Նոր Զելանդիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Նոր Զելանդիա
Նոր Զելանդիայի դրոշ Զինանշան
Flag of New Zealand.svg
Coat of arms of New Zealand.svg
NZL orthographic.svg
Կարգավիճակ համագործակցության թագավորություն, դոմինիոն, ինքնիշխան պետություն, երկիր և կղզային պետություն
Ներառում է Նորթլենդ, Օքլենդ, Ուակիթո, Բեյ օֆ Փլենթի, Գիսբորն, Taranaki, Manawatu-Wanganui Region, Hawke's Bay Region, Wellington Region, Marlborough Region, Նելսոն, Tasman District, West Coast Region, Canterbury Region, Otago Region և Southland Region
Պետական լեզու անգլերեն, մաորի և նորզելանկադական ժեստերի լեզու
Մայրաքաղաք Վելինգտոն
Պետական կարգ խորհրդարանական միապետություն և սահմանափակ միապետություն
Օրենսդիր մարմին Նոր Զելանդիայի խորհրդարան
Երկրի ղեկավար Եղիսաբեթ II
Կառավարության ղեկավար Jacinda Ardern
Ազգաբնակչություն 4 793 700 մարդ (հունիսի 30, 2017)
Հիմն Նոր Զելանդիայի հիմն
Հիմնադրված է սեպտեմբերի 26, 1907 թ.
Արժույթ նորզելանդական դոլար
Կենտրոնական բանկ Նոր Զելանդիայի պահեստային բանկ
Ժամային գոտի UTC+13:00 և UTC+12:00
Հեռախոսային կոդ +64
Ինտերնետ-դոմեն .nz
Կոորդինատներ: 42° հվ. լ. 174° ավ. ե. / 42° հս․. լ. 174° ավ. ե. / 42; 174
newzealand.govt.nz

Նոր Զելանդիա (անգլ.՝ New Zealand, մաորի՝ Aotearoa), կղզի-պետություն Խաղաղ օվկիանոսի հարավ-արևմուտքում։ Աշխարհագրորեն երկիրը զբաղեցնում է երկու հիմնական հողատարածք՝ Հյուսիսային կղզին (կամ Te Ika-a-Māui) և Հարավային կղզին (կամ Te Waipounamu) և մոտ 600 փոքր կղզիներ։ Նոր Զելանդիան տեղակայված է Ավստրալիայից Թասմանյան ծովով 1500 կմ արևելք և խաղաղօվկիանոսյան կղզային տարածքներ Նոր Կալեդոնիայից, Ֆիջիից և Տոնգայից 1000 կմ հարավ։ Հեռու գտնվելու պատճառով վերջին տարածքներից մեկն էր, որտեղ բնակություն է հաստատել մարդը։ Երկար ժամանակ մեկուսացված լինելու պատճառով Նոր Զելանդիայում զարգացել է կենդանական, սնկային և բուսական աշխարհի տարբերվող կենսաբազմազանություն։ Երկրի տարբերվող տեղագրությունը և սուր լեռնագագաթները, որոնցից են Հարավային Ալպերը, տարածքի տեկտոնական շարժումների և հրաբխային ժայթքումների հետևանք են։ Նոր Զելանդիայի մայրաքաղաքը Վելինգտոնն է, մինչդեռ ամենաբնակեցված քաղաքը Օքլենդն է։

1250-1300 թվականներին կղզիներում բնակություն են հաստատել պոլինեզիացիները, որոնք ավելի ուշ կոչվել են նորզելանդացիներ և ստեղծել մաորի մշակույթը։ 1642 թվականին հոլանդացի ճանապարհորդ Աբել Թասմանը եղել է առաջին եվրոպացին, որը ոտք է դրել Նոր Զելանդիա։ 1840 թվականին բրիտանացի և մաորի ղեկավարները ստորագրել են Վայթանգիի համաձայնագիրը, որով կղզիների նկատմամբ հռչակվում էր բրիտանական գերիշխանություն։ 1841 թվականին Նոր Զելանդիան դարձել է Բրիտանական կայսրության գաղութը, իսկ 1907 թվականին՝ Դոմինիոն։ Ներկայումս Նոր Զելանդիայի 4.7 մլն բնակչության մեծամասնությունը եվրոպական ծագում ունի․ բնիկ մաորիներն ամենամեծ փոքրամասնությունն են, որոնց հաջորդում են ասիացիները և Խաղաղ օվկիանոսի կղզաբնակները։ Սրա արդյունքում Նոր Զելանդիայի մշակույթը հիմնականում ձևավորել են մաորի և վաղ շրջանի բրիտանացի տեղաբնակները, որը հետագայում իր վրա է կրել նաև ներգաղթյալների ազդեցությունը։ Պաշտոնական լեզուներն են անգլերենը, մաորիերենը և Նոր Զելանդիայի ժեստերի լեզուն, որտեղ գերակշռողն անգլերենն է։

Նոր Զելանդիան զարգացած երկիր է և առողջապահական, կրթական, տնտեսական ազատության և կյանքի որակի ոլորտների միջազգային համեմատության արդյունքում զբաղեցնում է ամենաբարձր հորիզոնականները։ 1980-ական թվականներից Նոր Զելանդիան գյուղատնտեսական, կանոնավորվող տնտեսությունից անցում է կատարել շուկայական տնտեսության։ Երկրի օրենսդիր մարմինն ընտրությամբ ձևավորվող միապալատ խորհրդարանն է, մինչդեռ օրենսդիր քաղաքական իշխանությունը Կաբինետի ձեռքում է, որը ղեկավարում է վարչապետը։ Ներկայումս վարչապետը Ջասինդա Արդերնն է։ Պետության գլուխն է Եղիսաբեթ II թագուհին, որին ներկայացնում է գեներալ-նահանգապետը։ Այս պաշտոնը ներկայումս զբաղեցնում է Փեթսի Ռեդին։ Բացի այդ, Նոր Զելանդիան տեղական կառավարման նպատակներով բաժանված է 11 շրջանային խորհուրդների և 67 տարածքային կառավարման մարմինների։ Նոր Զելանդիայի Թագավորությունն իր մեջ ներառում է նաև Տոկելաուն (կախյալ տարածք), Կուկի կղզիները, Նյուեյը (ինքնակառավարվող նահանգներ, որոնք միացած են Նոր Զելանդիային) և Ռոսի կախյալ տարածքը, որը Նոր Զելանդիան պահանջում է Անտարկտիդայից։ Նոր Զելանդիան անդամագրված է Միացյալ ազգերի կազմակերպությանը, Ազգերի համագործակցությանը, Անվտանգության խաղաղօվկիանոսյան պակտին, ԱՆԶՅՈՒՍ-ին, Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությանը, Խաղաղօվկիանոսյան կղզիների ֆորումին և Ասիական և խաղաղօվկանոսյան տնտեսական խորհրդին։

Անվան ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոր Զելանդիայի առաջին քարտեզը, որը կազմել է Ջեյմս Կուկը։

