Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն
IMages.jpg
Տեսակ կուսակցություն
Երկիր Հայաստան
Առաջնորդ Հրանտ Մարգարյան
Հիմնադիր Քրիստափոր Միքայելյան, Ռոստոմ և Սիմոն Զավարյան
Հիմնադրված 1890
Գաղափարախոսություն դեմոկրատական սոցիալիզմ, հայկական ազգայնականություն և Հակակոմունիզմ
Քաղակահան հայացք ձախ ուժեր
Պաշտոնական գույն(եր) կարմիր
Շտաբ Երևան
Թերթ Ամսագիր «Դրօշակ»
Հեռուստաալիք
«Երկիր Մեդիա»
Միջազգայիին պատկանելություն Միջազգային Սոցիալիզմ‌[փա՞ստ]
ՀՀ Ազգային Ժողով
5 / 131
Լիբանանի խորհրդարան
2 / 128
ԼՂՀ Ազգային ժողով
7 / 33
Կայք arfd.info
Armenian Revolutionary Federation Վիքիպահեստում

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն (ՀՅԴ, ժամանակակից արևելահայերեն ուղղագրությամբ՝ Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն), հայ ազգային սոցիալիստական կուսակցություն[1]: Հիմնադրվել է 1890 թ.-ին Թիֆլիսում Քրիստափոր Միքայելյանի, Սիմոն Զավարյանի և Ստեփան Զորյանի կողմից[2]: Կուսակցությունը գործում է Հայաստանի Հանրապետությունում, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում և սփյուռքում: Լիբանանում, կուսակցությունը ներկայացված է խորհրդարանում[3][4] մարտի 8 դաշինքի խմբակցության մեջ:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձևավորումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստեղծվել է 1890 թ.-ի հուլիս-օգոստոսին Թիֆլիսում. ազգային երրորդ կուսակցությունն է: Հիմնադիրները և առաջին ղեկավարներն էին Քրիստափոր Միքայելյանը, Սիմոն Զավարյանը և Ստեփան Զորյանը (Ռոստոմ): 1890 թ.-ի սեպտեմբերին հրապարակված ՀՅԴ մանիֆեստում նշված է, որ նոր ստեղծված կուսակցության նպատակն է համախմբել հայ ժողովրդի ուժերը, ձեռք բերել քաղաքական և տնտեսական ազատություն Արևմտյան Հայաստանի համար: Այն արտահայտվել է ՀՅԴ առաջին ծրագրում, որն ընդունվել է 1892 թ.-ին կուսակցության առաջին ընդհանուր ժողովում (հրապարակվել է կուսակցության «Դրոշակ» պաշտոնաթերթում, 1894 թ.-ին):

Դիրքերի ամրապնդում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՀՅԴ առաջին ընդհանուր ժողովը, հաշվի առնելով հայ իրականության առանձնահատկությունը՝ հայ բնակչության սփռվածությունը՝ կուսակցության կազմակերպական կառուցվածքում որդեգրեց ապակենտրոնացման սկզբունքը: Կարճ ժամանակում կուսակցության կազմակերպություններ ստեղծվեցին Արևելյան Հայաստանում՝ Ալեքսանդրապոլ, Կարս, Երևան, Արցախ Գանձակ, Անդրկովկասի հայաշատ քաղաքներում՝ (Թիֆլիս, Բաքու), Հյուսիսային Կովկասում (Նոր Նախիջևան), Արևմտյան Հայաստանում՝ Մուշ, Սասուն, Վան, Կիլիկիայում, Կոստանդնուպոլսում, Իզմիրում, Եգիպտոսում, Եվրոպայում, Ամերիկայում: ՀՅԴ զբաղվեց արևմտահայերին զինելու և ինքնապաշտպանության նախապատրաստելու, զինատար և մարտական խմբեր Արևմտյան Հայաստան առաքելու առաջնահերթ խնդիրներով: ‌[փա՞ստ] ՀՅԴ-ն կարողացավ ընդլայնել իր ազդեցությունը և կարճ ժամանակամիջոցում դարձավ հայ քաղաքական կուսակցություններից առավել հեղինակավորը: ‌[փա՞ստ]

Օսմանյան Կայսրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մինչև երիտթուրքական հեղափոխությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Երիտթուրքեր

ՀՅԴ-ն մեծ կարևորություն էր տալիս Հայկական հարցի լուծման գործում արևմտյան տերությունների դերին: «Դրոշակի» շուրջը համախմբված գործիչները կապ հաստատեցին եվրոպական երկրների քաղաքական ու հասարակական շրջանների հետ՝ հույս ունենալով եվրոպական տերությունների միջամտությամբ վերաբացել և ապա լուծել Հայկական հարցը: 20-րդ դարի սկզբին գլխավորեց Անդրկովկասում հայ ժողովրդի հուժկու ընդվզումը ցարական կառավարության քաղաքականության դեմ, հատկապես հայ եկեղեցու ունեցվածքի բռնագրավման մասին 1903 օրենքի կապակցությամբ: 1905-1906-ին Անդրկովկասում հրահրված հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ ՀՅԴ-ն շատ վայրերում գլխավորեց հայ բնակչության ինքնապաշտպանությունը, իրագործեց զինված գործողություններ անընդունելի ցարական իշխանավորների նկատմամբ: Ցարական կառավարությունը դատական գործ հարուցեց ՀՅԴ-ի դեմ, բանտարկեց կուսակցության շատ ակտիվ անդամների:

Ֆիդայիներ, ովքեր կռվում էին ՀՅԴ-ի դրոշի տակ:

Երիտուրքական հեղափոխությունից հետո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Երիտթուրքեր

Ռուսական կայսրությունում գործող կուսակցություններից իր գաղափարախոսությամբ և գործելակերպով ՀՅԴ-ն մոտ էր էսէռներին (2-րդ Պետական դումայում դաշնակցականներն ու էսէռները կազմում էին ընդհանուր ֆրակցիա): 1907 թ.-ին ՀՅԴ մտավ (էսէռների երաշխավորությամբ) 2-րդ ինտերնացիոնալի մեջ: Ռուսաստանում ծավալված հեղափոխական դեպքերի ազդեցության ներքո ՀՅԴ վերանայել է իր ծրագիրը (1907), հստակեցրել նրա սոցիալիստական դրույթները: 19-րդ դարի վերջին - 20-րդ դարի սկզբին ՀՅԴ-ն կապ հաստատեց Օսմանյան կայսրության հակասուլթանական որոշ ուժերի, մասնավորապես երիտթուրքերի հետ: ՀՅԴ ներկայացուցիչները մասնակցեցին երիտթուրքերի 1903 և 1907 թվականների համաժողովներին: Հայ հասարա-քաղաքական որոշ շրջաններ քննադատեցին այս գործելակերպը: Իրականում այն կրում էր սոսկ տակտիկական բնույթ‌[փա՞ստ] և ուղղված էր Աբդուլ Համիդ Բ-ի վարչակարգի դեմ: 1908 թ.-ի հեղաշրջումից հետո, երբ իշխանության գլուխ անցան երիտթուրքերը, դաշնակցականներից նույնիսկ ընտրվեցին սահմանադրական Օսմանյան կայսրության խորհրդարանի անդամներ: Սակայն շուտով Կիլիկիայում տեղի ունեցած դեպքերը, 1909 թ.-ի Ադանայի կոտորածը ցույց տվեցին, որ երիտթուրքերը դահիճ սուլթանների արժանի հետնորդներն են: 1912 թ.-ին ՀՅԴ Արևմտյան բյուրոն հայտարարեց նրանց հետ վերջնական խզման մասին, մերժեց նաև երիտթուրքերի առաջարկը գալիք պատերազմում Ռուսաստանի դեմ համագործակցելու վերաբերյալ:

Առաջին համաշխարհային պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Հայտնի դաշնակցական Արամ Մանուկյանը:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ՀՅԴ-ն ակտիվորեն մասնակցեց հայկական կամավորական շարժման կազմակերպմանը, բազմաթիվ դաշնակցականներ զինվորագրվեցին, մարտական գործողությունները հմտորեն ղեկավարեցին Անդրանիկ Օզանյանը, Դրաստամատ Կանայանը (Դրո), Համազասպ Սրվանձտյանը, Վարդան Մեհրաբյանը, Արշակ Գաֆավյանը և ՀՅԴ մարտական դպրոցն անցած այլ գործիչներ: Մեծ Եղեռնի ժամանակ շատերը մասնակցեցին հայ բնակչության ինքնապաշտպանական մարտերին Արևմտյան Հայաստանում և Կիլիկիայում, շատերն էլ ցեղասպանության զոհ դարձան:

Պատերազմի ժամանակ և հատկապես Ռուսաստանում 1917 թ.-ի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո ՀՅԴ գործունեության հիմնական ասպարեզը վերստին Անդրկովկասն էր: Աջակցելով Ռուսաստանի Ժամանակավոր կառավարության քաղաքականությանը՝ դաշնակցությունը մասնակցեց Անդրկովկասում ստեղծված բանվորների, զինվորների և գյուղացիների խորհուրդների գործունեությանը․ նա ազդեցիկ դիրք ուներ Հայոց ազգային խորհրդում և նրա մասնաճյուղերում:

1917Հոկտեմբերյան Սոցիալիստական Հեղափոխությունից հետո ՀՅԴ մասնակցեց Անդրկովկասում իշխանության նոր մարմինների՝ Անդրկովկասյան կոմիսարիատի, ապա՝ Անդրկովկասյան սեյմի ստեղծմանը, երկրամասը Խորհրդային Ռուսաստանից անջատելուն և ինքնուրույն Անդրկովկասյան Դեմոկրատական Ֆեդերատիվ Հանրապետության (ԱԴՖՀ) կազմավորմանը: Ներքին տարաձայնությունների և արտաքին քաղաքական գործոնների ազդեցության հետևանքով ԱԴՖՀ շուտով (1918մայիսի 26) տրոհվեց, կազմավորվեցին Վրաստանի (մայիսի 26), Ադրբեջանի (մայիսի 27), Հայաստանի (մայիսի 28) ինքնուրույն հանրապետությունները:

Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանի Առաջին Հանրապետության երկրորդ կաբինետի անդամները, 1919 թ: Նստած են՝ Ա. Սահակյան, Ալեքսանդր Խատիսյան, գեներալ Քրիստափոր Արարատյան: Կանգնած են՝ Նիկոլ Աղբալյան, Ա. Գյուլխանդանյան, Ս. Արարատյան:

Հայաստանի Հանրապետությունում հաստատվեց բազմակուսակցական համակարգ: ՀՅԴ-ն նորաստեղծ պետության առաջատար քաղաքական ուժն էր. նրա ներկայացուցիչները՝ Հովհաննես Քաջազնունին, Ալեքսանդր Խատիսյանը, Համո Օհանջանյանը, Սիմոն Վրացյանը, հաջորդաբար գլխավորեցին հանրապետության կառավարությունը:

Առաջին համաշխարհային պատերազմում Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների պարտությունը նոր իրադրություն ստեղծեց, ինչը փորձեց օգտագործել Հայաստանի կառավարությունը՝ կողմնորոշվելով դեպի արևմտյան տերությունները: 1918-1919 թթ.-ի ընթացքում Հայաստանի Հանրապետության տարածքը նշանակալիորեն ընդարձակվեց: Թուրքական զորքերի հեռացումից հետո Հայաստանին վերադարձվեցին Ալեքսանդրապոլի նահանգը, Լոռու հարավային մասը, Կարսի մարզը, Սուրմալուի և Նախիջևանի գավառները և վերականգնվեցին 1914 թ.-ի սահմանները:

1919 թ.-ի մայիսի 28-ին կառավարությունը Հայաստանը հռչակեց «միացյալ և անկախ հանրապետություն»՝ դրանով հաստատելով հայ ժողովրդի պահանջատիրությունը Արևմտյան Հայաստանի նկատմամբ:

Հանրապետության ներքին ու արտաքին ծանր վիճակը հնարավորություն չտվեց զարգացնել ստեղծարար աշխատանքը, հաղթահարել երկրում մոլեգնող սովը, անիշխանականության դրսևորումները: Դրությունն ավելի էր բարդանում դրսից՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից հրահրվող թուրք-մուսուլման բնակչության խռովություններով: 1920-ին իրադրությունը հանրապետությունում խիստ վատացավ: Ակնհայտ դարձավ խորհրդային Ռուսաստանի և քեմալական Թուրքիայի մերձեցումը: 1920-ի աշնանը բռնկած թուրք-հայկական պատերազմի ժամանակ Հայաստանը մեկուսացվեց, նրան լքեցին արևմտյան դաշնակիցները, օգնության չհասավ նորաստեղծ Ազգերի լիգան: Իր ճնշումն ուժեղացրեց նաև Խորհրդային Ռուսաստանը: Պատերազմում պարտվելով՝ Հայաստանը ստիպված ստորագրեց Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը (1920դեկտեմբերի 2), որով տարածքային մեծ կորուստներ կրեց: Միաժամանակ կառավարությունը հայտարարեց, որ հրաժարվում է իշխանությունից և այն հանձնում բոլշևիկներին: Մինչ այդ, Խորհրդային Ադրբեջանում կազմավորված Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտեն՝ կարմիր բանակի զորամասերի հետ անցավ հանրապետության սահմանը և Հայաստանը հռչակեց խորհրդային հանրապետություն:

Դաշնակցությունը սփյուռքում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1921 թ.-ի Փետրվարյան հակախորհրդային ապստամբության պարտությունից հետո ՀՅԴ-ն իր գործունեությունը հիմնականում շարունակեց արտասահմանում: 1921 թ.-ի ապրիլին Բուխարեստում հրավիրված ՀՅԴ խորհրդաժողովը որոշեց, որ պատրաստ է հանուն Հայաստանի վերաշինության համագործակցել խորհրդային իշխանության հետ: Նույն թվականի հուլիսին Ռիգայում կայացան բանակցություններ ՀՅԴ և ՌԿ (բ) կ միջև: Թեև ձեռք բերվեց համաձայնություն, ըստ որի, ՀՅԴ պարտավորվեց համակողմանի օգնել և աջակցել Խորհրդային Հայաստանի կառավարությանը, սակայն 1921 թ.-ի հուլիսի 22-ին Հայաստանի կոմկուսի ԿԿ իր բողոքը հայտնեց համաձայնության կապակցությամբ և բացառեց ՀՅԴ հետ որևէ բանակցություններ վարելը: Բողոքից հետո ՌԿ (բ) կ ԿԿ մերժեց համաձայնագրի նախագիծը: ‌[փա՞ստ]1923 թ.-ի նոյեմբերյան խորհրդային իշխանությունների պահանջով Երևանում գումարված նախկին դաշնակցականների համահայաստանյան համագումարի որոշմամբ ՀՅԴ լուծարքի ենթարկվեց ԽՍՀՄ-ում, իսկ 1933 թ.-ին ՀՅԴ 12-րդ ընդհանուր ժողովը պաշտոնապես լուծարեց իր ընդհատակյա կազմակերպությունը Հայաստանում:‌[փա՞ստ]

9-րդ ընդհանուր ժողովից հետո ՀՅԴ հետևողականորեն իրականացնում էր Մեծ Եղեռնի երիտթուրք պատասխանատուների ահաբեկման Նեմեսիս գործողությունը:‌[փա՞ստ]

1924-1925 թթ.-ին Փարիզում կայացած ՀՅԴ 10-րդ ընդհանուր ժողովը որոշեց պահպանել ԽՍՀՄ հանդեպ որդեգրած «լոյալ ընդդիմադիրի» քաղաքականությունը, սփյուռքում հետևողականորեն տանել հայապահպան կազմակերպչական աշխատանք:‌[փա՞ստ] ՀՅԴ հովանավորությամբ ստեղծվեցին բարեգործական, մշակութային, կրթական, մարզական, երիտասարդական և այլ կազմակերպություններ:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին ՀՀԴ XIII ընդհանուր ժողովը (Կահիրե, 1938) որոշեց, որ պատերազմի բռնկման պարագայում՝ «Դաշնակցությունը իր պայքարին մեջ ելակետ պետք է ունենա բացառաբար հայ ժողովրդի ֆիզիկական փրկության հարցը և ըստ այնմ ալ վարե իր քաղաքականությունը՝ զայն չկաշկանդելով Հայ դատին վերաբերող առաջադիմություններով»:[5] Որոշ դաշնակցական ղեկավարներ դեպի Արևելք հիտլերյան զորքերի առաջխաղացման մեջ տեսան ԽՍՀՄ-ի քայքայման և Հայաստանի անկախության վերականգնըման հնարավորություն: Պատերազմի ընթացքում ՀՀԴ բյուրոն վարեց դաշնակիցներին ի նպաստ քաղաքականություն, որոշ գործիչներ համագործակցեցին հիտլերականների հետ, սակայն ՀՀԴ տրամադրության տակ եղած որևէ հայկական զորամաս չմասնակցեց ռազմական գործողություններին: Պատերազմի վերջին փուլում ՀՀԴ պաշտպանեց Կարսի և Արդահանի շրջանները ՀԽՍՀ-ին կցելու ԽՍՀՄ պահանջը:‌[փա՞ստ]

Հետպատերազմյան շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

XIV ընդհանուր ժողովին (1947) ներկայացրած իր զեկուցման մեջ բյուրոն նշեց, որ Հայ դատը կարող է լուծվել միայն ԽՍՀՄ-ի հետ համագործակցությամբ: Սակայն շուտով ծավալված «սառը պատերազմի» տարիներին ՀՀԴ փոխեց իր դիրքորոշումը՝ որդեգրելով հակախորհրդային կողմնորոշում:

1959-ին կայացած ՀՀԴ XVII ընդհանուր ժողովը եզրակացրեց, որ անցած տասնամյակում կուսակցության վարած հակախորհրդային քաղաքականությունը չի հասել սպասված արդյունքին, իսկ 1967-ին XIX ընդհանուր ժողովը որոշեց ԽՍՀՄ քննադատությունը սահմանափակել միայն հայ իրականության և Հայ դատի հետ կապված խնդիրների շուրջ: 1970-ական թթ Արևելքում տեղի ունեցած քաղաքական իրադարձությունները միավորեցին սփյուռքի հասարա-քաղաքական շրջանները՝ հանուն հայ համայնքների անվտանգության միասնական ճակատով հանդես գալու համար:

ՀՀԴ և հատկապես նրա Հայ դատի հանձնախմբերի գործունեությունը նպաստեց Հայկական հարցի քննարկմանը Եվրոխարհրդարանում (1987-ի հունիս), Հայոց Ցեղասպանության հարցի քննարկմանը ԱՄՆ-ի Սենատում:

Հայաստանի Հանրապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՀՅԴ Գերագույն Մարմին՝ Սիմոն Վրացյան կենտրոնը Երևան քաղաքում, Հայաստան

Հաշվի առնելով անկախ Հայաստանի Հանրապետության ստեղծումը, Հայաստանում կատարվող արմատական փոփոխությունները՝ ժողովրդավարության և հրապարակայնության զարգացումը, բազմակուսակցական համակարգի ձևավորումը, Ղարաբաղյան ազգային ազատագրական շարժումը, ՀՅԴ XXIV ընդհանուր ժողովը (1988 թ.) առաջ քաշեց «Դեպի երկիր» կարգախոսը, որով ՀՀ–ում ստեղծեծ ՀՅԴ բջիջներ, իսկ հետագայում նաև՝ գրանցված կուսակցություն: 1988 թ.-ի հոկտեմբերին ՀՅԴ–ն, հնչակյան և ռամկավար ազատական կուսակցությունների հետ, հանդես եկավ հայտարարությամբ՝ միանգամայն արդարացի ճանաչելով Արցախի հայ բնակչության պահանջը Հայաստանի հետ վերամիավորվելու վերաբերյալ: 1990 թ.-ի օգոստոսի 8-ին ՀՅԴ բացահայտեց իր կազմակերպական ներկայությունը Հայաստանում: 1994 թ.-ի դեկտեմբերի 28-ին ՀՀ նախագահ Լևոն Տեր–Պետրոսյանի հրամանագրով կասեցվել է ՀՅԴ գործունեությունը Հայաստանում՝ հանրապետությունում գործող քաղաքական կուսակցությունների մասին օրենքը խախտելու մեղադրանքով: ՀՀ Գերագույն դատարանը հաստատել է ՀՀ նախագահի հրամանագիրը, որը չեղյալ է հայտարարվել 1998 թ.-ին ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի կողմից: 2007 թ.-ին ՀՀ ԱԺ-ում ՀՅԴ խմբակցությունը ներկայացված էր 16 պատգամավորից: 2012 թ.-ին ընտրված ԱԺ-ում ՀՅԴ խմբակցությունն ունի 5 պատգամավոր:

Ընդհանուր Ժողովներ[6][խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժողով Ամսաթիվ Վայր Երկիր
Հիմնադիր Ժողովներ 1890 թ. հուլիս-օգոստոս Թբիլիսի Flag of Russia.svg Ռուսական Կայսրություն (Վրաստան)
1-ին Ընդհանուր Ժողով 1892 թ. հուլիս-սեպտեմբեր Թբիլիսի Flag of Russia.svg Ռուսական Կայսրություն (Վրաստան)
2-րդ Ընդհանուր Ժողով 1898 թ. ապրիլ-հունիս Թբիլիսի Flag of Russia.svg Ռուսական Կայսրություն (Վրաստան)
3-րդ Ընդհանուր Ժողով 1904 թ. փետրվար-մարտ Սոֆիա Բուլղարիա Բուլղարիա
4-րդ Ընդհանուր Ժողով 1907 թ. փետրվարի 22-մայիսի 4 Վիեննա Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Ավստրո-Հունգարիա
5-րդ Ընդհանուր Ժողով 1909 թ. օգոստոս-սեպտեմբեր Վառնա Բուլղարիա Բուլղարիա
6-րդ Ընդհանուր Ժողով 1911 թ. օգոստոսի 17-սեպտեմբերի 17 Կոստանդնուպոլիս (Ստամբուլ) Flag of the Ottoman Empire.svg Օսմանյան Կայսրություն
7-րդ Ընդհանուր Ժողով 1913 թ. օգոստոսի 17-25 Կարին Flag of the Ottoman Empire.svg Օսմանյան Կայսրություն (Արևմտյան Հայաստան)
8-րդ Ընդհանուր Ժողով 1914 թ. հուլիս-օգոստոս Կարին Flag of the Ottoman Empire.svg Օսմանյան Կայսրություն (Արևմտյան Հայաստան)
9-րդ Ընդհանուր Ժողով 1919 թ. սեպտեմբերի 27-հոկտեմբերի 30 Երևան Flag of the Democratic Republic of Armenia.svg Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
10-րդ Ընդհանուր Ժողով 1924 թ. նոյեմբերի 17-1925 թ. հունվարի 17 Փարիզ Ֆրանսիա Ֆրանսիա
11-րդ Ընդհանուր Ժողով 1929 թ. մարտի 17-մայիսի 2 Փարիզ Ֆրանսիա Ֆրանսիա
12-րդ Ընդհանուր Ժողով 1933 թ. փետրվարի 4-մարտի 21 Փարիզ Ֆրանսիա Ֆրանսիա
13-րդ Ընդհանուր Ժողով 1938 թ. հուլիսի 14-սեպտեմբերի 12 Կահիրե Եգիպտոս Եգիպտոս
14-րդ Ընդհանուր Ժողով 1947 թ. սեպտեմբեր-հոկտեմբեր Կահիրե Եգիպտոս Եգիպտոս
15-րդ Ընդհանուր Ժողով 1951 թ. Կահիրե Եգիպտոս Եգիպտոս
16-րդ Ընդհանուր Ժողով 1955 թ. ապրիլ-մայիս Կահիրե Եգիպտոս Եգիպտոս
17-րդ Ընդհանուր Ժողով 1959 թ. Կահիրե Եգիպտոս Եգիպտոս
18-րդ Ընդհանուր Ժողով 1963 թ. հոկտեմբեր-նոյեմբեր Բեյրութ Լիբանան Լիբանան
19-րդ Ընդհանուր Ժողով 1967 թ. նոյեմբեր-դեկտեմբեր Բեյրութ Լիբանան Լիբանան
20-րդ Ընդհանուր Ժողով 1972 թ. Դեկտեմբեր Վիեննա Ավստրիա Ավստրիա
21-րդ Ընդհանուր Ժողով 1977 թ. դեկտեմբեր-1978 թ. հունվար Բեյրութ Լիբանան Լիբանան
22-րդ Ընդհանուր Ժողով 1981 թ. դեկտեմբեր Վիեննա Ավստրիա Ավստրիա
23-րդ Ընդհանուր Ժողով 1985 թ. Աթենք Հունաստան Հունաստան
24-րդ Ընդհանուր Ժողով 1988 թ. Աթենք Հունաստան Հունաստան
25-րդ Ընդհանուր Ժողով 1992 թ. հոկտեմբեր Փարիզ Ֆրանսիա Ֆրանսիա
26-րդ Ընդհանուր Ժողով 1995 թ. նոյեմբեր Լաքլուք Լիբանան Լիբանան
27-րդ Ընդհանուր Ժողով 1998 թ. հունվարի 26-փետրվարի 5 Բեյրութ Լիբանան Լիբանան
28-րդ Ընդհանուր Ժողով 2000 թ. հունվարի 31-փետրվարի 12 Ծաղկաձոր Հայաստան Հայաստան
29-րդ Ընդհանուր Ժողով 2004 թ. փետրվարի 6-17 Ծաղկաձոր Հայաստան Հայաստան
30-րդ Ընդհանուր Ժողով 2008 թ. մայիսի 21-26 Ծաղկաձոր Հայաստան Հայաստան
31-րդ Ընդհանուր Ժողով 2011 թ. հունիսի 24-հուլիսի 1 Ծաղկաձոր Հայաստան Հայաստան
32-րդ Ընդհանուր Ժողով 2015 թ. հունվարի 16-24 Դիլիջան Հայաստան Հայաստան

Գաղափարախոսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կուսակցությունն անհրաժեշտ էր համարում «ուժ տալ գյուղացու համայնական սկզբունքներին, զարգացնելով այն ընկերային հիմնարկությունները, ձևերը, որոնք ծագել են Հայաստանի հողի վրա տեղական և պատմական հանգամանքների ազդեցության տակ»: ՀՅԴ գաղափարական ակունքը 1880-ական թթ.-ի ռուս նարոդնիկության գաղափարախոսությունն էր, հենարանը՝ հայ գյուղացիությունը, քաղաքի մանրբուրժուական խավը, բանվորությունն ու մտավորականության ներկայացուցիչները: Լինելով Ռուսաստանի առաջին քաղաքական կուսակցություններից՝ ՀՅԴ-ն ձևավորվեց և իր գործունեությունը ծավալեց ավելի վաղ, քան ռուսական ինքնակալությանն ընդդիմադիր այլ կուսակցություններ՝ սոցիալ-դեմոկրատները, սոցիալիստ-հեղափոխականները (մենշևիկները), սահմանադրական դեմոկրատները (կադետներ):

Կանոնադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1890 թ.-ի հիմնադիր ժողովից մինչև 1999 թ.-ը տեղի է ունեցել ՀՅԴ 27 ընդհանուր ժողով: ՀՅԴ կանոնադրությամբ ՀՅԴ բարձրագույն մարմինը ընդհանուր ժողովն է, որը գումարվում է չորս տարին մեկ անգամ: Ընդհանուր ժողովն իրավասու է ՀՅԴ-ին վերաբերող ցանկացած հարց քննարկել և այդ մասին որոշում կայացնել: Նրա որոշումներն անառարկելի ու պարտադիր են ՀՅԴ բոլոր ժողովների, մարմինների և անդամների համար: Ընդհանուր ժողովն իրավասու է ձայների երկու երրորդի մեծամասնությամբ ծրագրային կամ կանոնադրական փոփոխություններ կատարելու: ՀՅԴ գերագույն գործադիր մարմինը՝ բյուրոն, ընտրվում է գաղտնի քվեարկությամբ, ընդհանուր ժողովի կողմից: Բյուրոն մեկնաբանում է ՀՅԴ ծրագիրը, կազմակերպական կանոնները և ընդհանուր ժողովի որոշումները, հսկում նրանց գործադրումը, ղեկավարում կուսակցության ընդհանուր քաղաքականությունը, վերահսկում կուսակցական մամուլի ընթացքը: ՀՅԴ ավելի օպերատիվ գործելու համար միաժամանակ ունեցել է երկու (և նույնիսկ երեք) բյուրոներ: Միաբյուրո կարգը վերջնականապես հաստատվել է 1919 թ.-ին: ՀՅԴ-ն տարածքային առումով բաժանվում է շրջանների: 500-ից ավելի անդամ ունեցող շրջանները ընտրում են իրենց կենտրոնական կոմիտեները, որոնք ինքնուրույնաբար վարում են տեղական գործերը, տնօրինում իրենց շրջաններում օտար և ազգային իշխանությունների և կազմակերպությունների հետ փոխհարաբերությունները՝ ռազմավարական հարցերում մնալով ենթակա ընդհանուր ժողովի որոշումներին:

Կազմակերպություներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն կազմակերպությունուները առաջին հերթին գործում է հայկական սփյուռքում, Հ.Յ.Դ.-ան ստեղծվել է բազմաթիվ հայկական դպրոցներ, համայնքային կենտրոններ, հետախուզուական և մարզական խմբեր, Երիտասարդական Միություներ խմբեր, ճամբարներ, և այլ օրգաններ ամբողջ աշխարհում:

ԱՄՆ և Կանադա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ Դատի Ամերիկյան Հանձնախումբ, Հ.Յ.Դ.-փոխկապակցված կազմակերպություն, ամենաուժեղ հայկական լոբբիստական կազմակերպությունն է Միացյալ Նահանգներում:[7] Նրա քույրը կազմակերպությունը Հայ Դատի Հանձնախումբ Կանադայում:[8]

Այլ երկրներում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արգենտինա, Ավստրալիա, Բուլղարիա, Կանադա, Կիպրոս, Եգիպտոս, Անգլիա, Ֆրանսիա, Վրաստան, Գերմանիա, Հունաստան, Իրան, Իսրայել, Ռուսաստան, Շվեյցարիա, Սիրիա, Ուրուգվայ, այդ երկրներում շատ լուրջ դեր է խաղացել Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործում:[9]

Հայ Դատ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ դատը՝ որպես համապարփակ ծրագիր, ձևավորվել է Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության կողմից՝ Մեծ եղեռնից հետո, երբ Արևմտյան Հայաստանն ամբողջությամբ հայաթափվեց, իսկ Արևելյան Հայաստանի առանձին տարածքներ նրանից խլվեցին և կցվեցին հարևան հանրապետություններին:
Հայ դատն ունի քաղաքական, բարոյական, տարածքային, մշակութային, սոցիալ-տնտեսական, իրավական և այլ հայեցակետեր: Դրանց լուծումն առանձին-առանձին հետամտելու և ի վերջո ամբողջական լուծման հասնելու նպատակով 1944-ից Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությունը ձևավորել է Հայ դատի շարժումը. կազմավորվել են նույնանուն կազմակերպություններ՝ Հայ դատի հանձնախմբեր (գրասենյակներ), Հայ ազգային կոմիտեներ են ստեղծվել ԱՄՆ-ում՝ (Վաշինգտոնում, Բոստոնում, Լոս Անջելեսում, Ֆրեզնոյում), հայաշատ այլ վայրերում, ավելի ուշ՝ Եվրոպայի, Մերձավոր Արևելքի, Լատինական Ամերիկայի մի շարք երկրներում, Ռուսաստանում, 1991 թ-ից՝ Երևանում:
Հայ դատի հանձնախմբերը Հայկական հարցի պահանջատերերն են առանձին երկրներում և գործուն աջակցում են Հայոց ցեղասպանությունը դատապարտող օրենսդրական ակտերի ու բանաձևերի ընդունման գործընթացին, պայքարում պատմական Հայաստանի տարածքում հայկական հուշարձանների և մշակութային այլ արժեքների ոչնչացման դեմ, սատարում արցախահայության արդարացի պայքարին: Նրանց ջանքերի շնորհիվ ԱՄՆ-ի Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատը (1975, 1984, 1996 թթ.), Եվրոպայի խորհրդարանը (1987 թ.) և բազմաթիվ երկրների խորհրդարաններ Հայոց ցեղասպանությունը դատապարտող բանաձևեր են ընդունել, իսկ ԱՄՆ-ի Սենատը՝ կարևոր հանձնարարական (1989 թ.) Լեռնային Ղարաբաղի վերաբերյալ: ԱՄՆ-ի 42 նահանգներում ապրիլի 24-ը հայտարարվել է Ցեղասպանության հիշատակի օր, Կալիֆոռնիայի նահանգի դպրոցներում դասավանդվում է «Հայ դատ» առարկան: Հանձնախմբերն աջակցում են նաև ցեղասպանության մասին ֆիլմերի նկարահանմանը, գրականության տպագրմանը, բողոքի գործողություններ կազմակերպում Թուրքիայի և Ադրբեջանի հակահայկական գործողությունների դեմ:

Հայ Դատի Հանձնախմբեր կան աշխարհի ավելի քան 30 երկրներում:

Հանձնախումբ Երկիր(ներ) Կայք Էջ
Մերձավոր Արևելքի Հանձնախումբ Լիբանան Լիբանան, Սիրիա Սիրիա, Իրաք Իրաք, Քուվեյթ Քուվեյթ, Եգիպտոս Եգիպտոս, Հորդանան Հորդանան
և Մերձավոր արևելքի այլ երկրներ
http://www.ancme.net
Իրանի Հանձնախումբ Իրան Իրան http://hoosk.net
Եվրոպայի Հանձնախումբ Գերմանիա Գերմանիա, Իտալիա Իտալիա, Բուլղարիա Բուլղարիա, Ավստրիա Ավստրիա, Չեխիա Չեխիա, Հունգարիա Հունգարիա, Շվեդիա Շվեդիա, http://www.eafjd.eu
Հունաստանի Հանձնախումբ Հունաստան Հունաստան http://ancg.gr
Կիպրոսի Հանձնախումբ Կիպրոսի Հանրապետություն Կիպրոս
Ֆրանսիայի Հանձնախումբ Ֆրանսիա Ֆրանսիա http://www.cdca.asso.fr
Իսպանիայի Հանձնախումբ Իսպանիա Իսպանիա http://cnarmenio.es
Նիդեռլանդների Հանձնախումբ Նիդերլանդներ Նիդերլանդներ http://haytad.nl
Մեծ Բրիտանիայի Հանձնախումբ Մեծ Բրիտանիա Մեծ Բրիտանիա http://ancuk.org.uk
Բելգիայի Հանձնախումբ Բելգիա Բելգիա
ԼԵհաստանի Հանձնախումբ Լեհաստան Լեհաստան
ԱՄՆ-ի Հանձնախումբ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ https://anca.org
Կանադայի Հանձնախումբ Կանադա Կանադա http://www.anccanada.org
Հարավային Ամերիկայի Հանձնախումբ Արգենտինա Արգենտինա, Բրազիլիա Բրազիլիա, Չիլի Չիլի, Վենեսուելա Վենեսուելա, Կոլումբիա Կոլումբիա http://cna.org.ar
Ուրուգվայի Հանձնախումբ Ուրուգվայ Ուրուգվայ http://www.causaarmenia.org
Ավստրալիայի Հանձնախումբ Ավստրալիա Ավստրալիա, Նոր Զելանդիա Նոր Զելանդիա http://www.anc.org.au

Մամուլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1890 թ.-ից սկսած ՀՅԴ տարբեր մարմինների, ինչպես նաև անհատ դաշնակցականների հրատարակած պաշտոնաթերթերի, կիսապաշտոնաթերթերի ու պարբերականների ընդհանուր թիվը շուրջ 250 է: Այսօր լույս են տեսնում կուսակցության պաշտոնաթերթեր «Դրոշակ»-ը, «Ասպարեզ»-ը, «Հուսաբեր»-ը, «Ազդակ»-ը, «Ալիք»-ը, «Արմենիա»-ն, «Ազատ օր»-ը, «Հորիզոն»-ը, «Երկիր»-ը, «Հայոց աշխարհ»-ը:

Անուն Տեսակը Տարեթիվ Վայր Լեզու Կայք էջ
Երկիր Շաբաթաթերթ 1991 Հայաստան Հայաստան, Երեվան Հայերեն www.yerkir.am
Երկիր Մեդիա Հեռուստալիք 2003 Հայաստան Հայաստան, Երեվան Հայերեն www.yerkirmedia.am
Ապառաժ Շաբաթաթերթ Արցախ Արցախ, Ստեփանակերտ Հայերեն www.aparaj.nk.am
Ալիք Օրաթերթ 1931 Իրան Իրան, Թեհրան Հայերեն www.alikonline.com
Ա-ԻՆՖՈ Լրատվական Գործակալություն 2002 Վրաստան Վրաստան Ջավախք Հայերեն http://www.a-info.org/hy
Յուսաբեր Օրաթերթ 1913 Եգիպտոս Եգիպտոս, Կահիրե Հայերեն
Ռատիո Եան Օնլայն ռադիո 2011 Լիբանան Լիբանան, Բեյրութ Հայերեն www.radioyan.com
Ազդակ Օրաթերթ 1927 Լիբանան Լիբանան, Բեյրութ Հայերեն www.aztagdaily.com
Վանայ Ձայն Ռադիոկայան 1927 Լիբանան Լիբանան, Բեյրութ Հայերեն www.voiceofvan.net
Ասպարեզ Օրաթերթ 1908 Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ, Լոս Անջելես Հայերեն, Անգլերեն www.asbarez.com
Հայրենիք Շաբաթաթերթ 1899 Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ, Մասաչուսետս Հայերեն www.hairenikweekly.com
Հայաստան թերթ Շաբաթաթերթ 1934 Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ, Մասաչուսետս Անգլերեն www.armenianweekly.com
Հայդուկ Երիդաստդրական 1978 Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ, Լոս Անջելես Հայերեն, Անգլերեն www.haytoug.org
Հորիզոն ՀԸ Օնլային հեռուստալիք Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ, Կալիֆորնիա Հայերեն, Անգլերեն www.horizonarmeniantv.com
Հորիզոն Շաբաթաթերթ 1979 Կանադա Կանադա, Մոնրեալ Հայերեն, Անգլերեն, Ֆրանսերեն www.horizonweekly.ca
Նոր Հայ Հորիզոն ՀԸ Օնլային հեռուստալիք 1993 Կանադա Կանադա, Տորոնտո Հայերեն, Անգլերեն www.horizontv.ca
Արծիվ Երիտասարդական 1991 Կանադա Կանադա, Տորոնտո Հայերեն, Անգլերեն www.ardziv.org
Արմենիա Շաբաթաթերթ 1931 Արգենտինա Արգենտինա Բուենոս Այրես Հայերեն Իսպաներեն http://www.diarioarmenia.org.ar
Հայ Լուր Ռադիո Արգենտինա Արգենտինա Բուենոս Այրես Իսպաներեն http://www.am680.com.ar
Հայկական Ռադիոժամ Ռադիո 2001 Բրազիլիա Բրազիլիա Սան Պաուլո Հայերեն Պորտուգալերեն http://armeniaeterna.com.br
Արմենիա Կայքէջ Ավստրալիա Ավստրալիա Սիդնեյ Հայերեն Անգլերեն http://www.armenia.com.au/
Արձագանք Շաբաթաթերթ 1983 Կիպրոսի Հանրապետություն Կիպրոս, Նիկոսիա Հայերեն, Անգլերեն www.artsakank.com.cy
Ազատ Խոսք Պարբերաթերթ Կիպրոսի Հանրապետություն Կիպրոս, Նիկոսիա Հայերեն http://azadkhosk.com
Ազատ օր Շաբաթաթերթ 1945 Հունաստան Հունաստան, Աթենք Հայերեն, Հունարեն www.azator.gr
Ազատ ալիք Օնլայն ռադիո Հունաստան Հունաստան Հայերեն www.azatalik.gr
Հայաստան Շաբաթաթերթ Հունաստան Հունաստան, Աթենք Հայերեն Հունարեն http://www.armenika.gr
Գանձասար Շաբաթաթերթ 1978 Սիրիա Սիրիա, Հալեպ Հայերեն www.kantsasar.com
Ազդարար Շաբաթաթերթ 2009 Քուվեյթ Քուվեյթ Էլ Քուվեյթ Հայերեն http://www.aztarar.com

Ներկայիս անդամները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2015 թ. հունվարին ընտրված ՀՅԴ Բյուրոյի անդամներ են[10].

Անուն Ազգանուն Կարգավիճակ Երկիր
Հրանտ Մարգարյան Բյուրոյի ներկայացուցիչ Հայաստան Հայաստան
Կիրո Մանոյան Բյուրոյի Հայ Դատի հանձնախմբի Ներկայացուցիչ Հայաստան Հայաստան
Արմեն Ռուստամյան Բյուրոյի քաղաքական ներկայացուցիչ Հայաստան Հայաստան
Սպարտակ Սեյրանյան Բյուրոյի հասարակական ներկայացուցիչ Հայաստան Հայաստան
Խաչիկ Մուրադյան Բյուրոյի անդամ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
Վիգեն Հակոբյան Բյուրոյի անդամ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
Բենյամին Պչաքճյան Բյուրոյի անդամ Լիբանան Լիբանան
Հակոբ Խաչերյան Բյուրոյի անդամ Լիբանան Լիբանան
Վիգեն Բաղումյան Բյուրոյի անդամ Իրան Իրան
Հակոբ Տեր-Խաչատուրյան Բյուրոյի անդամ Կանադա Կանադա
Մուրադ Փափազյան Բյուրոյի անդամ Ֆրանսիա Ֆրանսիա

2012 թ.-ին հուլիսի 5-8-ին կայացած ՀՅԴ Հայաստանի կազմակերպության 15-րդ Գերագույն ժողովում ընտրվել է ՀՅԴ Գերագույն Մարմին հետևյալ կազմով.[11]

