Նեֆրիտ (միներալ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Նեֆրիտ
Jadestein.jpg
Նեֆրիտի անմշակ նմուշ
Ընդհանուր
Կատեգորիամիներալների բազմազանություն
Բանաձև
(կրկնվող միավորը)
Ca2(Mg,Fe)5[Si4O11]2(OH)2[1]
Նույնականացում
ԳույնԿանաչի տարբեր երանգներ, սպիտակ, մոխրագույն[1]
Բյուրեղային համակարգՄոնոկլինային[1]
Մոոսի կարծրություն6-6,5[1]
ՓայլԱպակենման, յուղանման[1]
Բեկման ցուցանիշ1.62[1]
ՊլեոքրոիզմՉունի[1]
Ենթակատեգորիաferro-actinolite – tremolite series?[2] և jade?

Նեֆրիտ (հին հուն․՝ νεφρός — երիկամ, հնացած՝ երիկամաքար[3]), տրեմոլիթ-ակտինոլիթ շարքի ամֆիբոլների խճճված թելիկավոր ստրուկտուրայով մոնոմիներալային ագրեգատ: Այս հանքատեսակի նշանավոր առանձնահատկությունն այն է, որ ունի բացառիկ ամրություն, նեֆրիտի կտորները շատ դժվար է բաժանել մասերի: Գույները լինում են տարբեր՝ սպիտակավունից մինչև կանաչի բոլոր երանգները (դեղնավուն, խոտի կանաչ, զմրուխտի գույն, ճահճագույն), դարչնագույն և համարյա սև: Հանդիպում են նաև սպիտակ, երկնագույն և կարմիր նեֆրիտներ, բայց այդ տարատեսակները շատ հազվագյուտ են և շատ թանկարժեք: Գունավորումը կախված է երկաթի, քրոմի և մանգանի պարունակությունից: Ավելի բարձր են գնահատվում միագույն նմուշները, քան անհավասարաչափ գունավորվածները (զոլավոր, բծավոր, «ամպոտ»): Նեֆրիտն օգտագործում են որպես շինվածքային քար, նաև որպես եզակի քար օգտագործվում է ոսկերչության մեջ և դեկորատիվ արվեստում:

Արևելյան Կանադան համարվում է առաջատարը նեֆրիտի ժամանակակից փորագրության բնագավառում:[4]

Նեֆրիտի հանքաքար, Վայոմինգ

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեֆրիտն օգտագործվել է դեռևս նեոլիթի դարաշրջանում: Մարդիկ այն օգտագործում էին շատ ամուր զենքեր ու աշխատանքի գործիքներ պատրաստելու համար, ավելի ուշ նրանից սկսեցին պատրաստել տարբեր զարդեր: Հիշարժան են ստորև թվարկած օրինակները.

Ըստ Ա. Ֆերսմանի և Մ. Բաուերի դասակարգման նեֆրիտը պատկանում է առաջին կարգի կիսաթանկարժեք շինվածքային քարերի դասին: Համեմատության համար կարելի է նշել, որ նույն առաջին կարգին են պատկանում այնպիսի միներալներ, ինչպիսիք են լազուրիտը, վեզուվիանը, սոդալիտը, ամազոնիտը, լաբրադորը, ռոդոնիտը, գլաուկոնիտը, մալաքիտը, ավենտուրինը, քվարցը, ծխագույն քվարցը, լեռնային բյուրեղապակին, ագաթն իր տարատեսակներով, յաշման, հրեական քարը և վարդագույն քվարցը[5]։


Լենկթեմուրի սարկոֆագ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեջտեղում՝ Լենկթեմուրի նեֆրիտե սարկոֆագը

Լենկթեմուրի մահից հետո Սամարղանդում կառուցվեց գերեզման՝ Գուր Էմիրի վեհասքանչ դամբարանը, որտեղ տեղադրված են Լենկթեմուրի աճյունով նեֆրիտե սարկոֆագը և ավելի փոքր չափերի երկու մարմարե սարկոֆագներ՝ Լենկթեմուրի սիրելի կանանց աճյուններով: Սամարղանդ այցելած իշխան Ի.Ս. Վասիլչիկովը հիշում էր.[6]

Վիքիքաղվածք
«...Դամբարանի ներսում, մեջտեղում դրված էր Լենկթեմուրի մեծ սարկոֆագը՝ ամբողջովին մուգ կանաչ նեֆրիտից, զարդանախշերով ու Ղուրանից մեջբերված փորագրված ասույթներով , իսկ երկու կողմերում դրված էին Լենկթեմուրի երկու սիրելի կանանց փոքր սարկավագները՝ պատրաստված սպիտակ մարմարից »

Նեֆրիտը Չինաստանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեֆրիտ «ոչխարի ճարպ», Հոտանի նեֆրիտի շուկա, Չինաստան
Նեֆրիտի խոշոր քար, «ոչխարի ճարպ» տարատեսակ, տեղադրված է Հոտանի արվեստի թանգարանի ճեմասրահում, Չինաստան
Jade Eggs usually come in 3 different sizes.jpg

