Կանադա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Canada
Կանադա
Կանադայի դրոշ
Դրոշ
Կանադայի զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Կանադայի Օրհներգ
Կանադայի դիրքը
Կանադայի տեղագրական քարտեզ
Մայրաքաղաք Օտավա
Ամենամեծ քաղաք Տորոնտո
Պետական լեզուներ անգլերեն, ֆրանսերեն
Կառավարում Սահմանադրական Միապետություն
 -  Թագուհի Եղիսաբեթ II
 -  Վարչապետ Ստիվեն Հարբեր
Հիմնադրում
 -  Հայտարարված դեկտեմբերի 11 1931 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 9,984,670 կմ²  (2-րդ)
 -  Ջրային (%) 8,9
Բնակչություն
 -  2015 նախահաշիվը 35,099,836[1]  (58-րդ)
 -  2011 մարդահամարը 34,030,588[2] 
 -  Խտություն 3,5 /կմ² (188-րդ)
9 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2014 գնահատում
 -  Ընդհանուր $1.591 տրիլիոն[3] (15-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $44,843[4] (20-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2014 գնահատում
 -  Ընդհանուր $1.788 տրիլիոն[5] (11-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $50,397[6] (15-րդ)
Ջինի (2010) 33.7[7] (միջին
ՄԶՀ (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0.902[8] (շատ բարձր) (8th)
Դրամական միավոր Կանադական Դոլար (CAD)
Ժամային գոտի -3,5, -8
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .ca
Հեռախոսային կոդ ++1


Պետություն Հյուսիսային Ամերիկայում, Ազգերի բրիտանական համագործակցության անդամ: Զբաղեցնում է Հյուսիսային Ամերիկա մայրցամաքի հյուսիսային մասը: Սահմանակցում է միայն ԱՄՆ-ին: Ողողվում է Հյուսիսային սառուցյալ, Խաղաղ և Ատլանտյան օվկիանոսների ջրերով: Տարածությունը 9.976.000 կմ2 է, բնակչությունը՝ 35 մլն (2015[9]): Մայրաքաղաքը՝ Օտտավա: Վարչականորեն բաժանվում է 10 նահանգի և 2 տերիտորիայի:

Անվանում[խմբագրել]

Անվանումն առաջացել է իրոկեզերեն Kanata «գյուղ» բառից։ Այս բառը եվրոպացիներն ընդունեցին որպես տեղանուն և այդպես կոչեցին երկրի այն մասը, որը տեղավորված է Սուրբ Լավրենտիոս գետի շուրջը, իսկ հետագայում նաև ամբողջ երկիրը[10]։

Պառլամենտի Շենքը Կանադա

Պատմություն[խմբագրել]

Անգլիայի և Ֆրանսիայի Գաղութ[խմբագրել]

Կանադայի հնագույն բնակիչները եղել են էսկիմոսները և հնդկացիները: Առաջին եվրոպացիները Կանադայում երևացել են XV դ. վերջին: 1534-ին կանադական ափ են ելել ֆրանսիացի ծովագնացները: XVI դ. էլ ֆրանսիացիները սկսել են Կանադայի գաղութացումը, որն ուղեկցվում էր արմատական բնակչության ոչնչացումով: Ֆրանսիական տիրապետության շրջանում հաստատվեցին ֆեոդալական հարաբերություններ: Հյուսիսային Ամերիկայում իր տիրապետությունը հաստատելու համար պայքարում էր նաև Անգլիան: 1756-1763-ի Յոթնամյա պատերազմի հետևանքով Կանադան անցավ Անգլիային և մտավ Բրիտանական կայսրության կազմի մեջ: Կանդայում արագորեն սկսեցին զարգանալ կապիտալիստական հարաբերությունները: Դրան նպաստեց մետրոպոլիայից և ԱՄՆ-ից կատարվող ներգաղթը Կանադա: Սակայն կապիտալիզմի զարգացմանը խանգարում էին ֆեոդալիզմի մնացուկները:

Կանադայի Անկախացում[խմբագրել]

Կանադայի Տարածքի Միավորում

Անգլիական գաղութային քաղաքականությունից խիստ դժգոհ կանադացիները 1837-ին զինված ապստամբություն բարձրացրին: Անգլիական կառավարությունը ստիպված էր մի շարք լիբերալ բարեփոխումներ կատարել Կանադայում: 1850-ական թթ. ուժեղացավ Հյուսիսային Ամերիկայում բրիտանական բոլոր գաղութների միավորման համար շարժումը, որի ընթացքում առաջացան Կանադայի երկու հիմնական կուսակցությունները՝ պահպանողական և լիբերալ: 1867-ին անգլիայի պառլամենտն ընդունեց Բրիտանական Հյուսիսային Ամերիկայի մասին ակտ, որի համաձայն ստեղծվեց ֆեդերացիա՝ «Կանադայի դոմինիոն» անունով: Բացի Կանադայից, ֆեդերացիայի մեջ մտան նաև Նոր Շոտլանդիան և Նյու Բրանսուիքը: 1871-ին Կանադային միացավ Բրիտանական Կոլումբիան, 1873-ին՝ Արքայազն էդուարդի կղզին: Կենտրոնացված պետության ստեղծումից հետո ձևավորվեց ազգային շուկան: Տեղական (պրերիաների) բնակչության (հնդկացիների ու մետիսների) շահերի ոտնահարումը պատճառ դարձավ 1869-1870-ի և 1885-ի ապստամբությունների: 1870-1890-ական թթ. ուժեղացավ բանվորական շարժումը, 1886-ին ստեղծվեց Արհմիությունների կանադական կոնգրեսը: XIX դ. վերջին և XX դ. սկզբին Կանադայի տնտեսության զարգացման տեմպերն արագացան: Հատկապես բարձր զարգացման հասան պողպատաձուլական, տեքստիլ, ցեմենտի արդյունաբերության և երկաթուղային տրանսպորտի մոնոպոլիաները: Սակայն Կանադայի մոնոպոլիստական կապիտալիզմը կախված էր անգլիական և Կանադայում իր դիրքերն ընդարձակող ամերիկյան կապիտալից:

Հասարակական և Քաղաքական ներքին կյանք[խմբագրել]

Առաջին համաշխարհային պատերազմը, որին Կանադան մասնակցեց Մեծ Բրիտանիայի կողմում, խթանեց կանադական մոնոպոլիստական կապիտալի հետագա զարգացումը և միևնույն ժամանակ սրեց սոցիալական և ազգային հակամարտությունները երկրում: Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության ազդեցության տակ Կանադայում ուժեղացավ գործադուլային պայքարը: 1921-ին հիմնադրվեց Կանադայի կոմունիստական կուսակցությունը (ԿԿԿ): 1931-ին Բենետի պահպանողական կառավարությունը (1930-1935) ԿԿԿ-ն հայտարարեց օրենքից դուրս (անլեգալ գործել է մինչև 1936-ը): 1935-ին նորից իշխանության գլուխ անցան լիբերալները՝ Ու. Լ. Մ. Քինգի գլխավորությամբ (վարչապետ՝ 1921-1926-ին, 1926-1930-ին և 1935-1948-ին): 1939սեպտեմբերի 10-ին Կանադան մտավ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մեջ: Կանադան հակաֆաշիստական կոալիցիայի երկրներին, առաջին հերթին Մեծ Բրիտանիային, մատակարարում էր հումք, պարեն, զինամթերք, իսկ 1942-ից անդրծովյան ռազմաբեմերն ուղարկում զորքեր: 1940-ին նորից արգելվեց ԿԿԿ: 1943-ին կոմունիստները վերստեղծեցին լեգալ կուսակցությունը՝ բանվորական առաջադիմական կուսակցություն անունով (1959-ից՝ Կանադայի կոմունիստական կուսակցություն): 1942հունիսի 12-ին դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվեցին Կանադայի և ԽՍՀՄ-ի միջև: Պատերազմից հետո շարունակում էին թուլանալ բրիտանական դիրքերը Կանադայում: 1949-ին Կանադայի կազմի մեջ մտավ Նյուֆաունդլենդը՝ բրիտանական վերջին տիրույթը հյուսիսամերիկյան մայրցամաքում: Միևնույն ժամանակ ուժեղանում էր ԱՄՆ-ի կառավարող շրջանների ազդեցությունը Կանադայի քաղաքականության վրա: ԱՄՆ-ի մոնոպոլիաների ձեռքն անցան Կանադայի տնտեսության հանգուցային կետերը:

Հետպատերազմյան Շրջան[խմբագրել]

Կանադական զինված ուժերը Ֆրանսիայում 1944 հունիս

Հետպատերազմյան շրջանը նշանավորվեց բանվորական շարժման վերելքով: 1956-ին արհմիութենական երկու խոշոր կենտրոններ միաձուլվեցին՝ կազմելով Կանադական բանվորական կոնգրեսը: 1960-1970-ական թթ. գործադուլների թիվը ավելացավ երկու անգամ: Կանադայի կառավարող շրջանները ակտիվորեն մասնակցեցին «սառը պատերազմի» սանձազերծմանը: Լիբերալ և նրան փոխարինած պահպանողական (1957-1963) կառավարությունը ԱՄՆ-ի հետ կնքեց մի շարք համաձայնագրեր, որոնք ամերիկյան մոնոպոլիաներն օգտագործում են Կանադայի տնտեսությունը, արտաքին քաղաքականությունը և պաշտպանությունը վերահսկելու համար: 1947փետրվարին կնքվել էր Ամերիկա-կանադական համաձայնագիր՝ հետպատերազմյան շրջանում ռազմական համագործակցությունը երկարաձգելու մասին: Կանադան ՆԱՏՕ-ի ստեղծման (1949) նախաձեռնողներից էր: 1958-ին ստեղծվեց Հյուսիսային Ամերիկայի հակաօդային պաշտպանության միացյալ հրամանատարություն: Կանադայի տարածքում տեղաբաշխվեցին ամերիկյան ռազմական բազաներ: 1960-ական թթ, կեսից լիբերալ կաբինետները (լիբերալները նորից իշխանության գլուխ անցան 1963-ին) սկսեցին կոնստրուկտիվ մոտեցում ցուցաբերել ներքին և արտաքին քաղաքականության հարցերին՝ հաշվի առնելով ազգային շահերը: Պ. է. Թրյուդոյի կառավարությունը հայտարարեց Կանադայի «քաղաքական ինքնապահպանությունն» ու անկախությունը ապահովելու իր մտադրության մասին: Հանդես գալով ՆԱՏՕ-ի պահպանման օգտին՝ կանադական կառավարությունը կրճատեց ռազմական մասնակցությունը բլոկին, հայտարարեց Լատինական Ամերիկայի, Ասիայի և Եվրոպայի երկրների (ներառյալ սոցիալիստական երկրները) հետ հարաբերությունները զարգացնելու իր պատրասաակամության մասին: 1971մայիսին Թրյուդոն պաշտոնական այցով եղավ ԽՍՀՄ-ում. ստորագրվեց սովետա-կանադական արձանագրություն կոնսուլտացիաների մասին: 1971հոկտեմբերին պատասխան այցով Կանադայում եղավ Ա. Ն. Կոսիգինը, որի ժամանակ կնքվեց Փոխանակման վերաբերյալ ընդհանուր համաձայնագիր: 1976մայիսին ստորագրվեց տնտեսական, գիտատեխնիկական և արդյունաբերական համագործակցությանը նպաստող սովետա-կանադական համաձայնագիր: 1979մայիսից կառավարության գլուխ է անցել առաջադիմական-պահպանողական կուսակցությունը՝ Ջ. Կլարկի ղեկավարությամբ:

Կուսակցություններ և Արհմիություններ[խմբագրել]

Քաղաքական կուսակցությունները, արհմիությունները, հասարակական կազմակերպությունները Լիբերալ կուսակցություն, առաջացել է XIX դ. կեսերին (կազմակերպչորեն՝ 1873-ին), 1963-ից կառավարող կուսակցությունն է: Արտահայտում է խոշոր մոնոպոլիստական բուրժուազիայի շահերը:

  • Առաջադիմական պահպանողական կուսակցություն, հիմնվել է 1854-ին, արտահայտում է խոշոր մոնոպոլիստական բուրժուազիայի և ունեոր ֆերմերների շահերը:
  • Նոր դեմոկրատական կուսակցություն, ստեղծվել է 1961-ին:
  • Սոցիալական վարկի կուսակցություն, հիմնվել է 1935-ին:
  • Կանադայի կոմունիստական կուսակցություն, հիմնվել է 1921-ին: 1965-ին Քվեբեկ նահանգի կոմունիստների համագումարում ստեղծվել Է Քվեբեկի կոմունիստական կուսակցությունը, որը ԿԿԿ-ի բաղկացուցիչ մասն է:

Արհմիությունները Կանադայում առաջացել են XIX դ. 20-ական թթ.: 1977-ին երկրի արհմիություններն ունեին մոտ 3 մլն անդամ: Ազգային խոշորագույն արհմիութենական միավորումներն են՝

  • Կանադական բանվորական կոնգրեսը (հիմնվել է 1956-ին, ունի 2,3 մլն անդամ),
  • Ազգային արհմիությունների կոնֆեդերացիան (հիմնվել է 1921-ին, գործում է Քվեբեկ նահանգում):
  • Կանադա-ԽՍՀՄ ասոցիացիան հիմնվել է 1960-ին: Քվաբեկ և ԽՄՀՄ ընկերությունը հիմնվել է 1960-ին:
  • Խաղաղության կանադական կոնգրես, ստեղծվել է 1949-ին:

Պետական Կարգ[խմբագրել]

ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբաման և Կանադայի վարչապետ Ստեֆն Հարփերը

Կանադան պառլամենտական միապետություն է: Պետության գլուխը ձևականորեն անգլիայի թագուհին է: Կանադան Մեծ Բրիտանիայի առաջին դոմինիոններից է (1867-ից): Մահմանադրությունը բաղկացած է մեծ թվով օրենքներից և սահմանադրական սովորույթներից: Մահմանադրական հիմնական օրենքը՝ 1867-ի Բրիտանական Հյուսիսային Ամերիկայի մասին ակտը, բազմիցս լրացվել է: Քաղաքացիական իրավունքների մասին օրենքն ընդունվել է 1960-ին: 1931-ին Վեստմինստերական ստատուտով սահմանվել է Կանադայի լիիրավ անկախությունը: Պետական կառուցվածքով Կանադան ֆեդերացիա է: Պետության գլուխ համարվում է Վարչապետը որը նշանակվում է Կանադայի խորհրդարանի կողմից: Գեներալ-նահանգապետի իրավասությունները սահմանափակ են: Նրան կից գործում է գաղտնի խորհուրդը՝ թագավորական ընտանիքի անդամների, նախարարների, պառլամենտի պալատների նախագահների մասնակցությամբ: Օրենսդրական իշխանության բարձրագույն մարմինը երկպալատ խորհդրարանն է (համայնքների պալատ (ստորին) և սենատ (վերին)): Կառավարության (կաբինետի) ղեկավարը Վարչապետն է: Նա նաև զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարն է: Նահանգներում թագավորական իշխանությունը ներկայացնում են լեյտենանտ-նահանգտպետները, կան նաև օրենսդրական ժողովներ: Դատական համակարգը կազմում են գերագույն և գանձարանային դատարանները: Բարձրագույն և տեղական դատական մարմիններ են ստեղծված նաև նահանգներում:

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

Կանադան Արբանյակից

Կանադան գտնվում է արկտիկական, մերձարկտիկական և բարեխառն գոտիներում: Արևմուտքի, փոքր մասը լեռնային է, արևելյան մասը՝ հիմնականում հարթավայրային: Ափերը հյուսիսում և մասամբ հյուսիս-արևելքում ցածրադիր են, թույլ կտրտված, արևելքում՝ բարձրադիր, գերազանցապես ֆիորդային, արևմուտքում՝ ավելի բարձր, ֆիորդերով կտրատված: Մայրցամաքային կենտրոնական մասը և Կանադական Արկտիկական արշիպելագի հարակից շրջանները հարթավայրեր և սարավանդներ են՝ Հուդզոնի ծոցի դաշտավայրը, Լավրենտյան բարձրությունը (մինչև 1000 մ) լճաբլրային բնորոշ ռելիֆով, Կենտրոնական հարթավայրերը, նախալեռնային Մեծ հարթավայրերի սարավանդը: Արևմուտքում ձգվում է Կորդիլիերաների լեռնային համակարգը (Լոգան գագաթով, 6050 մ), հարավ-արևելքում՝ Ապալաչյան բարձրությունը: Երկրի կենտրոնական, մեծ մասն զբաղեցնում է Կանադական վահանը (մտնում է Հյուսիս-Ամերիկյան պլատֆորմի մեջ), կազմված է մինչքեմբրյան գնեյսներից, բյուրեղային թերթաքարերից, հրաբխային և մասամբ նստվածքային ապարներից:

Տեսարժան Վայրեր[խմբագրել]

Օտավայի գլխավոր տեսարժան վայրն է Պառլամենտի շենքը, որտեղ նույնիսկ կարելի է մասնակցել տեղի ունեցեղ հանդիպումներին: Հայտնի տեսարժան վայրն է Աշխարհի աշտարակը, որի վրա կան 53 զանգակներ: Օտտավան ճանաչված է նաև թանգարաններով և ցուցահանդեսի սրահներով: Տորոնտոյում Դուք կարող եք այցելել Կասա-Լոմա ամրոցը` 96 սենյակներով, Օնտարիո թագավորական թանգարանը, քաղաքի խորհրդանիշ "Սի-Էն-Թաուեր" աշտարակը` 553 մետր, Մոնրեալ պատմական կենտրոնը:

Օգտակար Հանածոներ[խմբագրել]

Կանադան հարուստ է օգտակար հանածոներով: Կան ուրանի, երկաթի, նիկելի, պղնձի, ցինկի, կապարի, ոսկու, արծաթի, ածխի, նավթի, բնական գազի, բազմամետաղային, ասբեստի, կերակրի աղի և այլ հանքավայրեր:

Կլիմա[խմբագրել]

Կլիման տարածքի մեծ մասում արկտիկական և մերձարկտիկական է, հարավում՝ բարեխառն, առավելապես ցամաքային: Արևմյան ափի նեղ մասը կրում է խաղաղ օվկիանոսի, արևելյան մեծ մասը՝ Արկտիկայի ազդեցությունը: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը հյուսիսում —35° C -ից —30°C է, կենտրոնական շրջանների հարավում՝ — 18°C-ից —20°C, Ատլանտյան օվկիանոսի ափերին՝ —5° C -ից —7°C, խաղաղ-օվկիանոսյան ափերին՝ 1°C, 4°C, հուլիսինը հյուսիսում՝ 4°C-ից 7°C, հարավում՝ 16° C -ից 21°C: Տարեկան տեղումները արևմտյան ափին ավելի քան 2500 մմ են, արևելյան ափին՝ մինչև 1250 կենտրոնական շրջաններում՝ 250—400 մմ, հյուսիսում՝ 150 մմ-ից պակաս: Ամենուրեք առաջանում է կայուն ձյունածածկ (առավել հաստությունը՝ մինչև 150 սմ): Երկրի հյուսիսային կեսում բազմամյա սառածություն է: ժամանակակից սառցապատումն արտահայտված է Կանադական Արկտիկական արշիպելագի ծայր հյուսիս-արևելքում և Կորդիլիրներում:

Ներքին Ջրեր[խմբագրել]

Մեծ Լճերը Արբանյակից

Գետային ցանցը խիտ է, գետերի սնուցումը՝ ձնա-անձրևային, սառցակալման տևողությունը՝ 3-ից (հարավում) 9 ամիս (հյուսիսում): Հարթավայրերում ձևավորվում են լճա-գետային համակարգեր: Դրանցից խոշորագույններն են՝ Ա. Լավրենտիոս գետը՝ Մեծ լճերի հետ միասին (վերջինների ջրատարածության 1/3-ը պատկանում է Կանադային), Ֆինլի-Փիս-Ատրկական-Մակենզի գետերի համակարգը (ընդգրկում է նաև Փոքր ստրկական, Աթաբասկա, Մեծ ստրկական, Մեծ արջի լճերը), Բոու-Աասկաչևան-Նելսոն գետերը՝ Բոու, Աիդար, Վիննիպեգ, Վիննիպեգոսիս, Մանիթոբա, Կրոս լճերը: Խսսղաղ օվկիանոսի ավազանին պատկանող գետերը կարճ են՝ նեղ ու խոր հովիտներով: Առավել մեծ են Յուկոնը, Կոլումբիան (Կանադային են պատկանում վերին հոսանքները) և Ֆրեյզերը: Գետերը նավարկության համար սակավ պիտանի են, բայց հարուստ են հիդրոէներգիայի պաշարներով:

Բուսական Աշխարհ[խմբագրել]

Հողաբուսական ծածկույթը բազմազան է: Հարթավայրային արևելքի ծայր հյուսիսում ձգվում են արկտիկական անապատները, Կանադական Արկտիկական արշիպելագի հարավային կղզիների ու մայրցամաքային ափամերձ շրջաններում՝ մամռաքարաքոսային և մամռաթփուտային տունդրայի զոնան: Ավելի հարավ, մեծ մասամբ քարքարոտ հողերի վրա անտառատունդրան է, ապա՝ տայգան: Հիմնական ծառատեսակներն են սպիտակ և սև եղևնին, ամերիկյան խեժափիճին, սոճին, Կենտրոնական շրջանների հարավում տայգան փոխարինվում է անտառատափաստանի (կաղամախու պուրակներով) ու տափաստանի: Ծայր հարավ-արևելքում պոդզոլային և գորշ անտառային հողերի վրա տարածվում է փշատերև և սաղարթավոր անտառների զոնան: Կորդիլիերաների արևելյան լանջերին առկա է հողաբուսական ծածկույթի ուղղաձիգ գոտիականություն, իսկ խաղաղ-օվկիանոսյան լանջերն անտառապատ են: Կանադայի տարածքի 1/3-ից ավելին անտառածածկ է (ավելի քան 440 մլն հա):

