Մեծ ճգնաժամ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ճգնաժամի հետևանքով տուժած քաղաքացի (Ֆլորենս Օուենս Թոմփսոն)

Մեծ ճգնաժամ, համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամ, որը տեղի է ունեցել հիմնականում 1930-ական թվականներին և սկիզբ առել Միացյալ Նահանգներից։ Մեծ ճգնաժամի ժամանակահատվածը տարբեր երկրներում տարբեր է, շատ երկրներում այն սկսվել է 1929 թվականին և ավարտվել 1941 թվականին[1]։ Այն ամենաերկար, ամենախորը և ամենասփռված տնտեսական ճգնաժամն էր 20-րդ դարում[2]։ 21-րդ դարում Մեծ ճգնաժամի օրինակը օգտագործում են համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամները հաղթահարելու համար[3]։

Ճգնաժամը սկսվեց Միացյալ Նահանգներում երբ 1929 թվականի սեպտեմբերի 4-ին տեղի ունեցավ արժեթղթերի մեծ անկում, և համաշխարհային նորություններում այն հայտնի դարձավ 1929 թվականի հոկտեմբերի 29-ի ֆոնդային բորսաներ ինդեքսների աննախադեպ մեծ անկումից հետո (հայտնի որպես Սև երեքշաբթի)։ 1929-ից 1932 թվականներին համաշխարհային Համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) ընկավ 15%-ով։ Համեմատության համար, 2008-2009 թվականների համաշխարհային ճգնաժամի արդյունքում համաշխարհային ՀՆԱ-ն ընկավ մոտ 1%[4]։ Որոշ տնտեսություններ սկսեցին վերականգնվել 1930-ական թվականների կեսերից, սակայն շատ երկրներում Մեծ ճգնաժամի բացասական հետևանքները տևեցին մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբը[5]։

Մեծ ճգնաժամը ծանր հարված հասցրեց և հարուստ և աղքատ երկրներին։ Անձնական եկամուտը, հավաքված հարկերը, շահույթը և գները անկում ապրեցին, իսկ միջազհգային առևտուրը նվազեց ավելի քան 50%-ով։ ԱՄՆ-ում գործազրկությունը հասավ 25%-ի, իսկ շատ երկրներում այդ ցուցանիշը 33% էր։

Ամբողջ աշխարհի քաղաքներին մեծ հարված հասցվեց, հատկապես նրանց, որտեղ ծանր արդյունաբերություն մեծ տեղ էր գրավում։ Համաշխարհային պահանջարկը մեծ անկում ապրեց։ Գյուղատնտեսությունը նույնպես անմասն չմնաց, քանի որ հացահատիկի գները ընկան 60%-ով[6][7][8]։

Մեծ ճգնաժամը հարվածեց և հարուստ և աղատ երկրներին։ Անձնական եկամուտները, հավաքագրված հարկերը, շահույթները և գները անկում ապրեցին, իսկ միջազգային առևտուրը նվազեց 50%-ով։ Գործազրկության մակարդակը ԱՄՆ-ում հասավ 25%-ի, իսկ որոշ երկներում անցավ 33%-ից]։

Ամենաշատը տուժեցին քաղաքները, հատկապես ծանր արդյունաբերական քաղաքները։ Շինարարությունը կանգնեցվեց շատ երկրներում։ Գյուղատնեսական համայնքներում և գյուղական վայրերում մշակված հացահատիկի գները ընկան մոտ 60%-ով[6][7][9]։

Սկիզբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տնտեսական պատմիչները սովորաբար Մեծ ճգնաժամի սկիզբ են համարում 1929 թվականի հոկտեմբերի 29-ին ԱՄՆ ֆոնդային բորսայում գների հանկարծակի անկումը։ Այուամենայնիվ[10] որոշները կարծում են, որ այն Մեծ ճգնաժամի առիթներից էր և ոչ հիմնական պատճառը[11]։

