Լիտվական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Լիտվական ԽՍՀ
Lietuvos TSR
 Լիտվայի հանրապետություն 1940 - 1990 Լիտվա 
Flag of Lithuanian SSR.svg Emblem of Lithuanian SSR.svg
Քարտեզ

Soviet Union - Lithuania.svg
(1940 թ.)

Քարտեզ2

Lithuanian SSR 1940.jpg
(1940 թ.)

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Վիլնյուս
Մակերես 65,200 կմ2(1989 թ.)
Բնակչություն 3,689,779 (1989 թ.)
Լեզու ռուսերեն, լիտվերեն
Ազգություն լիտվացիներ, ռուսներ, լեհեր, բելառուսներ և ուրիշներ
Արժույթ ԽՍՀՄ ռուբլի
Իշխանություն
Պետական կարգ ԽՍՀ

Լիտվական Խորհրդային Սոցիալիստական հանրապետություն (ԼԽՍՀ, Լիտվա) (լիտ.՝ Lietuvos Tarybų Socialistinė Respublika, ռուս.՝ Литовская ССР), գտնվում էր ԽՍՀՄ եվրոպական մասի արևմուտքում ներկայիս Լիտվա։ Հարավ-արևմուտքից սահմանակից էր Լեհաստանին։ Արևմուտքում ողողվում էր Բալթիկ ծովի ջրերով։

Տարածքը՝ 65 2000 կմ քառակուսի, բնակչությունը 3 539 000 մարդ (1984)։ Ազգային կազմը (1979-ի մարդահամարով), լիտվացիներ՝ 2 712 000, ռուսներ՝ 303 000, լեհեր՝ 247 000, բելառուսներ՝ 58 000 և այլք։ Միջին խտությունը՝ 1 կմ քառակուսու վրա 53,8 մարդ (1983)։

Լիտվական ԽՍՀ մայրաքաղաքն էր Վիլնյուսը (535 000, 1984)։ Խոշոր քաղաքներն էին Կաունասը (395 000), Կլայպեդան (188 000), Շյաուլյայը (130 000), Պանեվեժիսը (112 000, բոլորը 1983 թվականին)։ Կառուցվել էին նոր քաղաքներ՝ Բիրշտոնաս, Ներինգա, Նաույոյի-Ակմյանե։ Լիտվայի ԽՍՀ-ն ուներ 44 շրջան, 92 քաղաք և 22 քտա։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Կանաչ կամուրջ», Վիլնյուս

1919 թվականի ապրիլին բուրժուական Լեհաստանը զավթել է Վիլնյուսը, նույն թվականի օգոստոսի վերջին Լիտվայում հաստատվել է բուրժուական իշխանություն, 1926 թվականին տեղի ունեցավ ֆաշիստական հեղաշրջում։ 1940 թվականի հունիսին Լիտվայի աշխատավորությունը տապալեց ֆաշիստական կառավարությանը և վերականգնեց խորհրդային իշխանությունը։ 1940 թվականի հուլիսի 21-ին կազմավորվեց Լիտվական ԽՍՀ-ն, օգոստոսի 3-ից մտավէ ԽՍՀՄ կազմի մեջ։ Հայրենական մեծ պատերազմի (1941-1945) սկզբից Լիտվայի ամբողջ տարածքը օկուպացրին գերմանաֆաշիստական զորքերը։ Ազատագրվել է կարմիր բանակի կողմից (1944-ի հուլիսից 1945-ի հունվար)։ Կոմունիստական կուսակցության գլխավորությամբ իրականացված ինդուստրացման, գյուղատնտեսության կոլեկտիվացման և կուլտուրական հեղափոխության շնորհիվ Լիտվայում կառուցվեց սոցիալիստական հասարակարգ։ 1983-ին Լիտվայի կոմունիստական կուսակցության շարքերում եղել է 173911 անդամ և 7309 անդամության թեկնածու, Լիտվայի ԼԿԵՄ-ը՝ 484 849 կոմերիտական, արհմիությունները՝ 1 805 400 աշխատավոր։

Լիտվական ԽՍՀ-ն պարգևատրվել է Լենինի (1965), ժողովուրդների բարեկամության (1972) և Հոկտեմբերյան հեղափոխության (1980) շքանշաններով։ 1991 թվականին Խորհրդային միության փլուզումից հետո անկախացավ Լիտվան։

Արդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաունաս․ տեսարան

Աոցիալիստական շինարարության տարիներին Լիտվան դարձել է ինդուստրիալ-ագրարային հանրապետություն։ Խորհրդային տարիներին մեջ հանրապետությունը առանձնացել է էլեկտրոնային, էլեկտրա և ռադիոտեխնիկական ու արդյունաբերության այլ (գլխավորապես ոչ մետաղատար) ճյուղերով։ Մեծ զարգացում է ապրել նավաշինությունը, քիմիական, թեթև և սննդի արդյունաբերությունը։ 1980-ին արդյունաբերական արտադրանքը գերազանցել է 1940-ի ծավալը 58, իսկ 1913-ինը՝ 151 անգամ։ էներգետիկ տնտեսության հիմքը վառելանյութն էր։ Աշխատում էին Կաունասի հէկը, Վ․ Ի․ Լենինի անվան Լիտվական ՊՇԷԿ-ը, կառուցվել է Իգնալինի ԱԷԿ-ը։ 1980-ին գյուղաանտեսության համախառն արտադրանքը 1940-ի համեմատությամբ ավելացել է 1,8 անգամ։ 1983-ի վերջին Լիտվայում եղել է 259 սովետական և 740 կոլեկտիվ տնտեսություն։ Գյուղատնտեսության հանդակների տարածքը 1980-ին եղել է 3,6 միլիոն հեկտար, այդ թվում վարելահողերը՝ 2,5 միլիոն հեկտար։ Անասնապահությունը տալիս է գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի 70%֊ը (մսակաթնատու անասնապահություն և բեկոնային խոզաբուծություն, ինչպես նաև թռչնաբուծություն)։ 1982-ի հունվարի 1-ին կար 2366,7 հազար խոշոր եղջերավոր անասուն, 2631,2 հազար խոզ, 94 հազար ոչխար ու այծ, 13,9 միլիոն թռչուններ։ Զարգացած է մեղվապահությունը, գազանաբուծությունը, ձկնորսությունը։

Տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորհրդային բանակի հուշարձանը Լիտվայում

Հիմնական տրանսպորտային միջոցները երկաթուղայինն ու ավտոմոբիլայինն էին։ Երկաթուղիների երկարությունը 2,01 հազար կմ էր (1980), ավտոճանապարհներինը՝ 32,3 հազար կմ (1980), այդ թվում կոշտ ծածկով՝ 20,4 հազար կմ։ Կլայպեդան ծովային չսառչող նավահանգիստ էր։ Զարգացած էր օդային տրանսպորտը։ 1980-ին ազգության եկամուտը 1970-ի համեմատ ավելացել էր 1,5 անգամ։

Գիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1939-ի մարդահամարով բնակչության 9-49 տարիքի մարդկանց մեջ գրագետները կազմել են 76,7% ։ 1979-ին գրագիտությունը հասել է 99,8%֊ի։ 1982-83 ուսումնական տարում 2,3 հազար հանրակրթական դպրոցներում սովորել է 0,6 միլիոն աշակերտ, 94 պրոֆտեխնիկական ուս․ հաստատություններում՝ 54,2 հազար սովորող, 67 միջնակարգ մասնագիտական հաստատություններում՝ 64,6 հազար, 12 բուհերում՝ 71,1 հազար ուսանող։ Խոշորագույն բուհերն են՝ Վիլնյուսի համալսարանը, Կաունասի պոլիտեխնիկական և բժշկական ինստիտուտներն են։ Առաջատար գիտական հաստատությունը ԼԽՍՀ ԳԱ է։ 1980-ին Լիտվայում եղել է 14,3 հազար գիտաշխատող։ 1982-ի վերջին գործել են 11 թատրոն, 1,5 հազար կինոսարք, 1,3 հազար ակումբային հիմնարկություն, 2,1 հազար մասսայական գրադարան։

1982 թվականին հրատարակվել է 2309 անուն գիրք և գրքույկ՝ 19,35 միլիոն տպաքանակով (այդ թվում՝ 1870 անուն գիրք և գրքույկ 16,5 միլիոն տպաքանակ մայրենի լեզվով)։ հրատարակվում է 129 թերթ (լիտվերեն, ռուսերեն և լեհերեն)։ Լիտվական հեռագրական գործակալությունը հիմնվել է 1919-ին, գրքերի պալատը՝ 1945-ին, Վիլնյուսում։ Ռադիոհաղորդումներ են տրվում 1926-ից, լիտվերեն, ռուսերեն և լեհերեն։ Վիլնյուսի հեռուստակենտրոնը գործում է 1957-ից։ 1982-ին հանրապետությունում կար 204 հիվանդանոցային հիմնարկ՝ 42,5 հազար մահճակալով (77 հիվանդանոց՝ 8,9 հազար մահճակալով, 1940)։ Աշխատում էր 14,2 հազար բժիշկ և 38,2 հազար միջին բուժաշխատող (2,0 հազար բժիշկ և 2,0 հազար միջին բուժաշխատող 1940-ին)։ Առողջարաններից հանրաճանաչ են Դրուսկինինկայը, Պալանգան։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 723 CC-BY-SA-icon-80x15.png