Կենդանական Աշխարհ[խմբագրել]

Կանադայի տարածքը մտնում է Նեուսրկտիկական կենդանա-աշխարհագրական մարզի մեջ: Կանադական Արկտիկական արշիպելագի կղզիներում և մայր ցամաքի տունդրայում կան հյուսիսային եղջերու, մշկացուլ, սպիտակ արջ, բևեռաղվես և այլն, տայգայում և մասամբ անտառատունդրայում՝ որմզդեղն, անտառային եղջերու, արջամուկ, գայլ, նապաստակ, ջրարջ, Կորդիլիերաներում՝ լեռնային այծ, ոչխար ևն: Ջրավազաններն ու մերձափնյա ջրերը հարուստ են ձկներով:

Տնտեսություն[խմբագրել]

Տորոնտո Կանադայի Ֆինանսական Կենտրոն

Կանադան բարձր զարգացած երկիր է, սակայն տնտեսությանը բնորոշ են որոշ գծեր, որոնք նրան հաղորդում են երկակիություն, բարձր զարգացած երկրներին հատուկ գծերը զուգորդվում են թույլ զարգացած երկրներին բնորոշ գծերին։ Մի կողմից՝ ընդարձակ տարածքը շահագործվող բնական հարուստ ռեսուրսները նրան տվել են նոր զարգացող երկրների բնորոշ հումքային ուղղություն։ Արդյունաբերության կառուցվածքում մեծ է արդյունահանող ճյուղերի՝ լեռնահանքային արդյունաբերության, փայտամթերման, ջրաէներգետիկայի բաժինը։ Մյուս կողմից՝ տնտեսության գլխավոր ճյուղը՝ արդյունաբերությունը, բազմաճյուղ է, գերակշռում են նորագույն ճյուղերը՝ մեքենաշինություն և քիմիական արդյունաբերություն։ Կանադան աշխարհի ամենազարգացած երկրներից մեկն է, Մեծ Ութնյակի անդամ երկիր է։ Կանադան մեծ ներդրումներ է կատարում նոր զարգացող երկրներում, հատկապես Կարիբյան ծովի ավազանի երկրներում և Բրազիլիայում։

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Կանադայում արդյունաբերությանը բաժին է ընկնում արտահանության ընդհանուր ծավալի 75%-ը։ Մեկ շնչին ընկնող էլեկտրաէներգիայի արտադրությամբ Կանադան առաջ է անցել աշխարհի բոլոր խոշորագույն երկրներից։ Էլեկտրաէներգիայի մեջ գերակշռում են ՋրԷԿ-ները, ներկայումս մեծանում է նավթի, գազի և ատոմային էներգիայի դերը վառելիքաէներգետիկ համալիրում։ Նավթ և գազ արդյունահանվում է երկրի արևմուտքում և հյուսիսում։ Կանադայում զարգացած է գունավոր մետալուրգիան։ Կանադան ցինկի, նիկելի, ոսկու, ուրանի, կապարի, պղնձի, երկաթի արդյունահանությամբ աշխարհում գրավում է առաջին տեղերից մեկը։ Դրանց մի մասը վերամշակվում է տեղում, մացածը արտերկրում՝ մեծ մասամբ ԱՄՆ-ում։

Անտառային Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Կանադայի տնտեսության հնագույն ճյուղերից է անտառային արդյունաբերությունը։ Նրա զարգացմանը նպաստում է հումքային հարուստ բազան, էժան ջրային ուղիների և էլեկտրաէներգիայի առկայությունը։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել]

Կանադայի գյուղատնտեսությունն աչքի է ընկնում բարձր ապրանքայնությամբ, մասնագիտացման և մեքենայացման բարձր մակարդակով։ Բնորոշ է խոշոր հողատիրությունը։ Գյուղատնտեսական հողահանդակների մոտ 3/4-ը կենտրոնացած է կապիտալիստական խոշոր ագարակներում։ Գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղն անասնապահությունն է, մասնավորապես տավարաբուծությունը։ Վարելահողերը կազմում են երկրի տարածքի մի չնչին մասը և առավելապես կենտրոնացած են երկրի հարավային շրջանում։ Առաջին տեղում են հացահատիկային մշակաբույսերը, հատկապես ցորենը։ Կանադան երկրագնդի խոշորագույն արտահանողներից է։

Տրանսպորտը[խմբագրել]

Տրանսպորտն առանձնահատուկ նշանակություն ունի Կանադայի տնտեսության համար։ Դա բացատրվում է տարածքի ընդարձակությամբ, աշխատանքի աշխարհագրական բաժանման բարձր մակարդակով։ Երկաթգծերի, ավտոխճուղիների, խողովակաշարերի երկարությամբ Կանադան աշխարհում գրավում է առաջին տեղերից մեկը։ Սակայն տրանսպորտային ցանցը տեղաբաշխված է ծայրաստիճան անհավասարաչափ և համապատասխանում է տարաբնակեցմանը և նյութական արտադրության ճյուղերի տեղաբաշխմանը, հարավում այն խիտ է, իսկ հյուսիսում նոսր։ Բացառիկ է Սուրբբ Լավրենտիոս գետի ջրային համակարգի տրանսպորտային նշանակությունը։ Աճում է ծովային տրանսպորտի դերը, որով կատարվում է արտաքին փոխադրումների մեծ մասը։ Սակայն սեփական նավատորմիղը մեծ չէ, և հաճախ վարձակալվում են օտարերկրյա նավեր։

