Շվեյցարիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Շվեյցարիայի Համադաշնություն
Schweizerische Eidgenossenschaft
Շվեյցարիայի դրոշ
Դրոշ
Շվեյցարիայի զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Swiss Psalm
Շվեյցարիայի դիրքը
Մայրաքաղաք Բեռն
Ամենամեծ քաղաք Ցյուրիխ
Պետական լեզուներ գերմաներեն
ֆրանսերեն
իտալերեն
Անկախություն
Տարածք
 -  Ընդհանուր 41,285 կմ² 
 -  Ջրային (%) 4.2
Բնակչություն
 -  2006 նախահաշիվը 7,507,000 
 -  2000 մարդահամարը 7,288,010 
 -  Խտություն 182 /կմ² 
100 /մղոն²
Դրամական միավոր Շվեյցարական ֆրանկ (CHF)
Ժամային գոտի (UTC+1)
 -  Ամռանը (DST)  (UTC+2)
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .ch
Հեռախոսային կոդ +41

Շվեյցարիա (գերմ.՝ Schweiz, ֆր.՝ Suisse, իտալ.՝ Svizzera, ռոմանշ.՝ Svizra), պաշտոնական անվանում՝ Շվեյցարական Համադաշնություն (գերմաներեն՝ Schweizerische Eidgenossenschaft, ֆրանսերեն՝ Confédération suisse, իտալերեն՝ Confederazione Svizzera, ռոմանշերեն՝ Confederaziun svizra), պետություն Կենտրոնական Եվրոպայում։ Հյուսիսից սահմանակից է Գերմանիայի, հարավում՝ Իտալիայի, արևմուտքում՝ Ֆրանսիայի, արևելքում՝ Ավստրիայի և Լիխտենշտայնի հետ։

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվանումը ծագում է Շվից կանտոնի անունից, որն իր հերթին կազմվել է հին գերմաներեն «վառել» բառից։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շվեյցարիայի Քարտեզը 1291 թվականին

Շվեյցարիայի տարածքում պահպանվել են հնագույն բնակիչների հին քարեդարյան կացարաններ (Գրախենլոխ, Բիրզեկ)։ Շվեյցարիայի բնակիչների մասին առաջին գրավոր աղբյուրները մ․ թ․ ա․ II դարից են, այդ ժամանակ Շվեյցարիայի տարածքի մեծագույն մասում բնակվել են հելվետ կելտական ցեղը, արևելքում ռետերը։ Մ․թ․ա․I դ․ նրանց նվաճել են հռոմեացիները, VI դ․ Շվեյցարիայի գրեթե ամբողջ տարածքը նվաճել են ֆրանկները, և Շվեյցարիան մտել է Ֆրանկական պետության մեջ։ VI դ․ վերջին — VII դ․ ավարտվել է բնակչության քրիստոնեացումը։ XI դ․ Շվեյցարիայի գրեթե ամբողջ ժամանակակից տարածքը մտնում էր Հռոմեական սրբազան կայսրության մեջ։ Շվեյցարիայում սկսվել են ձևավորվել ֆեոդալական հարաբերություններ։ Երկիրը բաժանված էր բազմաթիվ կոմսությունևերի, սենիորությունների, եկեղեցական իշխանությունների, գյուղական համայնքների (կանտոնների), քաղաքային հանրապետությունների։ 1499-ի շվեյցարական պատերազմի ընթացքում Շվաբական դաշինքի դեմ Շվեյցարիան փաստորեն անկախություն ձեռք բերեց։ 1501-ին շվեյցարական դաշինքին միացան Բազելը և Շաֆհաուզենը, 1513-ին՝ Ապպենցելը։ Այսպիսով կազմավորվեց 13 իրավահավասար կանտոնների կոնֆեդերացիա, որը գոյատևեց մինչև 1798-ը։ Շվեյցարիայի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը յուրօրինակ է եղել, թույլ զարգացած էին ֆեոդալական հարաբերությունները, երկար պահպանվել են մարկ-համայնքները, ազատ գյուղացիները, տնտեսության նահապետական բնույթը, տարածված էր վարձու զինվորությունը։ Քաղաքային կանտոններում առաջատար էին առևտուրը, արհեստները։ 1798-ին Շվեյցարիա մտան ֆրանսիական զորքերը, ստեղծվեց Ֆրանսիայից կախյալ միասնական Հելվետական հանրապետություն (մինչև 1803Վիեննայի կոնգրեսը 1815-ին հաստատեց Շվեյցարիայի մոտավորապես ժամանակակից սահմանները և ընդունեց նրա «հավերժ» չեզոքությունը։ XIX դ․ 30—40-ական թթ․ շարժում ծավալվեց ֆեոդալական հարաբերությունների վերջնական վերացման, քաղաքական կարգի դեմոկրատացման և երկրի կենտրոնացման համար։ 1860—1870-ական թթ․ Շվեյցարիայում վերելք ապրեց բանվորական շարժումը, ստեղծվեցին 1-ին ինտերնացիոնալի շվեյցարական սեկցիաները։ 1888-ին հիմնվեց Շվեյցարիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը (ՇՍԴԿ)։ Շվեյցարիայում ապաստան էին գտնում Ռուսաստանի, Իտալիայի, Ֆրանսիայի և այլ երկրների քաղաքական վտարանդիները։