Մաորիների կողմից երկրին տրված անունը՝ նախքան այնտեղ առաջին եվրոպացիների հայտնվելը, չի պահպանվել, սակայն հայտնի է, որ Հյուսիսային կղզին մաորիներն անվանել են Տե Իկա-ա-Մաուի (մաորիերեն՝ Te Ika-a-Māui), որը թարգմանվում է որպես «Մաուիին պատկանող ձուկ»։ Մաուին մաորիների լեգենդներում հանդես է գալիս որպես կիսաստված, որն օվկիանոսում վիթխարի ձուկ է բռնել, որից հետո այն դարձել է կղզի։ Հարավային կղզին ունեցել է 2 տարածված անուն՝ Տե Վաի Պաունամու (մաորիերեն՝ Te Wai Pounamu) և Տե Վակա-ա-Մաուի (մաորիերեն՝ Te Waka a Māui)։ Առաջին անվանումը թարգմանվում է որպես «նեֆրիտե ջուր», իսկ երկրորդ անվանումը՝ «Մաուիին պատկանող նավակ»։ Մինչև 20-րդ դարի սկիզբը Հյուսիսային կղզին բնիկները հաճախ են անվանել Աոտեարոա, որը թարգմանվում է որպես «սպիտակ երկար ամպի երկիր» (աո՝ ամպ, տեա՝ սպիտակ, րոա՝ երկար)։ Ավելի ուշ հենց այս անվանումը տարածվեց մաորիերենում որպես երկրի անվանում[1][2]։

Առաջին եվրոպացի ծովագնացը, որը եղել է Նոր Զելանդիայի ափերին, հոլանդացի Աբել Թասմանն այն անվանել է «Staten Landt»՝ կարծելով, որ հարավում Նոր Զելանդիան միացված է Հարավային Ամերիկայի հարավում գտնվող Հրո երկրի համանուն կղզու հետ[3]։ Հենց այս անվանումն են ձևափոխել հոլանդացի քարտեզագիրները 1645 թվականին՝ դարձնելով լատիներեն «Nova Zeelandia»՝ Նիդեռլանդների պրովինցիաներից մեկի՝ Զեյլանդի (հոլ.՝ Zeeland) պատվին։ Հոլանդերեն անվանումն է «Nieuw Zeeland»[4][5][6]։ Ավելի ուշ բրիտանացի ծովագնաց Ջեյմս Կուկն իր գրառումներում օգտագործել է այդ անվան անգլերեն տարբերակը՝ «New Zealand», և հենց սա է դարձել է երկրի պաշտոնական անվանումը։

Եվրոպացի վաղ շրջանի քարտեզագիրները կղզիներն անվանել են Հյուսիսային, Միջին (ներկայիս Հարավայինը) և Հարավային (Ռակիուրա)[7]։ 1830 թվականին երկու գլխավոր կղզիներն սկսել են անվանել Հյուսիսային և Հարավային, և արդեն 1907 թվականին այս անվանումները քարանում են[8]։ 2009 թվականին Նոր Զելանդիայի աշխարհագրական խորհուրդը հայտնաբերել է, որ պաշտոնապես գլխավոր կղզիների անվանումներն այդպես էլ չեն հաստատվել։ 2013 թվականին դրանք պաշտոնապես անվանվեցին Հյուսիսային (կամ Տե Իկա-ա-Մաուի) և Հարավային (կամ Տե Վաիպոունամու)[9]։ Մաորիերեն և անգլերեն անվանումները կարող են օգտագործվել հավասարապես։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պոլինեզիական շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մաորիներն ամենայն հավանականությամբ Թայվանից Մելանեզիա գաղթած ժողովրդի սերունդներն են, որոնք գաղթել են Ընկերության կղզիներ, որտեղից նորաբնակների մի մասն ուղևորվել է Նոր Զելանդիա[10]։

Նոր Զելանդիան ամենաուշ բնակեցված տարածքներից է։ Ռադիոածխածնային վերլուծությունը, անտառազրկման վկայությունները[11] և մաորիների միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի փոփոխականությունը[12] թույլ են տալիս եզրակացնել, որ առաջին արևելյան պոլինեզիացիները խաղաղօվկիանոսյան հարավային կղզիներով երկար ճանապարհորդություններից հետո[13] բնակություն են հաստատել այստեղ 1250-1300 թվականներին[14][15]։ Աստիճանաբար նորաբնակները ձևավորել են իրենց սեփական մշակույթն ու լեզուն։ Վերջիններս բաժանվել են իվիի (ցեղեր) և հապուի (տոհմեր), որոնք համագործակցում էին, մրցակցում և պատերազմում։ Մաորիների մի մասը գաղթել է Չատեմ արշիպելագ (որն անվանել են Ռեկոհու), որտեղ կոչվել են մորիորի և զարգացրել իրենց առանձին մշակույթը[16][17]։ Մորիորիները գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվել են 1835-1865 թվականներին Տարանակիի իվի մաորիների նվաճումից, եվրոպացիների բերած հիվանդություններից հետո։ 1862 թվականին կենդանի է մնացել լոկ 101 մաորիորի, իսկ վերջին հայտնի զտարյուն մաորիորին՝ Թոմմի Սոլոմոնը, մահացել է 1933 թվականին[18]։

Եվրոպական ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին եվրոպացիները, որոնք հասել են Նոր Զելանդիա, ժամանել են հոլանդացի Աբել Թասմանի հետ նավով 1642 թվականին[19]։ Տեղաբնակների հետ ընդհարումների արդյունքում խմբի անդամներից չորսը զոհվել են, իսկ նվազագույնը մեկ մաորի էլ վիրավորվել է կարտեչից[20]։ Եվրոպացիների հաջորդ այցը տեղի է ունեցել միայն 1769 թվականին․ բրիտանացի հետազոտող Ջեյմս Կուկը քարտեզագրել է կղզիների գրեթե ամբողջ ափագիծը։ Կուկից հետո Նոր Զելանդիա են ժամանել բազում եվրոպացի և հյուսիսամերիկացի կետորսներ և փոկերի որսորդներ, ինչպես նաև առևտրային նավեր, որոնք սնունդ, մետաղական գործիքներ, զենք, անտառանյութ, սննդամթերք, արտեֆակտներ և ջուր էին փոխանակում[21]։ Այս առևտրականները մաորիներին բերել են կարտոֆիլ և մուշկետ, որն արմատապես փոխել է այդ ժողովրդի գյուղատնտեսական և ռազմական կենսակարգը։ Կարտոֆիլը դարձավ սննդի հուսալի միջոց, որը հնարավորություն տվեց ավելի երկար արշավներ իրականացնել[22]։ Միջցեղական մուշկետային մարտերի արդյունքում (1801-1840 թվականներին տեղի է ունեցել 600 մարտ) զոհվել է 30 000-40 000 մաորի[23]։ 19-րդ դարի սկզբից Նոր Զելանդիայում սկսել են բնակություն հաստատել քրիստոնյա միսիոներները, որոնք տեղաբնակների մեծ մասին դավանափոխել են դեպի իրենց կրոն[24]։ 19-րդ դարում երկրի բնակչությունը կրճատվեց մինչև 40%, որի պատճառը «բերված» հիվանդություններն էին[25]։

