Ալեքսանդրապոլի կայազորի առաջին հեծելազորային գնդի հրամանատար, ռազմական գործիչ, գնդապետ:
  • Աշխարհբեկ Քալանթար (1884–1942 թթ.), հայագետ, հնագետ, պատմաբան, պրոֆեսոր:
  • Արամայիս Երզնկյան (1879–1938 թթ.), Երևանի քաղխորհրդի գործկոմի նախագահ, Հայաստանի Օգնության կոմիտեի առաջին նախագահ, պետական գործիչ, ՌՍԴԲԿ անդամ:
  • Արմենակ Խանփերյանց (1902–1950 թթ.), ԽՍՀՄ ավիացիայի մարշալ, Կարմիր բանակի ռազմաօդային ուժերի հրամանատարի տեղակալ և շտաբի պետ:
  • Արմենակ Հովսեփյան (1882–1937 թթ.), ՀԽՍՀ դատախազ:
  • Արշավիր Մելիքյան (1879–1937 թթ.), Հայաստանի հանրապետության խորհրդարանի անդամ, ՌՍԴԲԿ անդամ, ՀԿ(բ)Կ անդամ, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ, փիլիսոփայության պրոֆեսոր, մանկավարժ, հրապարակախոս:
  • Արսեն Եսայան (1898–1938 թթ.), ՀԽՍՀ և Անդրֆեդերացիայի Կենտրոնական գործադիր կոմիտեի անդամ, Հայաստանի Օգնության կոմիտեի նախագահ, ԽՄԿԿ անդամ, կուսակցական, պետական գործիչ:
  • Արտակ եպիսկոպոս Սմբատյանց (1876–1937 թթ.), տարբեր ժամանակներում Շիրակի, Սյունյաց, Վիրահայոց և Արարատյան թեմերի առաջնորդ: 
  • Արտաշես Գևորգյան (1894–1937 թթ.), Հայ վրիժառու, Ջեմալ փաշային ահաբեկողը:
  • Գայ (Հայկ Բժշկյանց) (1887–1937 թթ.), Հայկական 6–րդ կամավորական գնդի հրամանատար, Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի հերոս, ՀԽՍՀ ժողկոմ, կորպուսի հրամանատար, գեներալ–գնդապետ:
  • Գրիգոր Ջաղեթյան (1885–1938 թթ.), Հայաստանի հանրապետության ֆինանսների նախարար, ՀԽՍՀ Պետական բանկի կառավարիչ, ՀՅԴ անդամ, ֆինանսիստ, հասարակական, պետական գործիչ:
  • Գուրգեն Վանանդեցի (1898–1937 թթ.), գրականագետ, դասախոս:
  • Գևորգ Ալիխանյան (1897–1937 թթ.), ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի առաջին քարտուղար, պետական, կուսակցական գործիչ:
  • Դանուշ Շահվերդյան (1882–1941 թթ.), ՀԽՍՀ դատախազ, պետական գործիչ, ՌՍԴԲԿ անդամ, բոլշևիկյան հեղափոխական շարժման մասնակից:
  • Դրաստամատ Տեր–Սիմոնյան (1895–1937 թթ.), ՌՍԴԲԿ անդամ, Հայաստանի գրողների միության նախագահ, կուսակցական, պետական գործիչ, լրագրող, հրապարակախոս:
  • Եղիա Չուբար (1898–1937 թթ.), լրագրող, կինոսցենարիստ, հրապարակախոս, խմբագիր, գրական–հասարակական գործիչ:
  • Եղիշե Չարենց (1897–1937 թթ.), բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ:
  • Երվանդ Խոջամիրյան (1889–1938 թթ.), ՀԽՍՀ պետական գործիչ, ՀԿ(բ)Կ անդամ, բոլշևիկյան հեղափոխական շարժման մասնակից:
  • Զապել Եսայան (1878–1943 թթ.), գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ:
  • Թադևոս Ավդալբեգյան (1885–1937 թթ.), տնտեսագետ, հայագետ, գրականագետ, պատմաբան, բառարանագիր, հրապարակախոս:
  • Թևան Ստեփանյան (1892–1941 թթ.), պետական, ռազմական գործիչ, խմբապետ, ՀՅԴ անդամ:
  • Իսահակ եպիսկոպոս Տեր–Միքայելյան (1868–1938 թթ.), Շիրակի հոգևոր թեմի առաջնորդ, եպիսկոպոս:
  • Լևոն Արիսյան (1903–1938 թթ.), ՀԽՍՀ Լուսավորության Ժողկոմ, պետական, կուսակցական գործիչ, մանկավարժ, փիլիսոփա:
  • Լևոն Կարախան (1889–1937 թթ.), ԽՍՀՄ արտաքին գործերի Ժողկոմի տեղակալ, ԽՍՀՄ դեսպան Թուրքիայում, պետական գործիչ, դիվանագետ, ՌՍԴԲԿ անդամ:
  • Խոսրով Հեքիմյան (1875–1937 թթ.), բժիշկ, վիրաբույժ:
  • Խորեն Ա Մուրադբեկյան (1873–1938 թթ.), Ամենայն հայոց կաթողիկոս, մանկավարժ:
  • Խորեն Աբրահամյան (1900–1937 թթ.), ՀԽՍՀ Կոմկուսի Կենտկոմի անդամ, ՀԽՍՀ Կենտրոնական Գործկոմի անդամ, Հայկական 76–րդ լեռնահրաձգային դիվիզիայի կոմիսար:
  • Կարեն Միքայելյան (1883–1942 թթ.), արձակագիր, թարգմանիչ, փիլիսոփա:
  • Հակոբ Աթոյան (1895–1937 թթ.), ՀԽՍՀ Կոմկուսի Կենտկոմի անդամ, ԽՍՀՄ և ՀԽՍՀ Կենտրոնական Գործադիր կոմիտեների անդամ, Հայկական 76–րդ լեռնահրաձգային դիվիզիայի շտաբի պետ, գեներալ–մայոր:
  • Հակոբ Զորյան (1894–1942 թթ.), պատմաբան, տնտեսագետ, Փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր, ՙՆեմեսիս՚ գործողության մասնակից:
  • Հայկ Հովսեփյան (1891–1937 թթ.), ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի առաջին քարտուղար, ռազմական գործիչ, Հայկական 76–րդ լեռնահրաձգային դիվիզիայի կոմիսար և քաղբաժնի պետ: 
  • Հայկազ Կոստանյան (1898–1938 թթ.), ՀԿ(բ)Կ Կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղար, կուսակցական, պետական գործիչ:
  • Հարություն Միրզա–Ավագյան (1879–1938 թթ.), բժիշկ, վիրաբույժ, Երևանի Բժշկական ինստիտուտի վիրաբուժության թիվ 2, այնուհետև` հոսպիտալային վիրաբուժության ամբիոնների վարիչ:
  • Հովհաննես Հախվերդյան (1873–1931 թթ.), Հայաստանի հանրապետության ռազմական նախարար, գեներալ–լեյտենանտ:
  • Հովհաննես Հակոբյան (1876–1937 թթ.), պատմաբան, հրապարակախոս, պրոֆեսոր:
  • Հովհաննես Քաջազնունի (1867–1938 թթ.), Հայաստանի հանրապետության վարչապետ, Անդրկովկասյան սեյմի անդամ, ՀՅԴ անդամ, ճարտարապետ:
  • Հովսեփ Տեր–Աստվածատրյան (1886–1938 թթ.), ջրաէներգետիկ, Հայաստանում ջրատեխնիկայի և ջրաէներգետիկայի հիմնադիրներից: 
  • Հրանտ Գալիկյան (1889–1938 թթ.), Երևանի պետական համալսարանի հիմնադիրներից, հասարակական, քաղաքական գործիչ, իրավաբան, պրոֆեսոր, Հնչակյան կուսակցության անդամ:
  • Հուսիկ Պողոսյան (1886–1937 թթ.), քիմիկոս, ինժիներ–տեխնոլոգ, Երևանի Պոլիտեխնիկական համալսարանի քիմիական ֆակուլտետի դեկան:
  • Միքայել Ենգիբարյան (1902–1937 թթ.), ԵՊՀ ռեկտոր, ՀԿ(բ)Կ անդամ, կուսակցական–պետական գործիչ:
  • Մկրտիչ Ջանան (1892–1938 թթ.), դերասան, ռեժիսոր, թատերական գործիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ:
  • Մովսես Սիլիկյան (1862–1937 թթ.), Ռուսական բանակի գեներալ–մայոր, ռազմական գործիչ:
  • Ներսիկ Ստեփանյան (1898–1937 թթ.), ՀԽՍՀ Լուսավորության ժողկոմ, ԽՄԿԿ անդամ, տնտեսագետ, կուսակցական գործիչ, պրոֆեսոր:
  • Շավարշ Բասենցյան (1874–1937 թթ.), խմբապետ, հայ ազատագրական շարժման գործիչ:
  • Չոլո (Հարություն Աբրահամյան 1878–1937 թթ.), ՀՅԴ անդամ, ֆիդայի, հայ ազատագրական շարժման գործիչ:
  • Պետիկ Թորոսյան (1899–1938 թթ.), ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի նախագահի տեղակալ, ՀԽՍՀ Արդարադատության Ժողկոմ, հանրապետության դատախազ, ԽՄԿԿ անդամ, կուսակցական, պետական աշխատող, իրավաբան:
  • Պողոս Մակինցյան (1884–1938 թթ.), ՀԽՍՀ Ներքին գործերի Ժողկոմ, ՀԽՍՀ Գիտությունների Ակադեմիայի Անդրկովկասյան մասնաճյուղի գիտքարտուղար, ՀԽՍՀ Լուսավորության Ժողկոմ, պետական, քաղաքական գործիչ, դիվանագետ, գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս:
  • Ռուբեն Դաշտոյան (1879–1937 թթ.), ԽՍՀՄ և Անդրերկրկոմի Կենտգործկոմի անդամ, ԽՄԿԿ անդամ, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ:
  • Սահակ Տեր–Գաբրիելյան (1886–1937 թթ.), ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի նախագահ, Հայ Հեղկոմի և ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի անդամ, ՀԽՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ Խորհրդային Ռուսաստանում:
  • Սարգիս Լուկաշին (1883–1937 թթ.), ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի առաջին քարտուղար, ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի նախագահ, կուսակցական–պետական գործիչ:
  • Սարգիս Կասյան (1876–1937 թթ.), Հայ Հեղկոմի նախագահ, ՀԽՍՀ և Անդրֆեդերացիայի Կենտրոնական գործադիր կոմիտեների նախագահ, ՀԿ(բ)Կ անդամ, կուսակցական–պետական գործիչ:
  • Սենեքերիմ Տեր–Հակոբյան (1881–1938 թթ.), Էջմիածնի Մատենադարանի տնօրեն, բանասեր, մանկավարժ:
  • Սիմեոն Հակոբյան (1880–1942 թթ.), գրականագետ, պրոֆեսոր:
  • Սիրական Տիգրանյան (1875–1947 թթ.), Հայաստանի հանրապետության արտաքին գործերի նախարար, ՀՅԴ անդամ, հասարակական, քաղաքական գործիչ, իրավաբան:
  • Սուրեն Շադունց (1898–1937 թթ.), ՀԽՍՀ կուսակցական և պետական գործիչ: 
  • Վահան Թոթովենց (1894–1938 թթ.), գրող, արձակագիր, թարգմանիչ:
  • Վաղարշակ Տեր-Վահանյան (1893–1936 թթ.), ՌՍԴԲԿ անդամ, ԽՍՀՄ Կենտգործկոմի անդամ, խմբագիր, գրականագետ:
  • Վարազդատ Տերոյան (1887-1938 թթ.), ՀայՀեղկոմի լիազոր Մերձավոր Արևելքի օգնության Ամերիկյան կոմիտեում, փիլիսոփա, թարգմանիչ, մանկավարժ:
  • Տաճատ Խաչվանքյան (1896–1940 թթ.), նկարիչ:
  • Տիգրան Ջրբաշյան (1889–1937 թթ.), ՀԽՍՀ Աշխարհա–երկրաբանական ինստիտուտի տնօրեն, ԵՊՀ Աշխարհա–երկրաբանական ֆակուլտետի առաջին դեկան, ԵՊՀ Երկրաբանության և միներալոգիայի ամբիոնի վարիչ, լեռնային ինժիներ, երկրաբան, պրոֆեսոր:
  • Քրիստափոր Արարատյան (1876–1937 թթ.), Հայաստանի հանրապետության ռազմական նախարար, ականավոր ռազմական գործիչ, գեներալ–մայոր:

Խորհրդային Հայաստանում բռնաճնշումների ենթարկվածների վիճակագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1921 թ. Խորհրդային Հայաստանում բռնադատվել է 1400 մարդ:
  • 1921–1930 թթ. բռնադատվել է 1246 մարդ, որից գնդակահրավել է 44–ը:
  • 1930–1938 թթ. բռնադատվել է 14.904 մարդ, որից գնդակահրավել է 4531–ը: 
  • 1939 թ. բռնադատվել է 765 մարդ, որից գնդակահրավել է 10–ը:
  • 1940–1953 թթ. բռնադատվել է 21.494 մարդ, որից 1949 թ. բռնադատվել է 13.272 մարդ:
  • 1920–1953 թթ. ընդհանուր առմամբ բռնադատվել է մոտ 42000 մարդ, որից մոտ 7.000-ը գնդակահարվել է:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գեղարվեստական գրականություն Ստալինյան բռնաճնշումների մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]