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ
Գեներալ Վիլլ Ուորլիքը Առաջին Աշխարհամարտի տարիներին

1914—1918առաջին համաշխարհային պատերազմում Շվեյցարիան պահպանեց չեզոքություն։ Ռուսաստանում 1917-ի Փետրվարյան և, հատկապես, Հոկտեմբերյան հեղափոխությունները նպաստեցին բանվորական շարժման վերելքին Շվեյցարիայում, ուժեղացավ գործադուլային շարժումը։ Շվեյցարիայում անցկացվել են միջազգային սոցիալիստական կոնֆերանսներ (1915-ին՝ Ցիմերվալդում, 1916-ին՝ Կինտալում)։ 1921-ին ստեղծվեց Շվեյցարիայի կոմունիստական կուսակցությունը (ՇԿԿ)։ 1923-ին սպիտակգվարդիականները Շվեյցարիայում սպանեցին Լոզանի միջազգային կոնֆերանսի սովետական պատվիրակության գլխավոր քարտուղար Վ. Վորովսկուն։

Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ

1937—1939-ին շվեյցարիայի տնտեսությունը վերելք ապրեց՝ կապված նախապատերազմական ռազմական կոնյունկտուրայի հետ։ 1939—1945երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Շվեյցարիան հաստատեց իր չեզոքությունը, բայց շարունակում էր Գերմանիային մատակարարել ստրատեգիական հումք, սարքավորում, զենք, էլեկտրաէներգիա և այլն։ 1944-ին տեղի ունեցավ Շվեյցարիայի աշխատանքի կուսակցության (ՇԱԿ) հիմնադիր համագումարը։ ՇԱԿ-ի մեջ մտան նաև կոմկուսի անդամները։ Պատերազմի տարիներին զգալիորեն մեծացավ արդյունաբերական պոտենցիալը, Ազգային բանկի ոսկու պաշարը։

Հետպատերազմյան շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1974—1976-ին Շվեյցարիայի տնտեսությունը ճգնաժամ ապրեց, արձանագրվեց 25 հգ․ գործազուրկ։ Արտաքին քաղաքականության ասպարեզում Շվեյցարիան 1945-ին հռչակեց «ակտիվ» կամ «համերաշխ» չեզոքության դոկտրինա, ձևականորեն չմիանալով իմպերիալիստական ռազմաքաղաքական խմբավորումներին, Շվեյցարիան փաստորեն համերաշխ էր նրանց քաղաքականությանը։ Շվեյցարիան ՄԱԿ-ի անդամ չէ՝ պատճառաբանելով, որ չի կարող զուգակցել չեզոքությունը ՄԱԿ-ի կանոնադրության որոշ դրույթների հետ, բայց անդամակցում է ՄԱԿ-ի գրեթե բոլոր մասնագիտացված կազմակերպություններին։ Շվեյցարիայի տարածքում են գտնվում միջազգային բազմաթիվ կազմակերպություններ, տեղի են ունենում միջազգային կոնֆերանսներ։ Շվեյցարիան մասնակցել է Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության խորհրդակցությանը և ստորագրել (1975օգոստոսի 1-ին) նրա եզրափակիչ ակտը։

Պետական կարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շվեյցարիայի Ղեկավար կազմը