1788 թվականին կապիտան Արթուր Ֆիլիպը դարձավ նոր բրիտանական գաղութի՝ Նոր Հարավային Ուելսի նահանգապետը, որն այն ժամանակ ներառում էր նաև Նոր Զելանդիան[26]։ Բրիտանական կառավարությունը 1832 թվականին՝ հյուսիսային մաորիներից հանրագիր ստանալուց հետո, Ջեյմս Բասբիին նշանակեց Նոր Զելանդիայի բրիտանական ռեզիդենտ[27]։ Երեք տարի անց իմանալով ֆրանսիական Շառլ դը Տիերի բնակավայրի մասին՝ մաորի ցեղերի կոնֆեդերացիան Վիլհելմ IV արքային անկախության հռչակագիր ուղարկեց՝ հայցելով պաշտպանություն[27]։ Խռովությունները, նորզելանդական ընկերության՝ Նոր Զելանդիայում բնակվելու առաջարկությունը, որն այդ ժամանակ արդեն նավ էր ուղարկել կղզիներ՝ մաորիներից հողատարածքներ գնելու, ինչպես նաև հռչակագրի ոչ միանշանակ իրավաբանական կարգավիճակը գաղութների գործով զբաղվող նախարարությանը ստիպեցին Նոր Զելանդիա ուղարկել կապիտան Ուիլյամ Գոբսոնին՝ այնտեղ բրիտանական ինքնիշխանություն հաստատելու և մաորիների հետ համաձայնագիր կնքելու նպատակով[28]։ Վայթանգիի համաձայնագիրը կնքվել է 1840 թվականի փետրվարի 6-ին Բեյ օֆ Այլենդս ծոցում[29]։ Ի պատասխան Նորզելանդական ընկերության՝ Վելինգտոնում անկախ բնակավայր ստեղծելու[30] և Ակարոայում հողատարածքներ ձեռք բերելու ֆրանսիացի բնակիչների փորձերին[31]՝ Գոբսոնը 1840 թվականի մայիսի 21-ին ամբողջ Նոր Զելանդիայում հայտարարեց բրիտանական ինքնիշխանություն, թեև այդ ժամանակ մաորիները համաձայնագրի ոչ բոլոր օրինակներն էին ստորագրել[32]։ Դրանից հետո ներգաղթյալների՝ հատկապես բրիտանացիների թիվը սկսեց աճել[33]։

Էրնսլոու լեռան պատկերը, նկարիչ՝ Ջոն Թոմսոն, յուղանկար, 1888

Նոր Զելանդիան Նոր Հարավային Ուելսի համանուն գաղութից առանձնացել է 1841 թվականի հուլիսի 1-ին[34]։ 1852 թվականին գաղութը ստացել է ներկայացուցչական կառավարություն, իսկ երկու տարի անց առաջին անգամ ձևավորվել է առաջին խորհրդարանը[35]։ 1856 թվականին գաղութն ստացել է ինքնավարություն, և բոլոր ներքին հարցերը՝ բացի տեղացի բնակչությանն ուղղված քաղաքականությունից, լուծվել են ինքնուրույն։ Նոր Զելանդիան գաղութային քաղաքականությունը սկսել է վերահսկել 1860-ական թվականների կեսերից[35]։ Վախենալով, որ Հարավային կղզին հնարավոր է ցանկանա առանձին գաղութ կազմավորել, գաղութի ղեկավար Ալֆրեդ Դոմեթը հրաման արձակեց մայրաքաղաքն Օքլենդից Կուկի նեղուց տեղափոխելու մասին[36]։ Նոր մայրաքաղաք ընտրվեց Վելինգտոնը՝ երկրի կենտրոնում տեղակայված լինելու և հարմար ծովախորշի համար։ Խորհրդարանն առաջին անգամ Վելինգտոնում նիստ է գումարել 1865 թվականին։ Ներգաղթյալների քանակի աճով շատացան նաև հողի համար կոնֆլիկտները, որոնք 1860-1870-ական թվականներին վերաճեցին պատերազմների, որի արդյունքում մաորիներից բռնագրավվեց մեծ քանակության հող[37]։

1891 թվականին երկրում իշխանության գլուխ է եկել առաջին քաղաքական կուսակցությունը՝ Լիբերալ կուսակցությունը՝ Ջոն Բալանսի նախագահությամբ։ Լիբերալ կառավարությունը, որն ավելի ուշ գլխավորեց Ռիչարդ Սեդոնը, ընդունեց մի շարք կարևոր սոցիալ-տնտեսական օրենքներ։ 1893 թվականին Նոր Զելանդիան դարձավ աշխարհում առաջին ինքնավար գաղութը, որը բոլոր կանանց ընտրական իրավունք տվեց[38], իսկ 1894 թվականին աշխարհում առաջինն ընդունեց օրենք գործատուների և արհմիությունների միջև վեճերը կարգավորելու համար[39]։ 1898 թվականին Սեդոնի կառավարությունն օրենք ընդունեց ծերունական թոշակ սահմանելու մասին, ինչն առաջինն էր Բրիտանական կայսրության մեջ։

1907 թվականին Նոր Զելանդիայի խորհրդարանի խնդրանքով Էդուարդ VII արքան այն հայտարարել է Բրիտանական կայսրության դոմինիոն, որն արտացոլում էր նրա փաստացի ինքնավարությունը[40][41]։ Վեսթմինսթերյան կանոնադրությունն ընդունվել է 1947 թվականին․ այն Նոր Զելանդիային ազատել է բրիտանական խորհրդարանի գործողությունները պարտադիր կերպով ընդունելուց[35]։

Ժամանակակից պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օքլենդի կենտրոնական մասի առափը

Նոր Զելանդիան իր մասնակցությունն է ունեցել համաշխարհային քաղաքականությանը՝ որպես Բրիտանական կայսրության մաս մասնակցելով Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմներին[42]։ Երկիրը տուժել է նաև Մեծ ճգնաժամից[43], որի արդյունքում ընտրվել է առաջին լեյբորիստական կառավարությունը և սկսվել է պաշտպանողական տնտեսությամբ համընդհանուր բարեկեցությամբ երկրի կառուցումը[44]վ։ Նոր Զելանդիայի բարգավաճումը սկսվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո[45]։ Հենց այդ ժամանակ էլ մաորիներն աշխատանք փնտրելու նպատակով սկսել են գյուղերից քաղաքներ տեղափոխվել[46]։ Առաջ է եկել մաորիների բողոքական շարժումը, որը քննադատում էր Եվրոպակենտրոնամետությունը և զբաղվում էր այնպիսի հարցերով, ինչպիսիք են մաորիների մշակույթի հանրահայտության բարձրացումը և Վայթանգիի համաձայնագրի շուրջ վեճերի կարգավորումը[47]։ 1975 թվականին կազմավորվում է Վայթանգիի դատարանը, որի նպատակը համաձայնագրի ենթադրյալ խախտումները հետաքննելն էր, իսկ 10 տարի անց հրպարակվում է դատարանի որոշումը[29]։ Կառավարությունը պնդում է շատ իվիների հետ վեճերի կարգավորման ավարտը, սակայն արդեն 2000-ական թվականներին տարաձայնություններ առաջ եկան ափի մակընթացային հատվածի և ծովի հատակի պատկանելության շուրջ։