Չնայած Ուոլ Սթրիթի ճգնաժամին որոշ ժամանակ լավատեսությունը մնաց։ Ջոն Դևիսոն Ռոքֆելլերն ասել էր,-«Այս օրերում շատերը տուժեցին։ Իմ կյանքի 93 տարիներին ճգնաժամերը եկել և գնացել են։ Միշտ կայունությունը վերադարձել է և կվերադառնա նորից։»[12] Ֆոնդային բորսան սկսեց աճել 1930 թվականի սկզբին` վերադառնալով 1929 թվականի մակարդակին ապրիլին։ Սակայն այն դեռ 30%-ով ցածր էր 1929 թվականի սեպտեմբերի մակարդակից[13]։

Պետությունը և մասնավոր հոտվածը 1930 թվականի առաջին կեսին ավելի շատ ծախսեցին քան նախորդ տարվա միևնույն ժամանակահատվածում։ Մյուս կողմից հաճախորդները, որոնք մեծ կորուստներ ունեցան ֆոնդայում բորսայի անկման ժամանակ, կրճատեցին իրենց ծախսերը 10%-ով։ Բացի դրանից 1930-ական թվականների կեսերին երաշտ մեծ հարված հասցրեց ԱՄՆ-ի գյուղատնտեսությունը[14]։

1930 թվականի կեսերին տոկոսադրույները ընկան ծացրագույն մակարդակին, սակայն սպասված դեֆլացիան և ծասխումների կրճատումը բերեց ներդրումների կրճատման[15]։ 1930 թվականի մայիսին ավտոմեքենաների վաճառքները նվազեցին` հասնելով 1928 թվականի մակարդակին։ Գները հիմնականում անկում ապրեցին, չնայած աշխատավարձերը մնացին կայուն 1930 թվականին։

Տնտեսական ցուցանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տնտեսական ցուցանիշների փոփոխություն 1929-32 թվականներին[16]

ԱՄՆ Միացյալ Թագավորություն Ֆրանսիա Գերմանիա
Արյունաբերական արտադրանք −46% −23% −24% −41%
Մեծածախ գներ −32% −33% −34% −29%
Միջազգային առևտուր −70% −60% −54% −61%
Գործազրկություն +607% +129% +214% +232%

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. John A. Garraty, The Great Depression (1986)
  2. Charles Duhigg, "Depression, You Say? Check Those Safety Nets", The New York Times, March 23, 2008.
  3. Barry Eichengreen, Hall of Mirrors: The Great Depression, The Great Recession, and the Uses-and Misuses-of History (2014)
  4. Roger Lowenstein, "History Repeating," Wall Street Journal Jan 14, 2015
  5. Garraty, Great Depression (1986) ch1
  6. 6,0 6,1 «Commodity Data»։ US Bureau of Labor Statistics։ Վերցված է 2008-11-30 
  7. 7,0 7,1 Cochrane, Willard W. (1958)։ «Farm Prices, Myth and Reality»։ էջ 15 
  8. «World Economic Survey 1932–33»։ Ազգերի լիգա: 43 
  9. «World Economic Survey 1932–33»։ Ազգերի լիգա: 43 
  10. Great Depression, Encyclopædia Britannica
  11. «Economics focus: The Great Depression»։ The Economist 
  12. Schultz Stanley K. (1999)։ «Crashing Hopes: The Great Depression»։ American History 102: Civil War to the Present։ University of Wisconsin–Madison։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008-03-23-ին։ Վերցված է 2008-03-13 
  13. «1998/99 Prognosis Based Upon 1929 Market Autopsy»։ Gold Eagle։ Արխիվացված է օրիգինալից մայիսի 17, 2008-ին։ Վերցված է 2008-05-22 
  14. «Drought: A Paleo Perspective – 20th Century Drought»։ National Climatic Data Center։ Վերցված է ապրիլի 5, 2009 
  15. Hamilton James (1987)։ «Monetary Factors in the Great Depression»։ Journal of Monetary Economics 19 (2): 145–69։ doi:10.1016/0304-3932(87)90045-6 
  16. Jerome Blum, Rondo Cameron, Thomas G. Barnes, The European world: a history (2nd ed 1970) 885 pp.