Շվեյցարիան ֆեդերատիվ հանրապետություն Է, կանտոնների կոնֆեդերացիա։ Գործող սահմանադրությունն ընդունվել է 1848-ին։ Ֆեդերալ իշխանությունը լուծում է համապետական նշանակության հարցեր (խաղաղության և պատերազմի, արտաքին հարաբերությունների, բանակի, երկաթուղիների, կապի, դրամահատման, ֆեդերալ բյուջեի հաստատման ևայլն)։ Շվեյցարիան միակ պետությունն է որը չի կառավարվում մեկ ղեկավարի կողմից այլ ֆեդերալ կազմի կողմից, որին ընտրում է ֆեդերալ ժողովը, ֆեդերալ խորհրդի կազմից՝4 տարի ժամկետով։ Օրենսդիր իշխանության բարձրագույն մարմինը (ֆեդերալ ժողով) երկպալատ խորհրդարանն է (ազգային խորհուրդ, կանտոնների խորհուրդ)։ Ընտրական իրավունքից օգտվում են 20 տարին լրացած բոլոր քաղաքացիները։ Գործադիր իշխանության բարձրագույն մարմինը կառավարությունն է (ֆեդերալ խորհուրդ), որի բոլոր անդամները հերթականորեն զբաղեցնում են նախագահի և փոխնախագահի պաշտոնները։ Յուրաքանչյուր կանտոն ունի սահմանադրություն, խորհրդարան և կառավարություն։ Օկրուգներում և համայնքներում ընտրվում են տեղական ինքնավարության մարմիններ։ Դատական համակարգը կազմում են ֆեդերալ և կանտոնային դատարանները։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շվեյցարիայի ֆիզիկական քարտեզ

Շվեյցարիայի տարածքի մեծ մասը գտնվում է Ալպերում։ Հարավում ձգվում են Փենինյան Ալպերը (բարձրությունը՝ 4634 մ, Գյուֆուր պիկ, Շվեյցարիայի ամենաբարձր գագաթը), Լեպոնտինյան Ալպերը, Ռետիի Ալպերը և Բեռնինա լեռնազանգվածը։ Ռոն և Հռենոս գետերի խոր հովիտների երկայնքով Փենինյան և Լեպոնտինյան Ալպերը բաժանվում են հարավ-արևմուտքից հյուսիս-արևելք ձգվող լեռնաշղթաների համակարգ կազմող, Բեռնյան և Գլառնյան Ալպերից։ Գերակշռում են բյուրեղային ապարներից կազմված, Էրոզիայից խիստ մասնատված, սրածայր գագաթներով լեռնաշղթաները, սառցադաշտերը և ռելիեֆի սառցադաշտային ձևերը։ Ավելի քան 2000 մ բարձրության վրա են գտնվում (Մեծ Սեն Բեռնար, Սիմպլոն, Սեն Գոթարդ, Բեռնինա լեռնանցքները)։ Դեպի հյուսիս ու հյուսիս-արևմուտք Ալպերը ցածրանում են, գերակշռում են ռելիեֆի հարթված ձևերը։ Երկրի տարածքի մոտ 1/3-ը զբաղեցնում է Շվեյցարական սարահարթը, որի մակերևույթը 1000—1200 մ-ից աստիճանաբար ցածրանում է մինչև 400 մ (Հռենոսի և Արեի գետահովիտներ)։ Բնորոշ են գլաքարային, մորենային հարթավայրերը։ Երկրի հյուսիս-արևմտյան մասում ձգվում են Ցուրայի ծալքավոր լեռները (Շվեյցարիայի տարածքում բարձրությունը մինչև 1679 մ, Մոն Թանդր լեռ)։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շվեյցարական Ալպեր

Կլիման բարեխառն Է, խոնավ։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը ժնևում մոտ 0 °C Է, Դավոսում՝ 1500 մ բարձրության վրա —7 °C, հուլիսինը՝ համապատասխանաբար 19 °C, 12 °C։ Տարեկան տեղումները Շվեյցարական սարահարթում 800—1200 մմ են, Ալպերի հողմադեմ լանջերին՝ մինչև 2500 մմ), առանձին բարձրություններում՝ ավելի քան 3000 մմ), երկրի հարավում 1000—1500 մմ։ Բնորոշ են լեռնահովտային քամիները և ֆյոնները։ Ժամանակակից սառցապատ տարածությունը 1950 կմ2 է, կա մոտ 140 խոշոր հովտային սառցադաշտ (Ալեչի գլետչեր և այլն)։