1987 թվականին Նոր Զելանդիան առաջինն աշխարհում օրենսդրորեն իր տարածքը հռչակեց առանց միջուկային զենքի գոտի։ Տվյալ կարգավիճակն ընդունելու արդյունքում Նոր Զելանդիան արգելեց իր տարածք մուտք գործել միջուկային զենք տեղափոխող նավերին, որն էապես սահմանափակեց ԱՄՆ-ի Ռազմածովային ուժերի նավերի մուտքը Նոր Զելանդիայի նավահանգիստներ։

2013 թվականի ապրիլին երկրում օրինականացվել են նույնասեռ ամուսնությունները[48]։

Նոր Զելանդիան շարունակում է զարգանալ որպես անկախ ժողովրդական երկիր և միջազգային տնտեսական և քաղաքական հարաբերությունների ակտիվ մասնակից, որը հատուկ ուշադրություն է հատկացնում Խաղաղօվկիանոսյան-Ասիական տարածաշրջանի երկրների միջև փոխհարաբերությունների ամրապնդմանը և զարգացմանը։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոր Զելանդիան տիեզերքից

Նոր Զելանդիան տեղակայված է Խաղաղ օվկիանոսի հարավարևմտյան մասում՝ պոլինեզիական եռանկյունում՝ ջրային կիսագնդի կենտրոնական շրջանում[49]։ Երկրի հիմնական տարածքը զբաղեցնում են Հարավային և Հյուսիսային կղզիները, որոնք առանձնանում են Կուկի նեղուցով[49], որի լայնությունն ամենանեղ հատվածում կազմում է 22.5 կմ[50]։ Կղզիների արևմտյան առափը ողողում է Թասմանյան ծովը, երկրի մնացած ափերը՝ Խաղաղ օվկիանոսը։ Բացի երկու հիմնական կղզիները, Նոր Զելանդիային է պատկանում չափով ավելի փոքր մոտ 700 կղզի, որոնց մեծ մասն անմարդաբնակ է։ Ամենախոշորներն են Ստյուարտ կղզին, Անտիփոդների կղզին, Օքլենդ կղզին, Բաունթի, Քեմփբել, Չաթեմ և Քերմադեք կղզիները։ Երկրի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 268 680 կմ²։ Այն իր չափերով փոքր-ինչ փոքր է Իտալիայից կամ Ճապոնիայից, սակայն որոշ չափով մեծ է Մեծ Բրիտանիայից։ Նոր Զելանդիայի ափագիծը կազմում է 15 134 կմ։

Հարավային կղզին Նոր Զելանդիայի ամենախոշոր կղզին է և 12-րդը՝ մոլորակի վրա․ մակերեսը կազմում է 150 437 կմ²[51]։ Կղզում է բնակվում երկրի բնակչության մոտ 1/4-ը։ Կղզու հյուսիսից հարավ ձգվում է Հարավային Ալպեր ծալքավոր լեռնաշղթան, որի ամենաբարձր գագաթը Կուկն է (մյուս պաշտոնական անվանումը՝ Աորակի)՝ 3754 մ։ Բացի այդ, Հարավային կղզում կա ավելի քան 3000 մ բարձրություն ունեցող 18 բարձունք։ Կղզու արևելյան հատվածն ավելի հարթավայրային է և գրեթե ամբողջովին զբաղեցված է գյուղատնտեսական անդաստաններով։ Կղզու արևմտյան առափն ավելի խիտ է բնակեցված։ Այստեղ պահպանվել է վայրի բնություն՝ կուսական բուսական և կենդանական աշխարհով։ Արևմտյան հատվածը հայտնի է բազմաթիվ ազգային պարկերով, ֆյորդերով և սառցադաշտերով, որոնք Հարավային Ալպերից ուղիղ իջնում են Թասմանյան ծով։ Կղզու ամենամեծ լիճը Տե-Անաուն է (Նոր Զելանդիայի չափով երկրորդ լիճը)։

113 729 կմ² մակերես ունեցող[51] Հյուսիսային կղզին իր չափով մոլորակի 14-րդ կղզին է։ Կղզին ավելի քիչ լեռնային է, քան Հարավայինը և ավելի հարմար է բնակավայրեր և ծովային նավահանգիստներ ստեղծելու համար, հենց այդ պատճառով էլ այստեղ է բնակվում բնակչության մեծ մասը և այստեղ են տեղակայված երկրի խոշոր քաղաքները։ Հյուսիսային կղզու ամենաբարձր կետը Ռուապեհու գործող հրաբուխն է՝ 2797 մ։ Հյուսիսային կղզին առանձնանում է բարձր հրաբխային ակտիվությամբ․ երկրի 6 հրաբխային գոտիներից 5-ը տեղակայված են այստեղ։ Հյուսիսային կղզու ամենակենտրոնում է գտնվում Թաուփո լիճը՝ Նոր Զելանդիայի ամենամեծ լիճը։ Այստեղից է սկիզբ առնում 425 կմ երկարություն ունեցող Ուաիքաթո գետը, որը Նոր Զելանդիայի ամենաերկար գետն է։

Բնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռելիեֆ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոր Զելանդիայի ռելիեֆը հիմնականում զառիվեր բլուրներ (Հյուսիսային կղզում) և լեռներ (Հարավային կղզում) են[52]։ Երկրի տարածքի ավելի քան 75%-ը գտնվում է ծովի մակերևույթից 200 մ բարձրության վրա։ Հյուսիսային կղզու լեռների մեծ մասը չեն գերազանցում 1700 մ-ը[52]։ Հարավային կղզու 19 գագաթները 3000 մետրից բարձր են[52]։ Հյուսիսային կղզու մերձափնյա գոտիներում լայնարձակ հովիտներ են։ Հարավային կղզու արևմտյան առափին ֆյորդներ են։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուայթ կղզին՝ երկրում գործող բազում հրաբուխներից մեկը։

Նոր Զելանդիայի կլիման փոփոխվում է տաք մերձարևադարձայինից՝ Հյուսիսային կղզու հյուսիսում սառը չափավոր՝ Հարավային կղզու հարավում և կենտրոնական շրջաններում․ լեռնային շրջաններում գերակշռում է խիստ ալպիական կլիման։ Հարավային Ալպերի լեռնաշղթան երկիրը բաժանում է 2 հատվածի և փակելով հիմնականում արևմտյան քամիների առաջը՝ երկիրը բաժանում է երկու տարբեր կլիմայական գոտիների։ Հարավային կղզու արևմտյան առափը երկրի ամենախոնավ մասն է․ արևելյան հատվածը, որը գտնվում է վերջինիցս ընդամենը 100 կմ հեռավորության վրա, ամենաչորն է։

Թասմանյան ծովով և Ավստրալիայի ու Նոր Զելանդիայի միջով անցնող արևելաավստրալիական հոսանքն Ավստրալիայի արևելյան առափի և կղզիների կլիման ավելի տաք ու խոնավ է դարձնում, արևադարձայինը՝ մերձարևադարձային, նպաստում է արևադարձային ծովային ֆաունայի տարածմանն Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի հարավարևելյան առափի մերձարևադարձային շրջաններ։

