Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Ղարաբաղ (այլ կիրառումներ)
Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ
 Անդրկովկասի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետություն 1923 - 1991 Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն (Արցախ) 
Ադրբեջան 
Քարտեզ

Location Nagorno-Karabakh-hy.png

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Շուշի, Ստեփանակերտ
Մակերես 4388 կմ²
Բնակչություն 189085 (1989թ.)
Լեզու Ռուսերեն (պաշտոնական)
Հայերեն
Ադրբեջաներեն
Ազգություն Հայեր (145450)
Ադրբեջանցիներ (40688)
Ռուսներ (1922)
Ուկրաինացիներ (416)
Այլ (609)
Արժույթ ԽՍՀՄ Ռուբլի
Պատմություն

Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ (ռուս.՝ Нагорно-Карабахская автономная область, ադրբ.՝ Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti), ԽՍՀՄ իշխանությունների կողմից ստեղծված վարչական միավոր Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կազմում: Այն գոյություն է ունեցել 1923-ից 1991 թվականներին: Բնակչության գերակշիռ մասը եղել են հայեր: Մարզի տարածքի պատկանելիության հարցը հայ-ադրբեջանական հակամարտության պատճառներից է հանդիսանում և Արցախյան պատերազմի սկսման հիմնական գործոն:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1804-1813 թվականներին տեղի ունեցած ռուս-պարսկական պատերազմ և վերջիններիս միջև 1813 թվականի հուլիսի 12-ին կնքված Գյուլիստանի պայմանագրով Արցախի պատմական տարածքը հարավ-արևելյան Կովկասի հետ միասին ընդգրկվեց Ռուսական կայսրության տիրապետության մեջ[1]:

1917 թվականին Ռուսական կայսրությունում տեղի ունեցած հեղափոխությունից հետո վերջինիս տիրապետության տակ գտնվող ժողովուրդների մոտ պետությունների կազմավորման նոր գործընթաց սկսվեց: 1918 թվականի մայիսի 26-ից 28-ը ընկած ժամանակահատվածում իրենց անկախությունը հռչակեցին Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի դեմոկրատական հանրապետությունները: Արցախը դարձավ հայկական պատմական տարածքի փոքր մասում իր անկախությունը հռչակած Հայաստանի և թուրքական աջակցությամբ ձևավորված նորաստեղծ Ադրբեջանի միջև սկսված դաժան պատերազմի թատերաբեմ: Վերջինս իր կազմավորման պահից տարածքային պահանջներ ներկայացրեց Հարավային Կովկասի հայկական տարածքների մեծ մասի նկատմամբ: Տեղի ունեցան կատաղի ընդհարումներ հայերի և ադրբեջանցիների միջև: Վերջիններին օգնում էին տարածաշրջան մտած թուրքական կանոնավոր բանակի ստորաբաժանումները[1]:

1920 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Ազգերի լիգայի 5-րդ Կոմիտեն 3-րդ ենթակոմիտեի զեկույցի հիման վրա, արձագանքելով Ադրբեջանի տարածքային հավակնություններին ու հայկական զանգվածային կոտորածների փաստին, միաձայն արտահայտվեց Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետությանը Ազգերի Լիգա ընդունելու դեմ և մինչև հակամարտության վերջնական կարգավորումը, Արցախը ճանաչեց որպես վիճելի տարածք, ինչի հետ համաձայնեցին հակամարտության բոլոր կողմերը, այդ թվում և Ադրբեջանը: Այսպիսով, 1918-1920 թվականներին Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության ստեղծման ժամակաշրջանում նրա ինքնիշխանությունը չէր տարածվում Արցախի վրա[1][2]:

1920 թվականի ապրիլի 28-ին և դեկտեմբերի 2-ին ռուսական 11-րդ բանակի ներխուժման հետևանքով համապատասխանաբար խորհրդայնացվեցին Ադրբեջանն ու Հայաստանը: Նույն թվականին «Վվճելի տարածքների» նկատմամբ ունեցած հավակնություններից հրաժարվելու մասին Խորհրդային Ադրբեջանի Հանրապետության հայտարարության և Խորհրդային Հայաստանի ու Ադրբեջանի կառավարությունների միջև համաձայնագրի հիման վրա 1921թ. հունիսին Հայաստանը Արցախը (Լեռնային Ղարաբաղը) հայտարարեց իր անբաժանելի մասը: Միացման ակտը ողջունեցին ինչպես միջազգային հանրությունը, այնպես էլ Ռուսաստանը, և այն ամրագրվեց Ազգերի լիգայի ժողովի 1920 թվականի դեկտեմբերի 18-ի բանաձևում, Ազգերի լիգայի գլխավոր քարտուղարի` Ազգերի լիգայի անդամ-պետություններին ուղղված տեղեկանք-նոտայում և Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի նախարարության իշխանության բարձրագույն մարմնին Խորհուրդների XI նստաշրջանին ուղղված 1920-1921 թվականների տարեկան զեկույցում[1][2]:

1921 թվականի հուլիսի 5 թվականին Ռուսաստանի Կենտրոնական Կեմիտե բյուրոյի պլենումը (նիստը) արհամարելով Ազգերի լիգայի համապատասխան որոշումը և ժողովրդի կարծիքը` որպես Խորհրդային Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանների որոշման ժողովրդավարական գործիք, Իոսիֆ Ստալինի անմիջական ճնշմամբ և ի հակադրություն միացման բանաձևի, արարողակարգային խախտումներով որոշում է ընդունում Հայաստանից Արցախի բռնի անջատման մասին՝ Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմում լայն իրավասություններով ազգային ինքնավարություն կազմավորելու պայմանով: Այսպիսով, վվճելի ճանաչված տարածքների մեծ մասը հանձնվեց Խորհրդային Ադրբեջանին[1][2]:

1923 թվականի հուլիսի 7 Արցախի մի հատվածի վրա ստեղծվեց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը (ԼՂԻՄ), որին զուգահեռ արհեստականորեն կազմավորվեց «Կարմիր Քուրդիստանը»: Վերջինիս ստեղծման նպատակն էր Խորհրդային Հայաստանի և ԼՂԻՄ-ի միջև ցամաքային կապի վերացումը: 1929 թվականին Կարմիր Քուրդիստանը վերացվեց, և տարածքը ուղղակիորեն մտցվեց Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմի մեջ[1][2]:

Վարչական բաժանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինքնավար մարզը իր մեջ ներառում է

  • Ստեփանակերտ, մարզային ենթակայության քաղաք (ինքնավար մարզի վարչական կենտրոն),
  • 5 շրջան (փակագծերում նշված են շրջանների վարչական կենտրոնները)՝

Ինքնավար մարզի շրջանների մեջ մտնում էին

Բնկաչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազգեր 1926[3]
մարդ
% 1939[4]
մարդ
% 1959[5]
մարդ
% 1970[6]
մարդ
% 1979[7]
մարդ
% 1989[8]
մարդ
%
Ընդհանուր 125159 100,00% 150837 100,00% 130406 100,00% 150313 100,00% 162181 100,00% 189085 100,00%
հայեր 111694 89,24% 132800 88,04% 110053 84,39% 121068 80,54% 123076 75,89% 145450 76,92%
ադրբեջանցիներ[9] 12592 10,06% 14053 9,32% 17995 13,80% 27179 18,08% 37264 22,98% 40688 21,52%
ռուսներ 596 0,48% 3174 2,10% 1790 1,37% 1310 0,87% 1265 0,78% 1922 1,02%
ուկրաինացիներ 35 0,03% 436 0,29% 238 0,18% 193 0,13% 140 0,09% 416 0,22%
բելառուսներ 12 0,01% 11 0,01% 32 0,02% 35 0,02% 37 0,02% 79 0,04%
հույներ 68 0,05% 74 0,05% 67 0,05% 33 0,02% 56 0,03% 72 0,04%
թաթարներ 6 0,00% 29 0,02% 36 0,03% 25 0,02% 41 0,03% 64 0,03%
վրացիներ 5 0,00% 25 0,02% 16 0,01% 22 0,01% 17 0,01% 57 0,03%
այլ 151 0,12% 235 0,16% 179 0,14% 448 0,30% 285 0,18% 337 0,18%

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Արցախ պատմությունը Արցախի Հանրապետության ՄԻՊ կայքում:
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Ղարաբաղյան հիմնախնդրի քաղաքական փաստարկները ԼՂԻՄ կազմավորման և Ադր. ԽՍՀ կազմից դուրսբերման շրջանի փաստաթղթերում (1923-1989թթ.), Հրայր Փաշայան:
  3. Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР Демоскоп
  4. Всесоюзная перепись населения 1939 года. Распределение городского и сельского населения областей союзных республик по национальности и полу Демоскоп
  5. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности Демоскоп
  6. Всесоюзная перепись населения 1970 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности Демоскоп
  7. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности Демоскоп
  8. Всесоюзная перепись населения 1989 года.Распределение городского и сельского населения областей республик СССР по полу и национальности Демоскоп
  9. по переписи 1926 года обозначались как «тюрки»