Ներքին ջրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աարե գետ

Շվեյցարիայի գետային ցանցը խիտ է, գետերը ջրառատ են։ Մեծ գետերն են Հռենոսը (Շվեյցարիայի սահմաններում 375 կմ) Աարե վտակով, Ռոն, Ինն, Տիչինո գետերի վերին հոսանքները։ Գետերն ունեն մեծ անկում, առաջացնում են բազմաթիվ ջրվեժներ։ Կան մի շարք ՀԷԿ-երի կասկադներ։ Լճերի մեծ մասն ունեն սառցադաշտային ծագում։ Խոշոր լճերն են՝ ժնևի, Բոդենի, Լագո Մաջորե և Նեշատելյան։

Հողեր, բուսական և կենդանական աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գերակշռում են լեռնաանտառային գորշ և լեռնամարգագետնային, հաճախ՝ կմախքային հողերը։ Ցուրայի լեռներում և Ալպերի ֆլիշային մասում հանդիպում են ռենձիններ։ Տարածքի 1/4-ը զբաղեցնում են անտառները, ավելի բարձր մերձալպյան և ալպյան մարգագետինները։ Բնորոշ կենդանիներն են կզաքիսը, քարայծը, նապաստակը, ալպյան արջամուկը, աղվեսը։ Շատ են թռչուններն ու սողունները։ Գետերն ու լճերը հարուստ են ձկներով։ Ֆաունան և բնական լանդշաֆտները պահպանվում են էնգադին ազգային պարկում և Ալեչ, Գերբորանս անտառային զանգվածում։

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բիզ Բազել՝ Շվեյցարիայի ամենահայտնի բանկերից մեկը

Շվեյցարիան զարգացած երկիր է. աչքի է ընկնում բնակչության ամենաբարձր կենսամակարդակով։ Երկրի ընդերքն աղքատ է օգտակար հանածոներից։ Արդյունաբերության համար անհրաժեշտ գրեթե ամբողջ հումքը ներմուծվում է։ Ուստի, Շվեյցարիայում զարգացած են արդյունաբերության համեմատաբար քիչ հումքատար ճյուղերը՝ ժամագործությունը, ոսկերչությունը, վերջին տասնամյակներին՝ նաև սարքաշինությունը, բարձր ճշգրտության հաստոցաշինությունը։ Հայտնի են նաև շվեյցարական պանիրները, «Նեստլե» ֆիրմայի բազմատեսակ արտադրանքը, ինչպես նաև դեղորայքը (երկրում արտադրվող դեղորայքի և ժամացույցների 90–95%-ը արտահանվում է)։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շվեյցարական արոտավայրեր

Գյուղատնտեսության հիմնական ճյուղն անասնաբուծությունն է, ինչը պայմանավորված է երկրում հրաշալի արոտավայրերի ու մարգագետինների առկայությամբ։ Անասնաբուծության արտադրանքը կազմում է գյուղատնտեսության ամբողջ արտադրանքի 80 %-ը, որի մի մասն արտահանվում է։ Շվեյցարիայի ոչ լեռնային շրջաններում հնարավոր չէ գտնել անմշակ հողակտոր։

Սպասարկման ոլորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շվեյցարիան Եվրոպայի և ամբողջ աշխարհի բանկիրն է։ Ավանդների գաղտնիության երաշխիքը և չեզոք երկրի կարգավիճակը դեպի Շվեյցարիայի բանկերն են ձգում բազմաթիվ երկրների դրամական կապիտալը։ Այստեղ գործում են բազմաթիվ ազգային ու միջազգային բանկեր, որոնք գործարքներ են կատարում տարբեր պետությունների, բազմաթիվ արդյունաբերական, առևտրական ֆիրմաների, ընկերությունների հետ և համարվում են կայուն ու հուսալի ֆինանսական հաստատություններ։ Այստեղ են գտնվում նաև մի շարք միջազգային կազմակերպություններ՝ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը, Օդերևութաբանական համաշխարհային կազմակերպությունը (Ժնև), Միջազգային օլիմպիական կոմիտեն (Լոզան) և այլն։

Տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցյուրիխի միջազգային օդանավակայանը