Նոր Զելանդիայի մեծ մասում տեղումների քանակը տարեկան կազմում է 600-1600 մմ։ Դրանք հարաբերականորեն հավասար են տեղաբաշխվում տարվա ընթացքում՝ բացառությամբ ամառային չոր շրջանի։

Տարեկան միջին ջերմաստիճանը հարավում կազմում է +10 °C-ից +16 °C՝ հյուսիսում։ Ամենացուրտ ամիսը հուլիսն է, իսկ ամենատաք ամիսները՝ հունվարն ու փետրվարը։ Նոր Զելանդիայի հյուսիսում ձմեռային և ամառային ջերմաստիճանների միջև տարբերությունները զգալի չեն, սակայն հարավում և արվարձանային շրջաններում տարբերությունը հասնում է մինչև 14 °C։ Երկրի լեռնային շրջաններում բարձրությանը զուգընթաց ջերմաստիճանը կտրուկ նվազում է՝ յուրաքանչյուր 100 մետրում մոտավորապես 0,7 °C։

Օքլենդում՝ երկրի ամենախոշոր քաղաքում, տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է +15,1 °C, ընդ որում ամենաբարձր գրանցված ջերմաստիճանը +30,5 °C է, իսկ նվազագույնը՝ −2,5 °C։ Մայրաքաղաք Վելինգտոնում տարեկան միջին ջերմաստիճանը +12,8 °C է, գրանցված առավելագույն ջերմաստիճանը՝ +31,1 °C, նվազագույնը՝ −1,9 °C[53]։ Ամբողջ Օվկիանիայում ամենացածր ջերմաստիճանը նկատվել է հենց Նոր Զելանդիայում, քանի որ այն Օվկիանիայի երկրներից ամենահեռուն է գտնվում հասարակածից․ 1903 թվականի հուլիսի 18-ին ջերմաստիճանը կազմել է −25,6 °C[54]։

Նոր Զելանդիայում բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճան գրանցվել է Հարավային կղզու հյուսիս-արևելքում՝ Ռանգիորա քաղաքում՝ +42,4 °C։ Բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանը ևս գրանցվել է Հարավային կղզում, որտեղ կլիման ավելի չափավոր ցամաքային է, քան Հյուսիսային կղզում։

Արևոտ օրերի քանակը տարվա ընթացքում հարաբերականորեն բարձր է՝ հատկապես արևմտյան քամիներից պաշտպանված շրջաններում։ Տարածքի մեծ մասում արևային օրերի քանակը հաշվվում է 2000 ժամ[55]։ Երկրում արևային ճառագայթման ցուցիչները մոտ 40 %-ով բարձր են Հյուսիսային Ամերիկայի ցուցիչներից՝ Անտարկտիդայի ոչ շատ հաստ օզոնային շերտի պատճառով, որի համար էլ Նոր Զելանդիան աշխարհում մաշկի քաղցկեղ ունեցող հիվանդների թվով առաջատարներից մեկն է[56]։

Երկրի հյուսիսային հատվածի մերձափնյա շրջաններում և Հարավային կղզու արևմտյան մասում ձյուն շատ հազվադեպ է տեղում։ Մնացած տարածաշրջաններում ձմեռային ամիսներին հնարավոր է աննշան, ոչ շարունակական ձյունատեղում։

Երկրաբանական կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կուկ լեռան գագաթը

Նոր Զելանդիան ձևավորող կղզիները տեղակայված են խաղաղօվկիանոսյան երկրասինկլինալ գոտում՝ լիտոսֆերայի երկու շերտերի՝ խաղաղօվկիանոսային և ավստրալիական շերտերի միջև։ Պատմական երկար ժամանակաշրջանի ընթացքում երկու շերտերի ճեղքման վայրը ենթարկվել է բարդ երկրաբանական գործընթացների, որը մշտապես փոխել է երկրի կեղևի կառուցվածքն ու ձևը։ Հենց այդ պատճառով, ի տարբերություն Խաղաղ օվկիանոսի կղզիների մեծ մասի, Նոր Զելանդիայի կղզիները ձևավորվել են ոչ միայն հրաբխային ակտիվության, այլև շերտանկումների արդյունքում և կազմված են տարաբնույթ կազմ ու հնություն ունեցող երկրաբանական ապարներից։

Այդ տարածաշրջանի երկրակեղևի ակտիվ տեկտոնական գործունեությունը շարունակվում է նաև մեր մոլորակի ձևավորման ներկայիս երկրաբանական փուլում։ Եվ դրա արդյունքները նկատելի են նույնիսկ պատմական այս կարճ ժամկետում՝ եվրոպացիների՝ կղզուն տիրելու օրվանից։ Այսպես, օրինակ 1855 թվականի ավերիչ երկրաշարժի արդյունքում Վելինգտոնի ափագիծը բարձրացել է ավելի քան 1.5 մ, իսկ 1931 թվականին Նեյփիր քաղաքի մոտ տեղի ունեցած նույնպես ուժգին երկրաշարժի արդյունքում ջրի երես է դուրս եկել մոտ 9 կմ² ցամաք։

Նոր Զելանդիայի տեղակայումը պատմականորեն կապված է նրա տարածքում գործող հրաբուխների հետ։ Հետազոտողները ենթադրում են, որ կղզիները ձևավորվել են վաղ միոցենի ժամանակաշրջանում, իսկ ակտիվ հրաբխային գործունեության ժամանակակից գոտիների ձևավորման շրջանն ավարտվել է ուշ միոցենի ժամանակաշրջանում։ Խոշոր հրաբխային ժայթքումները ենթադրաբար տեղի են ունեցել ուշ պլիոցենի՝ վաղ պլեյստոցենի ժամանակաշրջանում, երբ կարող էր Երկրի մակերես դուրս ժայթքել մոտ 5 մլն կմ³ ապար։

Ռոթորուա քաղաքը․ լուսանկարում լավ երևում է բազամթիվ գեյզերների գոլորշին

Ժամանակակից փուլում բարձր տեկտոնական ակտիվություն ունեցող գոտին, որտեղ տեղի են ունենում բազմաթիվ երկրաշարժներ, Հարավային կղզու արևմտյան առափն է և Հյուսիսային կղզու հյուսիսարևելյան առափը։ Տարեկան կտրվածքով երկրում տեղի է ունենում մինչև 15 000 երկրաշարժ, որոնց մեծ մասն ուժգին չեն և միայն 250-ին կարելի է դասել նկատելիների և ուժգինների շարքին[57]։ Ժամանակակից պատմության մեջ առավել ուժգին երկրաշարժը գրանցվել է 1855 թվականին Վելինգտոնի մոտ, որի ուժգնությունը կազմել է 8.2 բալ․ առավել ավերիչը եղել է 1931 թվականի երկրաշարժը Նեյփիրի մոտ, որը խլել է 256 մարդկային կյանք։