Բնակչություն[խմբագրել]

Կանադայի Բնակչության շարժը
Կանադայի ազգային կազմը

Բնակչության մոտ 44%-ը (2006) անգլո-կանադացիներ են, 29%-ը՝ ֆրանսիական կանադացիներ, մնացածը՝ ազգային փոքրամասնություններ (գերմանացիներ, ուկրաինացիներ, Մոնրեալը և Ս. Լավրենտիոս գետը ԱՄՆ-ը (աջից) և Կանադան միացնող կամուրջ Նիագարա գետի վրա իտալացիներ, հոլանդացիներ, լեհեր, հրեաներ, ռուսներ, հայեր և այլք): Արկտիկական ափերին ապրում են էսկիմոսներ (17 հազար): Պաշտոնական լեզուներն են անգլերենն ու ֆրանսերենը, դավանանքը՝ կաթոլիկությունն ու բողոքականությունը, պաշտոնական տոմարը՝ Գրիգորյանը: Բնական աճը տարեկան մոտ 1,8% է, սակայն ներգաղթը Կանադայի բնակչության ձևավորման կարևոր գործոնն է (տարեկան մոտ 200 հազար մարդ): Կանադան նոսր և անհավասարաչափ է բնակեցված: Միջին խտությունը 1 կմ2 վրա 3,5 մարդ է: Բնակչության 90%-ը ապրում է ԱՄՆ-ի սահմանի երկարությամբ ձգվող 300—400 կմ լայնությամբ գոտում: Քաղաքային բնակչությունը 76% է: խոշոր քաղաքներն են Մոնրեալը, Տորոնտոն, Վանկուվերը, Վիննիպեգը, Համիլտոնը, էդմոնտոնը, Քվեբեկը, Օտավան, Կալգարին:

Կրթություն[խմբագրել]

Տարրական և միջնակարգ կրթության հարցերով զբաղվում է յուրաքանչյուր նահանգի լուսավորության դեպարտամենտը (նախարարություն): Աշխատանքները կոորդինացնում է լուսավորության նախարարների խորհուրդը: Հնդկացիների և էսկիմոսների կրթության կազմակերպումը դրված է ֆեդերալ կառավարության վրա: Գործում են պետական և մասնավոր դպրոցներ: 6-ից մինչև 14-16 (ըստ նահանգի) տարեկան երեխաների ուսուցումը պարտադիր է: Կանադայում պատմականորեն ձևավորվել է դպրոցական երկու համակարգ՝ ֆրանսիական և անգլիական: Ֆրանսիական դպրոցական համակարգի մեջ մտնում են 6-ամյա տարրական* 5-ամյա միջնակարգ դպրոցները: Միջնակարգ դպրոցի հիմքի վրա աշխատում են ընդհանուր և մասնագիտական կոլեժները, որոնք տալիս են ակադեմիական կամ մասնագիտական կրթություն: Անգլիական դպրոցական համակարգի մեջ մտնում են 6-ամյա տարրական, 3-ամյա ցածր միջնակարգ և 3-ամյա բարձր միջնակարգ կամ 8-ամյա տարրական և 4-ամյա միջնակարգ դպրոցները: Մասնագիտական կրթություն են տալիս միջնակարգ դպրոցի մասնագիտական բաժանմունքները, մասնագիտական ուսումնարանները (պետական և մասնավոր), ինչպես նաև ուսումնառության կենտրոնների ձեռնարկությունները: Ուսումը վճարովի է: Խոշորագույն բուհերն են. Տորոնտոյի, Օտավայի, Մանիթոբայի (Վիննիպեգ), Մակ-Գիլլի (Մոնրեալ), Լավալի (Քվեբեկ), Արևմտյան Օնտարիոյի (Լոնդոն), Բրիտանական Կոլումբիայի (Վանկուվեր), Թագավորական Կենսգթոն համալսարանները: Խոշորագույն գրադարաններն են. Տորոնտոյի համալսարանի (հիմնադրվել է 1842-ին), Լավալի համալսարանի (հիմնադրվել է 1852-ին), Մոնրեալի հանրային (հիմնադրվել է 1902-ին), Տորոնտոյի հանրային, Ազգային գիտական (Օտավայում) գրադարանները: Կարևոր թանգարաններն են. Կանադայի Ազգային թանդարանը (հիմնադրվել է 1842-ին) և Կանադայի Ազգային պատկերասրահը (հիմնադրվել է 1880-ին) Օտավայում, Օնտարիոյի թագավորական թանգարանը (հիմնադրվել է 1912-ին) Տորոնտոյում, Գեղարվեստական պատկերասրահը (հիմնադրվել է 1900-ին) Տորոնտոյում, Նրբագեղ արվեստների թանգարանը (հիմնադրվել է 1860-ին) Մոնրեալում:

Գիտություն և գիտական հիմնարկներ[խմբագրել]

Բնական և տեխնիկական գիտություններ[խմբագրել]