Երկրի լեռնային ռելիեֆով է պայմանավորված բարդ տրանսպորտային ցանցը, թունելներ, կամուրջներ, ուղեկամուրջներ և այլ կառույցներ։ Երկաթուղիների երկարությունը մոտ 4,8 հզ․ կմ[1] է (ամբողջովին էլեկտրիֆիկացված), ավտոմոբիլային մայրուղիներինը՝ 71,464 կմ[1], ճոպանուղիներինը՝ 55 կմ։ Նավագնացություն կա Հռենոս գետի (Բազելի մոտից) և լճերի վրա։ Հռենոսի նավահանգիստների բեռնաշրջանառությունը կազմել է 9 մլն տ։ Խոշոր գետային նավահանգիստը Բազելն է։ Նավերը գրանցված են ուրիշ երկրների նավահանգիստներում։ Օդային տրանսպորտը սպասարկում է միջազգային երթուղիները։ Գլխավոր օդանավակայանը Ցյուրիխն է։ Խողովակաշարերի երկարությունը մոտ 240 կմ է։

Արտաքին տնտեսական կապեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շվեյցարիայի առևտրաշրջանառության ծավալները

2014-ին ներմուծումը կազմել է 333 մլրդ ԱՄՆ դոլար[2], արտահանումը՝ 388 մլրդ[2]։ Առևտրական հիմնական գործընկերներն են Գերմանիան, Ֆրանսիան, Իտալիան, ԱՄՆ, Անգլիան, Ավստրիան, Չինաստանը[2]։ Դրամական միավորը շվեյցարական ֆրանկն է։

Արտասահմանյան տուրիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տուրիստների, սպորտսմենների, հիվանդների սպասարկումը՝ այսպես կոչված տուրիզմի ինդուստրիան, Շվեյցարիայի էկոնոմիկայի հատուկ ճյուղ է։ Շվեյցարիայում կան ավելի քան 8 հազար հյուրանոց, բազմաթիվ պանսիոնատներ, առողջարաններ, ավտոսպասարկման կայաններ, քեմպինգներ և այլն։ Օտարերկրյա վալյուտայի մուտքի չափերով, մեքենաշինության և դեղագործական արտադրանքի արտահանումից ստացված եկամուտից հետո արտասահմանյան տուրիզմը գրավում է 3-րդ տեղը։ Համաշխարհային ճանաչում ունեն լեռնակլիմայական կուրորտները։

Զինված ուժեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շվեյցարիայի զինված ուժերը կազմված են ցամաքային և ռազմաօդային զորքերից, ընդհանուր թիվը 22 հզ․ մարդ (2014)։ Գերագույն գլխավոր հրամանատարն է նախագահը։ Անմիջական ղեկավարությունը իրականացնում են ռազմական նախարարը, գլխավոր շտաբի պետը (նույնը՝ ցամաքային զորքերի հրամանատար) և ռազմաօդային ուժերի ու ՀՕՊ-ի հրամանատարը։ Բանակը համալրվում է համընդհանուր զինապարտության օրենքի հիման վրա։ Շարքայինները ծառայում են 4 ամիս (սկզբնական պատրաստություն), որից հետո դառնում են պահեստային։ Ցամաքային զորքերը կազմված են ոստիկանական միավորումներից և ներառում են 1 լեռնային կորպուս, 3 կորպուս, առանձին բրիգադներ ու մի շարք առանձին գնդեր։

Առողջապահություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2014-ին ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին՝ 10,5[3], մահացությունը՝ 8[3]։ Կյանքի միջին տևողությունը 82,5 տարի է[4] (2014)։ Մահացության հիմնական պատճառներն են՝ սիրտ-անոթային հիվանդությունները, չարորակ նորագոյացությունները, վնասվածքները, շնչառության օրգանների հիվանդությունները։ Հաճախ գրանցվում են գրիպը, մանկական վարակիչ հիվանդությունները, տուբերկուլոզը և այլն։