Ներկայիս Նոր Զելանդիայի հրաբխային ակտիվությունը նախկինի պես բարձր է․ երկրի տարածքում գործում է 6 ակտիվ հրաբուխ, որոնցից 5-ը տեղակայված են Հյուսիսային կղզում։ Թաուփո լճի շրջանում մ․ թ․ ա․ 186 թվականին տեղի է ունեցել մարդկության պատմության մեջ խոշորագույն, փաստաթղթագրված ժայթքումը՝ Հաթեփե հրաբխի ժայթքումը[58]։ Ժայթքման հետևանքները նկարագրվել են այնպիսի հեռավոր երկրների պատմական ժամանակագրություններում, ինչպիսիք են Չինաստանը և Հունաստանը։ Ժայթքման վայրում այժմ տեղակայված է խաղաղօվկիանոսկան շրջանում խոշորագույն, քաղցրահամ Թաուփո լիճը, որն իր մակերեսով հավասար է Սինգապուրին։

Օգտակար հանածոներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ածխի բաց մշակում Հարավային կղզում

Նոր Զելանդիան տեղակայված է հնդկաավստրալիական և խաղաղօվկիանոսյան սեյսմիկ օղակների սահմանին։ Վերջիններիս փոխազդեցությունը, այդ թվում նաև լեռնային զանգվածների արագ առաջացումը և ակտիվ հրաբխային գործունեությունը 2 մլն տարիների ընթացքում, որոշել են կղզիների հողազանգվածի երկրաբանությունը։

Չնայած բնական հանածոների զանազանությանը՝ արդյունաբերության մեջ մշակվում են միայն գազի, նավթի, ոսկու, արծաթի, երկաթախառն ավազաքարի և քարածխի հանքերը։ Բացի վերոնշյալից, կան կրաքարի և կավի մեծ պաշարներ։ Հաճախ են հանդիպում նաև ալյումինի, տիտանավոր երկաթահանքի, ծարիրի, քրոմի, պղնձի, ցինկի, մանգանի, սնդիկի, վոլֆրամի, պլատինի, բարիտի և մի շարք այլ օգտակար հանածոներ, սակայն դրանց արդյունաբերական պաշարները մեծ չեն։

Հատկանշական է, որ նեֆրիտի բոլոր հանքերն ու արդյունահանումը 1997 թվականից գտնվում են մաորիների ենթակայության տակ՝ պատմական այն կարևոր դերակատարման համար, որ կատարում են նեֆրիտ-պոունամուից պատրաստված իրերն այդ ժողովրդի մշակույթում։

Նոր Զելանդիայում ոսկու հաստատված պաշարները կազմում են 372 տոննա։ 2002 թվականին ոսկու արդյունահանումը կազմել է 10 տոննայից մի փոքր քիչ[59]։

Արծաթի հաստատված պաշարները կազմում են 308 տոննա։ 2002 թվականին արծաթի արդյունահանումը կազմել է գրեթե 29 տոննա[59]։

Երկաթախառն ավազաքարի հաստատված պաշարները կազմում են 874 մլն տոննա։ Արդյունահանումը սկսվել է 1960-ական թվականներին։ 2002 թվականին արդյունահանվել է մոտ 2.4 մլն տոննա երկաթախառն ավազաքար[60]։

Նոր Զելանդիայում բնական գազի հաստատված պաշարները կազմում են 68 մլրդ մ³։ Գազի արդյունահանումը սկսվել է 1970 թվականին։ 2005 թվականին երկրում արդյունահանվել է 50 մլն մ³ բնական գազ[61]։

Նավթի պաշարները կազմում են 14 մլն տոննա։ Արդյունահանումը սկսվել է 1935 թվականին։ Երկրում նավթի արդյունահանումը նկատելիորեն նվազում է վերջին տարիներին[62]։ 2005 թվականին արդյունահանվել է ավելի քան 7 մլն բարել նավթ[63]։

Ածուխի արդյունահանման ծավալները, որոնք տասնամյակներ շարունակ աճել են, կայունացվել են 21-րդ դարի առաջին տասնամյակում՝ պինդ վառելիքի սպառմանն ուղղված ծրագրերի շնորհիվ։ Արդյունահանվող ածուխի մեկ երրորդն արտահանվում է։ Երկրում շարունակում է գործել 60 ածխի հանք[64]։

Արտաքին ծովեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վելինգտոն քաղաքից ոչ հեռու գտնվող առափը

Նոր Զելանդիան ծովային մեծ տարածքներով մեկուսացված է այլ կղզիներից և մայրցամաքներից։ Նրա արևմտյան առափը ողողող Թասմանյան ծովը երկիրը 1700 կմ-ով առանձնացնում է Ավստրալիայից։ Խաղաղ օվկիանոսը ողողում է երկրի արևելյան առափը և երկիրն առանձնացնում է մերձակա հարևաններից․ հյուսիսում Նոր Կալեդոնիայից՝ 1000 կմ, արևելքում Չիլիից՝ 8700 կմ, հարավում Անտարկտիդայից՝ 2500 կմ։

Նոր Զելանդիայի մերձափնյա գիծը կազմում է 15 134 կմ։ Տարածքային ջրերը՝ 12 ծովային մղոն։ Բացառիկ տնտեսական գոտին՝ մինչև 200 ծովային մղոն։ Բացառիկ ծովային տնտեսական գոտու մակերեսը մոտ 4 300 000 կմ² է, որը 15 անգամ գերազանցում է երկրի ցամաքի մակերեսին։

Նոր Զելանդիայում 2 մշտական ծովային հոսանք կա՝ տաք Արևելաավստրալիական և Արևմտյան քամիների հոսանքը։ Արևելաավստրալիականը, ուղևորվելով դեպի հյուսիս և հյուսիս-արևելք, ողողում է Հյուսիսային կղզու արևմտյան հատվածը։ Արևմտյան քամիների հոսանքը նկատելի է հարավում, իսկ նրա հիմնական հոսանքն անցնում է Հարավային կղզուց ավելի հարավ՝ դեպի արևելք։

Երկրի մերձափնյա ջրերում կա մինչև 700 ոչ մեծ կղզի, որոնց մեծ մասը հիմնական կղզիներից գտնվում են մինչև 50 կմ հեռավորության վրա։ Ընդհանուր թվից միայն մոտ 60-ն են պիտանի բնակության համար կամ ներկայումս բնակեցված են։

Ներքին ջրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թաուփո՝ երկրի ամենախոշոր լիճը

Իր երկրաբանական և աշխարհագրական պայմանների շնորհիվ Նոր Զելանդիան շատ գետեր ու լճեր ունի։ Գետերի մեծ մասը կարճ է (50 կմ-ից փոքր), սկիզբ են առնում լեռներից և արագ իջնում դեպի դաշտավայրեր, որտեղ դանդաղում է նրանց ընթացքը։ Ուաիքաթոն երկրի ամենախոշոր գետն է, որի երկարությունը 425 կմ է։ Երկրով հոսում է ավելի քան 100 կմ երկարության 33 գետ և 51-95 կմ երկարության 6 գետ։ Գետերի և այլ ներքին ջրերի ընդհանուր երկարությունը երկրում կազմում է 425 000 կմ։