Կանադայի գիտության զարգացումը խթանել են Կանադա ներգաղթած անգլիացիներն ու ֆրանսիացիները: XIX դ. 1-ին կեսին սկսվել է Կանադայի տարածքի հետևողական ուսումնասիրումը: 1836-1856-ին Ա. Գեզները հետազոտել է երկրի մի շարք շրջանների երկրաբանական կառուցվածքը: 1842-ին ստեղծվել է Կանադայի երկրաբանական ծառայությունը, որի առաջին դիրեկտոր Ու. Լոգանը 1869-ին կազմել է երկրի ամբողջական քարտեզներից մեկը: Քիմիայի բնագավառի հետազոտությունները հիմնականում պայմանավորված են եղել բժշկության, գյուղատնտեսության, մետալուրգիական արտադրության պահանջմունքներով: 1852-ին Ա. Գեզները գտել է նավթից կերոսինի ստացման եղանակ և հիմնել կերոսինի արտադրության ընկերություն: XIX դ. 2-րդ կեսից աստիճանաբար կազմավորվել են Կանադայի գիտական դպրոցները: Երկրի տնտեսական և քաղաքական դրության առանձնահատկությունները խթանել են գլխավորապես կենսաբանության ու բուսաբանության առաջընթացը: Բուսաբան և սելեկցիոներ Ու. Մոնդերսը սկիզբ է դրել ցորենի հատուկ սորտերի աճեցմանը (որոշ սորտեր նա բերել է Ռուսաստանից): XIX դ. վերջում մաթ. հետազոտությունների ակտիվացման գործում կարևոր լումա ունի Դ. Ֆիլդսը: Տորոնտոյի համալսարանում նա ստեղծել է Կանադայի առաջին մաթեմատիկական դպրոցը: XIX դ. վերջին-XX դ. սկզբին կիրառական քիմիայի և ֆիզիկայի բնագավառի հետազոտությունների ցածր մակարդակը պայմանավորված էր քիմիայան և էլեկտրատեխնիկական ազգային արդյունաբերության բացակայությամբ: Իրենց աշխատանքներով աչքի են ընկել Ու. Գիբսը (մշակել է ֆոսֆորի ստացման էլեկտրաքիմիական նոր մեթոդ) և Թ. Ուիլսոնը (առաջարկել է կալցիումի կարբիդի արտադրության նոր եղանակ, 1892): Առաջին համաշխարհային պատերազմը նոր իմպուլս հաղորդեց Կանադայի գիտության զարգացմանը: Գիտատեխնիկական հետազոտությունները կոորդինացնելու նպատակով 1916-ին ստեղծվել է ազգային գիտահետազոտական խորհուրդ՝ 3 բաժանմունքով՝ ֆիզիկայի, քիմիայի և կենսաբանության (ներառյալ նաև բժշկագիտությունը): Երկու պատերազմների միջև ընկած ժամանակամիջոցում և հատկապես երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո լայն թափ են ստացել քիմիայի բնագավառի հետազոտությունները, զարգացել է թղթի-ցելյուլոզի արդյունաբերությունը: Ինսուլինի հայտնադործման և ստացման համար Ֆ. Բանտինգը և Զ. Մակլեոդը արժանացել են նոբելյան մրցանակի (1923): 1971-ին նոբելյան մրցանակ է շնորհվել նաև Գ. Հերցբերգին՝ ֆիզիկական և վերլուծական քիմիայի ասպարեզում կատարած աշխատանքների համար: Ֆիզիկական հետազոտությունների զարգացումը Կանադայում սկսվել է դեռևս առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ: Է. Ռեզերֆորդը, որը 1898-1907-ին աշխատել է Կանադայում, Ֆ. Աոդիի հետ պարզել է ճառագայթների բնույթը և ստեղծել ռադիոակտիվության տեսությունը: Զ. Մակ-Լենանը Տորոնտոյի համալսարանում ապացուցել է տիեզերական ճառագայթների գոյությունը, հետազոտել բևեռափայլի սպեկտրները և ստացել հեղուկ հելիում: Նա է հիմնել ցածր ջերմաստիճանների ֆիզիկայի կանադական դպրոցը: Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի գիտնականների օգնությամբ 1942-ին Մոնրեալի համալսարանում ստեղծվել է միջուկային լաբորատորիա: 1947-ին գործարկվել է աշխարհի խոշորագույն (իր ժամանակին) հետազոտական ռեակտորը, 1962-ին՝ Կանադայի առաջին ԱԷԿ-ը: Միջուկային ֆիզիկայի զարգացման գործում էական ներդրում ունի Զ. Մաքենզին: Կանադայի մաթեմատիկայի դպրոցը ներկայացնում են Մ. Նյուքոմը, Ռ. Կ. Արչիբալդը, Ռ. Ռիչարդսոնը, Գ. Պոլը և ուրիշներ, որոնք աշխատել են Կանադայում: Ինտենսիվ զարգացել է մաթեմատիկական վիճակագրությունը (Ա. Ուորրեն, Մ. Մաքենզի): Կանադան ունի ժամանակակից հաշվողական կենտրոններ, որոնցից խոշորագույնը Տորոնտոյի համալսարանինն է: Հետպատերազմյան տարիներին Կանադայում զարգացման բարձր աստիճանի են հասել տեխնիկական գիտությունները, կենսաբանությունը, երկրաբանությունը: Կանադայի գիտական խոշոր հիմնարկներն են՝ օդագնացության և տիեզերքի կանադական ինստիտուը, հանքային արդյունաբերության և մետալուրգիայի, քիմիայի, բջջի հետազոտման կենսաբանական, բույսերի հետազոտման, ինչպես նաև համալսարաններին կից հետազոտական ինստիտուտները:

Փիլիսոփայություն[խմբագրել]