Նեֆրիտը, որը հաճախ ոչ ճշտորեն թարգմանվում է որպես յաշմա (հասպիս), ավանդաբար բարձր է գնահատվում Չինաստանում, որտեղ այն ստացել է կյանքի քար անվանումը և համարվում է չինացիների ազգային քարը: Չինաստանում նեֆրիտը գնահատվում էր ոսկուց ու արծաթից ավելի թանկ, քանի որ համարում էին, որ այն ունի բուժիչ ազդեցություն, բարեհաջողություն է բերում և խորհրդանշում է մարդու առաքինությունը[7]։

Չինացի փիլիսոփաները նեֆրիտին վերագրում էին հինգ հիմնական արժանիքներ, որոնք պատասխանատու են մարդու վեց առաքինությունների համար.

  • նեֆրիտի մեղմ փայլը անձնավորում է գթասրտություն
  • ամրությունը խորհրդանշում է չափավորություն և արդարամտություն
  • կիսաթափանցիկությունը ազնվության խորհրդանիշ է
  • մաքրությունը իմաստության մարմնավորումն է
  • փոփոխականությունը անձնավորում է քաջություն

Կոնֆուցիոսը լավ մարդու մասին ասում էր «Նրա բարոյականությունը մաքուր է ինչպես նեֆրիտը»: Չինական առածներից շատերը, որոնք նկարագրում են մարդու որոկային հատկանիշները, կապված են նեֆրիտի հետ: Դրանցից ամենատարածվածը՝ «Չհղկված նեֆրիտը չի փայլում»[8]։

Հնեաբանական պեղումները վկայում են, որ նեֆրիտը Չինաստանում հայտնի էր դեռևս նեոլիթի ժամանակաշրջանից (Հունշան և Լիանչժու մշակույթներ): Ակնհայտ է, որ արդեն այն ժամանակ նեֆրիտին վերագրում էին միստիկական հատկություններ: Նրանից պատրաստված իրերը զարդանախշում էին միայն խազերով և պարզունակ ռելիեֆային պատկերներով, պատճառը նեֆրիտի ամրությունն էր, լավորակ հղկանյութերի բացակայությունը և գործիքների պրիմիտիվությունը: Ավելի ուշ նեֆրիտն օգտագործվեց ոչ միայն պաշտամունքի առարկաներ պատրաստելու համար, այլ նաև զենք կամ զենքի մասեր (կացիններ, սայրեր, թրերի բռնակոթեր), մարդկանց և կենդանիների արձանիկներ, անոթներ ու զարդեր, ինչպես նաև նեֆրիտե ձվեր (դաոսյան սեռական պրակտիկայում օգտագործվող առարկա) պատրաստելու նպատակով:

Կրոնական ծեսերի ժամանակ օգտագործվում էին նեֆրիտից պատրաստած սկավառակներ Երկինքը անձնավորելու համար, իսկ Երկիրը անձնավորելու համար օգտագործում էին քառակուսու ձև ունեցող նեֆրիտե սկավառակները: Կենդանիների խորհրդանշական կերպարներով զարդարված սկավառակներն օգտագործում էին չար ուժերից պաշտպանվելու համար՝ հագնելով այն կրշքավանդակին կամ գոտկատեղին[9]։ Շան և Չժոու դարաշրջանի գերեզմաններում բացի նեֆրիտե զարդերից գտնվել են նաև նեֆրիտից պատրաստած ոչ մեծ իրեր՝ ցիկադի և գլանի տեսքով, որոնք ըստ հին չինական հավատալիքների, օգտագործվում էին մարմինը քայքայումից պաշտպանելու համար: Ընդհուպ մինչև Ք.ա. 10-11 դարերը Հոտան և Յարկենդ շրջանների ամբողջ նեֆրիտը ներմուծվում էր Չինաստան: Միայն Ցյանլուն կայսրի օրոք այդ շրջանները գրավվեցին և դարձան Չինաստանին մի մասը: Այդ նեֆրիտը արդյունահանվում էր գլաքարերի և ոչ մեծ քարերի ձևով, այդ պատճառով այդ ժամանակաշրջանի նեֆրիտե իրերը որպես կանոն ունեն փոքր չափեր: Քարեր կտրելու, ծակելու և տաշելու համար ոտնակով սարքը հայտնագործվեց Խան դինաստիայի դարաշրջանում: Քար կտրելու և ձևավորելու համար երկաթե սկավառակները սկսեցին օգտագործել Վեց դինաստիաների դարաշրջանում: Որպես հղկանյութ հարյուրամյակներ շարունակ օգտագործվել է քվարցային ավազը, որին հաջորդեց մանրացրած նռնաքարը («կարմիր ավազ»), իսկ 13-րդ դարում՝ մանրացրած կորունդ («սև ավազ)», որը անհամեմատ ավելի մեծ ամրություն ունի և կտրուկ մեծացնում է քարի մշակման արագությունը:

«Չժոու լի» հնագույն աշխատության մեջ Չժեն Չժունը (մահ. 83) և Չժեն Սյուանը (127—200) նշում են, որ մանրացրած նեֆրիտն օգտագործվում էր սննդի մեջ որպես բժշկող միջոց: Բայց Սուն Իժանը (1848—1908) պնդում է, որ խոսքը միայն նեֆրիտե սպասքի մասին է[10]։

Չինական մշակույթում նեֆրիտի նշանակությունը ընդգծում է նաև այն փաստը, որ այն օգտագործվում է չինական բազմաթիվ առածներում ու ասացվածքներում:

Նեֆրիտի վրա փորագրած բնորոշ սիմվոլները և դրանց իմաստը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինաստանում նեֆրիտի ամենահայտնի տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոտան (չինարեն ավանդ. 和田, հեշտ. 和田 , պինին: Hétián), չինացիների համար նեֆրիտի ամենաարժեքավոր տեսակը, արդյունահանվում է Հոտանի շրջանում: Այստեղից է բերվում ամենաարժեքավոր սպիտակ նեֆրիտը, որն անվանում են «ոչխարի ճարպ» նույն գույնի պատճառով, ունի մածուցիկ խեժի անթափանց փայլ: Հնագույն ժամանակներում այս նեֆրիտից պատրաստված իրեր կարող էր օգտագործել միայն ինքը՝ կայսրը:

Սյույան (չինարեն ավանդ. 岫岩, հեշտ. 岫岩 , պինին: Xiùyán), նեֆրիտ, որը արդյունահանվում է Լյաոնին շրջանի Սյույան գավառում, ունի սպիտակ կամ բաց կանաչ գունավորում, որպես կանոն կիսաթափանցիկ է: Նեֆրիտը հազվադեպ է թափանցիկ լինում:

Լանտյան (չինարեն ավանդ. 藍田縣, հեշտ. 蓝田县 , պինին: Lántián Xiàn), այս նեֆրիտը արդյունահանվում է Շանսի շրջանի Լանտյան գավառում: Այն դեղնավուն է, տեղ-տեղ կանաչ երանգներով, երբեմն կանաչի ամպաձև պատկերներով:

Նանյան (չինարեն ավանդ. 南陽, հեշտ. 南阳 , պինին: Nányáng), ամենատարածված նեֆրիտը, անվանում են նաև դուշան նեֆրիտ (չինարեն ավանդ. 獨山, հեշտ. 独山 , պինին: Dúshān): Այն արդյունահանում են Նանյան շրջանում: Այս կիսաթափանցիկ նեֆրիտը որպես կանոն ունի դեղնավուն կամ սպիտակ երանգներ՝ տեղ-տեղ վարդագույն կամ դեղին գունավորումներով, պարունակում է տարբեր խառնուրդներ հետևաբար բաղադրությունը համասեռ չի: Այն ավելի հաճախ օգտագործում են քանդակագործության մեջ:[8]

Նեֆրիտը Մաորիների մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեֆրիտը Նոր Զելանդիայում մաորիական լեզվով հայտնի է որպես pounamu, այն շատ բարձր է գնահատվում և մեծ դեր ունի մաորիների մշակույթում: Այն համարվում է գանձ և հետևաբար պաշտպանված է Վայտանգի պայմանագրով: Նեֆրիտի շահագործումը սահմանափակված է և խստորեն վերահսկվում է[11]։ Հանքավայրերը գտնվում են Նոր Զելանդիայի հարավում գտնվող Te Wai Pounamu կղզում, որի անունը թարգմանաբար նշանակում է Կանաչ Քարի Երկիր:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Gem Reference Guide։ Gemological Institute of America։ 1988։ ISBN 0-87311-019-6 
  2. MinDat
  3. Севергин В. М. Подробный словарь минералогический, содержащий в себе подробное изъяснение всех в минералогии употребительных слов и названий, также все в науке сей учиненные новейшие открытияя: В 2 т. СПб.: тип. ИАН, 1807: Т. 2. Стлб. 149.
  4. Kirk Makepeace, George J. Simandl, Jade (Nephrite) in British Columbia, Canada; in G.J. Simandl, W.J. McMillan and N.D. Robinson, (editors), 37th Annual Forum on Industrial Minerals Proceedings, Industrial Minerals with emphasis on Western North America, Paper 2004-2-57, pages 287-288 (2004). Accessed October 30, 2016
  5. В.Петров. «Драгоценные камни». — М.: журнал «Химия и жизнь», № 10 за 1965 г.
  6. Васильчиков И. С. То, что мне вспомнилось… — Москва: Олма-ПРЕСС, 2002. — Иллюстрации + 191 с. — Серия: Эпоха и Судьбы — Тираж ? — ISBN 5-94850-027-6 — С. 82.
  7. «Юй»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
  8. 8,0 8,1 8,2 China jade, (перевод с англ.)
  9. Chinese Jade Carving, (перевод с англ.)
  10. «食玉_百度百科»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-04-28-ին։ Վերցված է 2013-04-23 
  11. http://ngaitahu.iwi.nz/ngai-tahu/the-settlement/settlement-offer/cultural-redress/ownership-and-control/pounamu/

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]