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժողկրթության միասնական համակարգ չկա։ (Յուրաքանչյուր շրշան (կանտոն) ունի իր դպրոցական օրենսդրությունը։ Ընդհանուր է միայն 6—7-ից մինչև 15—16 տարեկանների պարտադիր ուսուցումը։ 3—4-ից մինչև 6—7 տարեկանների համար կան մանկապարտեզներ։ Հիմնական (տարրական) դպրոցը 7—9 ամյա է՝ բաղկացած 2 աստիճանից։ Միշնակարգ դպրոցները (հանրակրթական և մասնագիտացված) ունեն 2 աստիճան՝ կրտսեր (4-ամյա) և բարձր (4—5-ամյա)։ Բարձրագույն կրթության համակարգի մեջ են մտնում Բազելի (հիմնադրվել է 1460-ին), Լոզանի (1537), ժնևի (1559), Ցյուրիխի (1833), Բեռնի (1834), Նևշատելի (1909), Ֆրիբուրի (1889) համալսարանները, Ցյուրիխի և Լոզանի ֆեդերալ բարձրագույն պոլիտեխնիկական դպրոցները, Մանկտ Գալլենի առևտրական ինստիտուտը և այլն։ Խոշոր գրադարաններից են՝ Բազելի համալսարանի հանրային (ավելի քան 2 մլն գիրք), Բեռնի շվեյցարական ազգային (1,5 մլն գիրք)։ Թանգարաններից են՝ Բեռնի պատմական, գեղարվեստական, բնապատմական, Բազելի ազատագրական, պատմության, ժնևի արվեստի և պատմության, Լոզանի գեղարվեստի շրջանային, Ֆրիբուրի արվեստի ե պատմության, հանրային գեղարվեստական հավաքածուն (Բազել) են։

Գիտական հիմնարկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիտությունների կոորդինացիոն կենտրոնը ժնևի ազգային ինստիտուտն է (հիմնադրվել է 1853-ին)։ Գիտահետազոտական գործունեության կազմակերպման մեջ կարևոր դեր է խաղում Գիտական հետազոտությունների շվեյցարական ազգային ֆոնդը։ Գիտական աշխատանքի հիմնական մասը կատարում են համալսարանները և բարձրագույն պոլիտեխնիկական դպրոցները։ Գիտահետազոտական ծրագրեր են կատարում նաև կառավարական տարբեր գերատեսչություններ։ Հետազոտական և նախագծակոնստրուկտորական մասնավոր կազմակերպություններ կան գլխավորապես խոշոր մոնոպոլիաներին կից։

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շվեյցարիայի գեղարվեստական մշակույթը զարգացել է հարևան երկրների (Ֆրանսիա, Գերմանիա, Իտալիա) արվեստի հետ սերտ կապված։ Շվեյցարիայի տարածքում հայտնաբերված արվեստի հնագույն հուշարձանները վերաբերում են չատենյան մշակույթին և հռոմեական շրջանին։ ճարտարապետական հնագույն հուշարձանները կապված են Մերովինգների արվեստին։ «Կարոլինգյան վերածննդի» հուշարձանները աչքի են ընկնում մեծ չափերով, ճարտարապետական ձևերի բարդացման միտումով։ Կարոլինգների շրջանի մոնումենտալ արվեստում դրսևորվել է արվեստագետների ձգտումը՝ վերածնել տեսողական խաբկանքի վրա հիմնված անտիկ գեղանկարչության արտահայտչամիջոցները։ Ռոմանական և անցումային ռոմանոգոթական ոճի կառույցները մոտ են Ֆրանսիայի և Գերմանիայի ճարտարապետությանը։

Երաժշտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շվեյցարիայի երաժշտությունը հիմնված է ազգային տարբեր ավանդույթների վրա։ ժողովրդական և կոմպոզիտորական երաժշտական ստեղծագործության մեջ դրսևորվել են շվեյցարական երաժշտական արվեստի ընդհանրություններն ու ինքնատիպ գծերը։ Երգային բանահյուսության մեջ առանձնանում են XIII—XVI դդ․ Շվեյցարիայի տարբեր շրջաններում կազմավորված հայրենասիրական, հիմնականում հակաֆեոդալական երգերն ու ալպյան լեռնականների ինքնատիպ ժանրը, ինչպես և ալպյան եղջերափողակով նվագվող հովվական մեղեդիները։ Պարերից են՝ «թռչնային» պոլկան, խմբապարերը։ Շվեյցարիայում կան 10-ից ավելի սիմֆոնիկ նվագախմբեր, կամերային նվագախմբեր և անսամբլներ, օպերային թատերախմբեր, երգչախմբային ընկերություններ։ Գործում են շվեյցարական երաժիշտների և կոմպոզիտորների ասոցիացիան, Շվեյցարիայի երաժիշտների միությունը, Բազելի երաժշտության ակադեմիան, Ցյուրիխի երաժշտության բարձրագույն դպրոցը, կոնսերվատորիաներ Ժնևում և Լոզանում, համալսարաններին կից՝ երաժշտական ֆակուլտետներ, քաղաքային և եկեղեցական բազմաթիվ դպրոցներ։

Թատրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շվեյցարիայում թատերարվեստը զարգացել է միաժամանակ երեք լեզուներով (ֆրանսերեն, անգլերեն, իտալերեն)։ Պահպանվել են ժողովրդական թատրոնի ավանդույթները։ XVI դ․ առաջատար ժանրը դարձել է ժողովրդական դրաման, որն արտահայտել է ժողովրդական շարժման գաղափարները։ Առաջին պրոֆեսիոնալ թատերախմբերը կազմակերպվել են XIX դ․ սահմանագծում, Մանկտ Գալլենում, ապա՝ Լոզանում, Ժնևում և այլ քաղաքներում։ Ավելի շատ բեմադրվել են գերմանացի և ֆրանսիացի հեղինակների պիեսներ։ 1940-ական թթ․ սկսվել է Շվեյցարիայի թատրոնի վերելքը։

Կինո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շվեյցարիայում առաջին լիամետրաժ խաղարկային ֆիլմը՝ «Կոնֆեդերացիայի ծագումը», ստեղծվել է 1924-ին։ Մինչև 1960-ական թթ․ Շվեյցարիայում կինոյի լեզուն գլխավորապես գերմաներենն էր։ Սալոնային մելոդրամներում, կոմեդիաներում, ռեկլամային ֆիլմերում առանձնանում էին առաջադեմ, կինոռեժիսոր-վավերագրողներ Ա․ Վեկսլերի, է․ Լայզերի ստեղծագործությունները և Լ․ Լինդբերգի գեղարվեստական ֆիլմերը։

Հայերը Շվեյցարիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հայերը Շվեյցարիայում

Շվեյցարիա եկած առաջին հայերը (XVII—XVIII դդ․) եղել են առևտրականներ։ XIX դ․ կեսից Շվեյցարիա են եկել հայ երիտասարդներ բարձրագույն կրթություն ստանալու նպատակով։ XIX դ․ վերջին—XX դ․ սկզբին Շվեյցարիայում ապաստան էին գտնում քաղաքական վտարանդիները։ Այստեղ լայն գործունեություն են ծավալել հայ ազգային կուսակցությունների գործիչները, հրատարակել են մամուլ և քաղաքական գրականություն։ 1907-ին Լոզանի հայ ուսանողները հիմնել են «Արմենիա» միությունը, իսկ 1914-ին՝ «Տեղեկատու բյուրո»։ Ազգային կյանքը համեմատաբար ավելի կազմակերպված էր ժնևում, որտեղ XX դ․ սկզբին կազմավորվել էր հայ համայնք։ Հայերի թիվը Շվեյցարիայում սկսել է աճել 1920-ական թթ․ վերջին և, հատկապես, երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ ի հաշիվ Ստամբուլից և Եվրոպայի հայ գաղութներից եկած ընտանիքների։ 1920-ական թթ․ Լոզանի և ժնևի միջև գտնվող Բենիեն գյուղում տեղավորվել է Ստամբուլ փոխադրված հայկական որբանոցը, որին կից գործել է նախակրթարան։ 2012 թվականին Շվեյցարիայում հաշվվում է ավելի քան 5 հազար հայ, որոնք բնակվում են ժնևում, Լոզանում, Ցյուրիխում։ Շվեյցարահայերը հիմնականում առևտրականներ, բարձրորակ մասնագետներ, ձեռնարկատերեր, բանկերի պաշտոնյաներ են։ Զգալի թիվ են կազմում ուսանողները։ Գաղութի ազգային կյանքը կազմակերպում է «Շվեյցարիայի հայոց միությունը» (կենտրոնը գտնվում է ժնևում), որի վարչությունն ընտրվում է 4 տարին մեկ անգամ, հրատարակում է «Ցոլք» պարբերականը (հայերեն և ֆրանսերեն)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]