Անուն Ազգայուն կարգավիճակ
Աղվան Վարդանյան ԳՄ ներկայացուցիչ
Արսեն Համբարձումյան ԳՄ փոխներկայացուցիչ
Արծվիկ Մինասյան ԳՄ անդամ
Միքայել Մանուկյան ԳՄ անդամ
Հրաչյա Թադևոսյան ԳՄ անդամ
Ռոմիկ Մանուկյան ԳՄ անդամ
Հովիկ Թադևոսյան ԳՄ անդամ
Արտաշես Նիկոյան ԳՄ անդամ
Վարդան Ալեքսանյան ԳՄ անդամ

Նախկին Անդամներ

Անուն Ազգանուն Կարգավիճակ գործունեության ավարտ (ամսաթիվ)
Արմեն Ռուստամյան ԳՄ ներկայացուցիչ 2015 հունվար
Սպարտակ Սեյրանյան ԳՄ անդամ 2015 հունվար

ՀՅԴ ԱԺ խմբակցությունն ունի հետևյալ կազմը (2012 թ.-ի մայիսի 31-ի դրությամբ).

Անուն Ազգանուն Ընտրակարգ Պաշտոն
Արմեն Ռուստամյան Համամասնական Խմբակցության ղեկավար
Աղվան Վարդանյան Համամասնական Խմբակցության քարտուղար
Արծվիկ Մինասյան Համամասնական Խմբակցության անդամ
Միքայել Մանուկյան Համամասնական Խմբակցության անդամ
Արմեն Բաբայան Համամասնական Խմբակցության անդամ

ԼՂՀ Ազգային ժողովում ՀՅԴ խմբակցության թիվը կազմում է 7[12] , որից.

Անուն Ազգանուն Ընտրակարգ Պաշտոն
Դավիթ Իշխանյան Մեծամասնական Խմբակցության ղեկավար
Ռիտա Մնացականյան Համամասնական Խմբակցության քարտուղար
Վահրամ Բալայան Մեծամասնական Խմբակցության անդամ
Ալյոշա Գաբրիելյան Համամասնական Խմբակցության անդամ
Լեռնիկ Հովհաննիսյան Մեծամասնական Խմբակցության անդամ
Գեորգի Պետրոսյան Համամասնական Խմբակցության անդամ
Արմեն Սարգսյան Համամասնական Խմբակցության անդամ

Լիբանան-ի խորհրդարանում Մարտի 8-ի դաշինքի անդամներից երկուսը ՀՅԴ ներկայացուցիչներ են:

Անուն Ազգանուն Ընտրակարգ Պաշտոն
Հակոբ Բագրատունի Համամասնական խմբակցության անդամ
Արմեն Նազարյան Համամասնական Խմբակցության անդամ

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն». Պորտալ Կենտրոնական եւ Արեւելյան Բալկանյան Եվրոպայում. Բոլոնիայի, Իտալիա: Բոլոնիայի համալսարան. Արխիվացված օրիգինալից 7 սեպտեմբերի 2014 Հայ հեղափոխական դաշնակցությունը, որը Ազգայնական-սոցիալիստական կուսակցություն է:
  2. «Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն Հիմնադրվել, Հայ պատմության ժամանակացույցը»: Վերցված է 2006-12-25.
  3. «Կուսակցությունը զբաղեցնում է 2 տեղ Լիբանանի Ազգային ժողովում»: Արխիվացված օրիգինալից հունիսի 29-ին, 2007 թ. Վերցված է 2006-12-30.
  4. «ՀՅԴ-ն կուսակցությունների միջեւ մասնակցում ԼՂՀ նախագահական ընտրությունների»: Արխիվացված օրիգինալից հոկտեմբերի 3-ին, 2006 թ. Վերցված է 2007-01-03.
  5. «Դրոշակ», 1986, նոյեմբերի 12, էջ 30:
  6. ՀՅԴ Բյուրոյի պաշտոնական կայք
  7. Karentz, Varoujan (2004). Mitchnapert the Citadel: A History of Armenians in Rhode Island. iUniverse. p. 162. ISBN 978-0-595-30662-6.
  8. «Հայ ազգային կոմիտե Կանադայում»: Վերցված 10 Հունիսի 2013:
  9. «Հայ դատի հանձնախումբ»: Հայ ազգային կոմիտե: Վերցված 10 Հունիսի 2013:
  10. ՀՅԴ դաշնակցությունը նոր բյուրո է ընտրել. (կազմը)
  11. http://www.yerkir.am/am/news/28573.htm ՀՅԴ ԳՄ նոր կազմը
  12. ԼՂՀ ԱԺ պաշտոնական կայք