Նոր Զելանդիայում կա 3280 լիճ՝ ավելի քան 0.01 կմ² ջրային մակերեսով[65], 229 լիճ ունի ավելի քան 0.5 կմ² ջրային մակերես[65] և ևս 40-ը՝ ավելի քան 10 կմ²-ով[66]։ Երկրի ամենախոշոր լիճը Թաուփոն է (մակերես՝ 623 կմ²), ամենախորը լիճը՝ Հաուրոքոն (խորությունը՝ 462 մ)[67]։ Հյուսիսային կղզու լճերի մեծ մասը ձևավորվել են հրաբխային ակտիվության, իսկ Հարավային կղզու լճերի մեծ մասը՝ սառցադաշտային ակտիվության արդյունքում։

Նոր Զելանդիան հարավային կիսագնդի այն փոքրաթիվ երկրներից է, որն իր տարածքում սառցադաշտեր ունի (Թասմանյան, Ֆոքսի և այլն)։ Թասմանյան սառցադաշտը ձևավորում է 27 կմ երկարության նեղ սառցե լեզվակ՝ որոշ տեղերում մինչև 3 կմ լայնությամբ, ընդհանուր մակերեսը 52 կմ² է։ Որոշ հատվածներում հաստությունը հասնում է 610 մ-ի և համարվում է Նոր Զելանդիայի ամենախոշոր սառցադաշտը։

Ջրային պաշարներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1977-2001 թվականների տվյալներով Նոր Զելանդիայում ջրային պաշարների վերականգնման տարեկան միջին ծավալը գնահատվում է 327 կմ³, որը բնակչության մեկ շնչին բաժին է ընկնում 85 մ³/տարի[68]։ 2001 թվականին գետերի և լճերի ջրհոսքը կազմել է մոտ 320 կմ³, սառցադաշտերի պաշարները՝ մոտ 70 կմ³, մթնոլորտային խոնավության պաշարները՝ մոտ 400 կմ³ և ընդհատակյա ջրային պաշարներինը՝ 613 կմ³[69]։

Նոր Զելանդիայում ջրային պաշարների պահպանությունը և բնակչությանն ու օբյեկտներին ջրամատակարարման ղեկավարումը գտնվում է տեղական ինքնակառավարման մարմինների ենթակայության տակ։ Ջրատնտեսական համալիրի հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքը գնահատվում է ավելի քան 1 մլրդ նորզելանդական դոլար։ Կենտրոնացված ջրամատակարարման համակարգերը խմելու ջրով են ապահովում երկրի բնակչության մոտ 85 %-ին։ Երկրում սպառվող քաղցրահամ ջրի մոտ 77%-ն օգտագործվում է ոռոգման համար[70]։

Հողեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընդհանուր առմամբ երկրի հողերը քիչ բերքատու են և հարուստ չեն հումուսով։ Առավել տարածված են հետևյալ հողատեսակները[71][72]՝ հրաբխային կավային հողերը, անթրոպոգենային, մուգ, հատիկավոր, բերքատու հողերը՝ սև վարելահողի շերտով, մոխրահողերը, պեմզայի, քիչ զարգացած, երիտասարդ և այլն։


Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Hay, Maclagan, էջ 72
  2. King, 2003, էջ 41
  3. Wilson John (March 2009)։ «European discovery of New Zealand – Tasman's achievement»։ Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 24 January 2011 
  4. «A Note on the two ‘New Zealands’» (անգլերեն)։ Mapforum։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2008-12-12 
  5. Wilson John (September 2007)։ «Tasman’s achievement»։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 16 February 2008 
  6. Mackay Duncan (1986)։ «The Search For The Southern Land»։ in Fraser B։ The New Zealand Book Of Events։ Auckland: Reed Methuen։ էջեր 52–54 
  7. Brunner Thomas (1851)։ The Great Journey: an expedition to explore the interior of the Middle Island, New Zealand, 1846-8։ Royal Geographical Society 
  8. McKinnon Malcolm (November 2009)։ «Place names – Naming the country and the main islands»։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 24 January 2011 
  9. Williamson Maurice (10 October 2013)։ «Names of NZ’s two main islands formalised» (Press release)։ New Zealand Government 
  10. Wilmshurst J. M., Hunt T. L., Lipo C. P., Anderson A. J. (2010)։ «High-precision radiocarbon dating shows recent and rapid initial human colonization of East Polynesia»։ Proceedings of the National Academy of Sciences 108 (5): 1815։ Bibcode:2011PNAS..108.1815W։ doi:10.1073/pnas.1015876108 
  11. McGlone M., Wilmshurst J. M. (1999)։ «Dating initial Maori environmental impact in New Zealand»։ Quaternary International 59: 5–0։ doi:10.1016/S1040-6182(98)00067-6 
  12. Murray-McIntosh Rosalind P., Scrimshaw Brian J., Hatfield Peter J., Penny David (1998)։ «Testing migration patterns and estimating founding population size in Polynesia by using human mtDNA sequences»։ Proceedings of the National Academy of Sciences 95 (15): 9047–52։ Bibcode:1998PNAS...95.9047M։ doi:10.1073/pnas.95.15.9047 
  13. Moodley Y., Linz B., Yamaoka Y., Windsor H. M., Breurec S., Wu J. -Y., Maady A., Bernhöft S., Thiberge J. -M. և այլք: (2009)։ «The Peopling of the Pacific from a Bacterial Perspective»։ Science 323 (5913): 527–530։ Bibcode:2009Sci...323..527M։ PMC 2827536։ PMID 19164753։ doi:10.1126/science.1166083 
  14. Mein Smith, 2005, էջ 6
  15. Wilmshurst J. M., Anderson A. J., Higham T. F. G., Worthy T. H. (2008)։ «Dating the late prehistoric dispersal of Polynesians to New Zealand using the commensal Pacific rat»։ Proceedings of the National Academy of Sciences 105 (22): 7676։ Bibcode:2008PNAS..105.7676W։ doi:10.1073/pnas.0801507105 
  16. Clark Ross (1994)։ «Moriori and Māori: The Linguistic Evidence»։ in Sutton Douglas։ The Origins of the First New Zealanders։ Auckland: Auckland University Press։ էջեր 123–135 
  17. Davis Denise (September 2007)։ «The impact of new arrivals»։ Te Ara Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 30 April 2010 
  18. Davis Denise, Solomon Māui (March 2009)։ «'Moriori – The impact of new arrivals'»։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 23 March 2011 
  19. Mein Smith, 2005, էջ 23
  20. Salmond Anne։ Two Worlds: First Meetings Between Maori and Europeans 1642–1772։ Auckland: Penguin Books։ էջ 82։ ISBN 0-670-83298-7 
  21. King, 2003, էջ 122
  22. Fitzpatrick John (2004)։ «Food, warfare and the impact of Atlantic capitalism in Aotearo/New Zealand»։ Australasian Political Studies Association Conference: APSA 2004 Conference Papers 
  23. Brailsford Barry (1972)։ Arrows of Plague։ Wellington: Hick Smith and Sons։ էջ 35։ ISBN 0-456-01060-2 
  24. Wagstrom Thor (2005)։ «Broken Tongues and Foreign Hearts»։ in Brock Peggy։ Indigenous Peoples and Religious Change։ Boston: Brill Academic Publishers։ էջեր 71 and 73։ ISBN 978-90-04-13899-5 
  25. Lange Raeburn (1999)։ May the people live: a history of Māori health development 1900–1920։ Auckland University Press։ էջ 18։ ISBN 978-1-86940-214-3 
  26. «A Nation sub-divided»։ Australian Heritage։ Heritage Australia Publishing։ 2011։ Վերցված է 27 December 2014 
  27. 27,0 27,1 Rutherford James (April 2009) [originally published in 1966]։ «Busby, James»։ in McLintock Alexander։ from An Encyclopaedia of New Zealand։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 7 January 2011 
  28. McLintock Alexander, ed. (April 2009) [originally published in 1966]։ «Sir George Gipps»։ from An Encyclopaedia of New Zealand։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 7 January 2011 
  29. 29,0 29,1 Wilson John (March 2009)։ «Government and nation – The origins of nationhood»։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 7 January 2011 
  30. McLintock Alexander, ed. (April 2009) [originally published in 1966]։ «Settlement from 1840 to 1852»։ from An Encyclopaedia of New Zealand։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 7 January 2011 
  31. Foster Bernard (April 2009) [originally published in 1966]։ «Akaroa, French Settlement At»։ in McLintock Alexander։ from An Encyclopaedia of New Zealand։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 7 January 2011 
  32. Simpson K (September 2010)։ «Hobson, William – Biography»։ in McLintock Alexander։ from the Dictionary of New Zealand Biography։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 7 January 2011 
  33. Phillips Jock (April 2010)։ «British immigration and the New Zealand Company»։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 7 January 2011 
  34. «Crown colony era – the Governor-General»։ Ministry for Culture and Heritage։ March 2009։ Վերցված է 7 January 2011 
  35. 35,0 35,1 35,2 Wilson John (March 2009)։ «Government and nation – The constitution»։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 2 February 2011 
  36. Temple Philip (1980)։ Wellington Yesterday։ John McIndoe։ ISBN 0-86868-012-5 
  37. «New Zealand's 19th-century wars – overview»։ Ministry for Culture and Heritage։ April 2009։ Վերցված է 7 January 2011 
  38. Wilson. John (March 2009)։ «History – Liberal to Labour»։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 2 February 2011 
  39. Boxall Peter, Haynes Peter (1997)։ «Strategy and Trade Union Effectiveness in a Neo-liberal Environment» (PDF)։ British Journal of Industrial Relations 35 (4): 567–591։ doi:10.1111/1467-8543.00069 
  40. Commonwealth and Colonial Law by Kenneth Roberts-Wray, London, Stevens, 1966. P. 888
  41. Proclamation of 9 September 1907, S.R.O. Rev. XVI, 867.
  42. «War and Society»։ Ministry for Culture and Heritage։ Վերցված է 7 January 2011 
  43. Easton Brian (April 2010)։ «Economic history – Interwar years and the great depression»։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 7 January 2011 
  44. Derby Mark (May 2010)։ «Strikes and labour disputes – Wars, depression and first Labour government»։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 1 February 2011 
  45. Easton Brian (November 2010)։ «Economic history – Great boom, 1935–1966»։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 1 February 2011 
  46. Keane Basil (November 2010)։ «Te Māori i te ohanga – Māori in the economy – Urbanisation»։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 7 January 2011 
  47. Royal Te Ahukaramū (March 2009)։ «Māori – Urbanisation and renaissance»։ Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand։ Վերցված է 1 February 2011 
  48. La Nouvelle-Zélande légalise le mariage homosexuel. // Le Monde, 17.04.2013(ֆր.)
  49. 49,0 49,1 «Новая Зеландия (государство)»։ Большая советская энциклопедия։ Վերցված է 29.08.15 
  50. «The Sea Floor»։ Te Ara: энциклопедия Новой Зеландии։ Վերցված է 29.08.15 
  51. 51,0 51,1 «Quick Facts - Land and Environment : Geography - Physical Features»։ Statistics New Zealand։ 2000։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-10-14-ին։ Վերցված է 13 August 2012 
  52. 52,0 52,1 52,2 Taonga New Zealand Ministry for Culture and Heritage Te Manatu։ «1. – Natural environment – Te Ara Encyclopedia of New Zealand» (անգլերեն) 
  53. «Climate Summaries» (անգլերեն)։ National Institute of Water & Atmospheric Research։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2006-10-01-ին։ Վերցված է 2008-12-17 
  54. NIWA (2014-12-03)։ «Scientist turns detective on NZ temperature records» (անգլերեն)։ Վերցված է 2016-08-19 
  55. Lesley Mackintosh։ «Overview of New Zealand's climate» (անգլերեն)։ NIWA։ Վերցված է 2016-08-19 
  56. «About UV exposure and health» (անգլերեն)։ Environmental Health Indicators։ Վերցված է 2016-08-19 
  57. «GeoNet and Earthquakes» (անգլերեն)։ GeoNet։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2008-12-17 
  58. «Taupo, New Zealand» (անգլերեն)։ Volcano World։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2008-12-17 
  59. 59,0 59,1 «Interpretation of the mineral stock account» (անգլերեն)։ Statistics New Zealand։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2007-11-25-ին։ Վերցված է 2008-12-17 
  60. «New Zealand petroleum — facts and figures» (անգլերեն)։ Ministry of Economic Development։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2008-12-17 
  61. «Gas production and reserve statistics» (անգլերեն)։ Ministry of Economic Development։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2008-12-17 
  62. «Energy Information — Oil» (անգլերեն)։ Ministry of Economic Development։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2008-12-17 
  63. «Oil production and reserves statistics» (անգլերեն)։ Ministry of Economic Development։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2008-12-17 
  64. «Country Profile - New Zealand» (անգլերեն)։ World Coal Institute։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2007-09-29-ին։ Վերցված է 2008-12-17 
  65. 65,0 65,1 «Lake water quality» (անգլերեն)։ Ministry for the Environment։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2010-02-03 
  66. «Snapshot of Lake Water Quality in New Zealand» (անգլերեն)։ Ministry for the Environment։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2010-02-03 
  67. «Lakes. New Zealand lakes» (անգլերեն)։ Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2010-01-28 
  68. «Water Resources and Freshwater Ecosystems-- New Zealand» (անգլերեն)։ World Resources Institute։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2008-12-18 
  69. «Water- Physical Stock Accounts for the June years 1995 to 2001» (անգլերեն)։ Statistics New Zealand։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2006-06-09-ին։ Վերցված է 2008-12-18 
  70. «Water — Monetary Stock Report» (անգլերեն)։ Statistics New Zealand։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2006-06-11-ին։ Վերցված է 2008-12-18 
  71. Allan Hewitt։ «Soils - Diversity and uniqueness» 
  72. «Soil Order»։ The New Zealand Soil Classification (անգլերեն)։ Soils Portal։ Վերցված է 2016-09-25