Աղբյուրներ և գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, Ա. հատ., բ. տպ.,  խմբ. Հր. Տասնապետեանի, Պէյրութ, 1984, 302 էջ:
  • Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, Բ. հատ., բ. տպ., խմբ. Հր. Տասնապետեանի, Պէյրութ, 1985, 395 էջ:
  • Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, Գ. հատ., բ. տպ., խմբ. Հր. Տասնապետեանի, Պէյրութ, 2007, 358 էջ:
  • Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, Դ. հատ., խմբ. Հր. Տասնապետեանի, Պէյրութ, 1982, 384 էջ:
  • Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, Ե. հատ., խմբ. Եր. Փամպուքեանի, Պէյրութ, 2007, 529 էջ:
  • Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, Զ. հատ., խմբ. Եր. Փամպուքեանի, Պէյրութ, 2010, 559 էջ:
  • Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, Է. հատ., խմբ. Եր. Փամպուքեանի, Պէյրութ, 2010, 384 էջ:
  • Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, Ը. հատ., խմբ. Եր. Փամպուքեանի, Պէյրութ, 2011, 496 էջ:
  • Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, Թ. հատ., խմբ. Եր. Փամպուքեանի, Պէյրութ, 2012, 560 էջ:
  • Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, Ժ. հատ., խմբ. Եր. Փամպուքեանի, Պէյրութ, 2014, 544 էջ:
  • Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, ԺԱ. հատ., խմբ. Եր. Փամպուքեանի, Պէյրութ, 2015, 448 էջ:
  • Դիւան Հ. Յ. Դաշնակցութեան, յաւելուած,,Հայրենիք՛՛ ամսագրի, խմբ. Ս. Վրացեան, հատ. Ա., Պոսթըն, 1934,395 էջ:
  • Դիւան Հ. Յ. Դաշնակցութեան, յաւելուած,,Հայրենիք՛՛ ամսագրի, խմբ. Ս. Վրացեան, հատ. Բ., Պոսթըն, 1938, 464 էջ:
  • Յայտարարագիր եւ որոշումներ Հ. Յ. Դաշնակցութեան 5-րդ ընդհանուր ժողովին, Ժընեւ, 1910, 32 էջ:
  • Յուշապատում Հ. Յ. Դաշնակցութեան /1890-1950/, խմբ. Ս. Վրացեան, Բոստոն, 1950, 636 էջ:
  • Յուշամատեան Հ. Յ. Դաշնակցութեան, հատ. I. 1890-1914, Լոս-Անճելոս, 1992:
  • Յուշամատեան Հ. Յ. Դաշնակցութեան, հատ. II. 1914-1921, Լոս-Անճելոս, 1992:
  • Պատմագրութիւն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան (քառահատոր շարք), հատ. Ա., Աթէնք, 1991, Երեւան, 2001:
  • Պատմագրութիւն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան (քառահատոր շարք), հատ. Բ., Աթէնք, 1991, Երեւան, 2001:
  • Պատմագրութիւն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան (քառահատոր շարք), հատ. Գ., Աթէնք, 1991, Երեւան, 2001:
  • Պատմագրութիւն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան (քառահատոր շարք), հատ. Դ., Աթէնք, 1991, Երեւան, 2001:
  • Գրիգորյան Հ., Հայ ազատագրական պայքարի մարտավարությունը 1895-1898 թվականներին, Երևան, 2002, 96 էջ, - http://www.armin.am/images/menus/1084/H-Grigoryan.pdf
  • Գրիգորյան Հ., Հայոց ազատամարտի զինման և ֆինանսավորման խնդիրը /1890-1908 թթ./, Երևան, 2004, 112 էջ:
  • Գիւզալեան Գ., Հայ քաղաքական մտքի զարգացումը եւ Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը, Փարիզ, 1927, 158 էջ:
  • Գևորգյան Հ., Ազատագրական պայքարի ռազմավարությունը և էջեր նրա հերոսապատումից, Երևան, 2012, 598 էջ, - http://www.armin.am/images/menus/1989/Azatagr_payqar.pdf
  • Գևորգյան Հ., Ազատագրական պայքարի Կովկասյան ճակատը, Երևան, 2010, 528 էջ - http://www.armin.am/images/menus/2005/Kovkasyan_Chakat.pdf
  • Լազեան Գ., Դէմքեր հայ ազատագրական շարժումէն, Գահիրէ, 1949, 397 էջ:
  • Խուդինյան Գ., Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության ծնունդը, Երևան, 2000, 227 էջ:
  • Խուդինյան Գ., ՀՅ Դաշնակցության քննական պատմություն /ակունքներից մինչև 1895 թվականի վերջերը/, Երևան, 2006, 439 էջ, - http://www.arfd.info/hy/docs/G%20Khutinian%20-%20HHD%20Qnnakan%20Patmutyun.pdf
  • Համբարյան Ա., Ազատագրական շարժումները Արևմտյան Հայաստանում 1898-1908 թթ., Երևան, 1999, 478 էջ:
  • Ներսիսյան Ա., Ազգային-ազատագրական պայքարը Տարոնում, Երևան, 1999, 130 էջ:
  • Ներսիսեան Ա., Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութիւն, հատ. Բ. /1898-1908 թթ./, Պէյրութ, 2008, 400 էջ:
  • Ներսիսեան Ա., Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութիւն, հատ. Գ. /1908-1918 թթ./, Պէյրութ, 2011, 360 էջ:
  • Նորեան Ա., Դրուագներ Հ. Յ. Դաշնակցութեան գործունէութիւնից. Ա. տասնամեակ, Բոստոն, 1917, 492 էջ:
  • Վարանդեան Մ., Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութիւն, Թեհրան, 1981, Երեւան, 1992, 536 էջ: - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/116/Dashnak1.pdf
  • Տասնապետեան Հր., Պատմութիւն հայ յեղափոխական շարժման եւ Հ. Յ. Դաշնակցութեան, Պէյրութ, 2009, 504 էջ: - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/280/Patmutyun%20_%20HYSH%20ev%20HYD.pdf
  • Հակոբյան Կ., ՀՅԴ Կարսի,,Ջրաբերդ՛՛ կենտրոնական կոմիտեի գործունեությունը 1904-1912 թվականներին, ,,Պատմություն և մշակույթ /հայագիտական հանդես/, Երևան, ԵՊՀ, 2013, թիվ Բ., էջ 133-151:
  • Հակոբյան Կ., ՀՅԴ Կարսի և Ալեքսանդրապոլի Կենտկոմների գործունեությունը զենք ու զինամթերք հայթայթելու և Երկիր փոխադրելու ուղղությամբ /1892-1908 թթ./, Պատմություն և մշակույթ /հայագիտական հանդես/, Երևան, ԵՊՀ, 2013, թիվ Ա., էջ 108-119:
  • Պողոսյան Կ. Պողոսյան Ստ., Հայկական հարցի և հայոց ցեղասպանության պատմություն, հատ. 1, Երևան, 2000:
  • Ղազարյան Հ., Հայ ժողովրդի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում, հատ. 1, Երևան, 2004:
  • Վրացեան Ս., Հայաստանի Հանրապետութիւն, Փարիզ, 1928, Պէյրութ, 1968, Թեհրան, 1982: - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/286/HH_Simon%20Vracyan.pdf
  • Խատիսեան Ալ., Հայաստանի Հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը, Պէյրութ, 1968: - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/347/Alexandr%20Xatisyan-HH%20cagumn%20u%20zargacum@1.pdf
  • Հակոբյան Ա., ՀՅԴ 9-րդ ընդհանուր ժողովը, Երևան, 1994:
  • Հակոբյան Ա., Հայաստանի Խորհրդարանը և քաղաքական կուսակցությունները /1918-1920 թթ./, Երևան, 2005: - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/285/Hayastani%20Khorhrdaynacum@%20ev%20qaxaqakan%20kusakcutyunner@.pdf
  • Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ. /փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու/, Երևան, 2000:
  • Հ. Յ. Դաշնակցության մեծ դատավարության թղթածրարները, խմբ. Ա. Հարությունյան, ,,Վէմ (համահայկական հանդես)՚', Երեւան, 2009, թիւ 1 (26), էջ 155-172, թիւ 2 (27), էջ 144-170, թիւ 3 (28), էջ 165-185, 2010, թիւ 1 (29), էջ 149-165, թիւ 2 (30), էջ 166-184, թիւ 3 (31), էջ 184-196, թիւ 4 (32), էջ 186-194, 2011, թիւ 1 (33), էջ 193-205, թիւ 2 (34), էջ 193-216, թիւ 3 (35), էջ 221-240, թիւ 4 (36), էջ 182-209:
  • Հայաստանի անկախության հռչակումը և իշխանության կենտրոնական մարմինների ձևավորումը (1918 թ. մայիս-հուլիս), (փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու), խմբ. Հ. Սուքիասյան, 2009:
  • Վաթսունամեակ Հ. Յ. Դաշնակցութեան (1890-1950), խմբ. Ս. Վրացեան, Պոսթըն, 1950:
  • Ռիչարդ Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն, հատ. 1, Երևան, 2005, 604 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/934/Hayastani_harapetutyun.pdf
  • Հ. Յ. Դաշնակցությունը և Խորհրդային իշխանությունը /փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու/, կազմեց` Վլ. Ղազախեցյան, Երևան, 1999, 370 էջ - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/325/HYD_ev%20Khorhrdayin%20Ishxanutyunnr@.pdf
  • Հրաչ Տասնապետեան, Պատմութիւն Հայ հեղափոխական շարժման եւ Հ. Յ. Դաշնակցութեան, Պէյրութ, 2009, 504 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/280/Patmutyun%20_%20HYSH%20ev%20HYD.pdf

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png