XIX դ. բուրժուական փիլիսոփայական հոսանքները Կանադայում կազմավորվել են ֆրանսիական, անգլո-ամերիկյան փիլիսոփայության ազդեցությամբ: XIX դ. վերջին և XX դ. սկզբին կանադական փիլիսոփայության տարածման գործում մեծ դեր են խաղացել Զ. Օաթսոնը և նրա աշակերտները: Անգլո-ամերիկյան նեոհեգելականության ազդեցությամբ ձևավորված «սպեկուլյատիվ փիլիսոփայությունը» նպաստել է գերմանական դասական իդեալիզմի, հատկապես Կանտի և Հեգելի ուսմունքների յուրացմանը: «Մպեկուլյատիվ փիլիսոփայությանը» Ջ. Մ. Բրետը հակադրեց իր «ինտեգրալ ռեալիզմը», որը հարցադրումով տարբերվում է անգլո-ամերիկյան նեոռեալիզմից և քննադատական ռեալիզմից: «Հավասարակշռված փիլիսոփայություն», այսինքն ըստ էության էկլեկտիկական փիլիսոփայություն (իդեալիզմի ռեալիզմի և պրագմատիզմի համակցում), ստեղծելու փորձ է կատարել Ռ. Կ. Լոջը: Ներկայումս նկատելի է նեոպոզիտիվիզմի, իսկ բողոքական փիլիսոփաների շրջանում՝ քրիստոնեական էկզիստենցիալիզմի ազդեցությունը: Համալսարաններում Փիլիսոփայությունը հիմնականում դասավանդում են արտասահմանյան պրոֆեսորները, մեծ ուշադրություն է դարձվում փիլիսոփայության պատմությանը (հատկապես անտիկ և միջնադարյան): Նեռթոմիստական փիլիսոփայության մշակման և դասավանդման միջազգային նշանակություն ունեցող խոշոր կենտրոններն են Լավալի (Քվեբեկ) համալսարանին կից բարձրագույն փիլիսոփայական դպրոցը, Ալբերտ Մեծի անվան միջնադարյան ուսումնասիրությունների ինստիտուտը (Մոնրեալ), Միջնադարյան ուսումնասիրությունների պապական ինստիտուտը (Տորոնտո). մշտական աշխատանքի են ներգրավվել տարբեր երկրների նշանավոր թոմիստ փիլիսոփաներ, այդ թվում է. ժիլսոնը՝ ինստիտուտի դիրեկտորը և ժ. Մարիտենը: 1958-ին հիմնադրվել է Կանադական փիլիսոփայության ասոցիացիան, որ միավորում է անգլիախոս և ֆրանսախոս փիլիսոփաներին: Մոնրեալում գործում է Ֆրանս-կանադական ասոցիացիան և Մակ Գիլլի համալսարանին կից փիլիսոփայական ընկերությունը: Մարքսլենինյան ուսմունքը պրոպագանդում է ԿԿԿ-ն: Հրատարակվում են «Dialogue» (1962-ից), «Etudes Medievales» (1939-ից), «Laval theologique et philosophique» (1945-ից) փիլիսոփայական հանդեսները:

Պատմական գիտություն[խմբագրել]

Կանադական պատմագրության մեջ գոյություն ունի երկու ուղղություն՝ անգլո-կանադական և ֆրանս-կանադական, որոնք արտացոլում են երկու ազգերի՝ անգլո-կանադացիների և ֆրանս-կանադացիների ձևավորումը և զարգացումը այդ երկրում: Ֆրանս-կանադական պատմագրության գլխավոր թեման Կանադայի պատմությունն է մինչև 1763-ը, ֆրանս-կանադացիների պատմական ճակատագիրը բրիտանական նվաճումից հետո և նրանց դերն ու նշանակությունը ժամանակակից Կանադայում (Ֆ. Գարնո, Ա. Մայո և ուրիշներ): Անգլո-կանադական պատմագրության մեջ տիրապետողը (մինչև XX դ. սկիզբը) սահմանադրական պատմության բրիտանական (կամ կայսերական) դպրոցն էր, որի ներկայացուցիչները (Ու. Քինգսֆորդ, Ռ. Քրիստի, Ջ. Պարկին և ուրիշներ) Կանադայի պատմությունը դիտել են որպես բրիտանական ինստիտուտների «պատվաստման» օրինակ: Կապիտալիզմի ընդհանուր ճգնաժամի պայմաններում կայսերական դպրոցը խիստ քննադատվեց: Մահմանադրական պատմագրության առաջատար թեման դարձավ Կանադայի՝ գաղութից մինչև ազգային անկախություն զարգացման պատմությունը: XX-դ. 30-ական թթ. սկիզբ է առնում սոցիալ-դեմոկրատական պատմագրությունը, որը հիմնականում ուսումնասիրում է կանադական սոցիալ-դեմոկրատական շարժման պատմությունը: Մարքսիստական պատմագրությունը (Մ. Ռայերսոն, Մ. Ֆերլի) զբաղվում է ինչպես երկրի զարգացման ընդհանուր, այնպես էլ առանձին կարևոր խնդիրների, բանվորական ու կոմունիստական շարժման պատմության ուսումնասիրությամբ: Կանադայի պատմությունն ուսումնասիրվում է գլխավորապես Տորոնտոյի, Մոնրեալի, Քվեբեկի համալսարաններում: Մարքսիստ պատմաբանների գործունեությունը կոորդինացնում է Մարքսիստական հետազոտությունների կենտրոնը (հիմնվել է 1959-ին):

Տնտեսագիտություն[խմբագրել]

Կապիտալիզմի ուշ զարգացումը, մետրոպոլիայից կախվածության պահպանումն արգելակել են Կանադայում ինքնուրույն տնտեսագիտական մտքի ձևավորմանը: Տնտեսագիտական առաջին աշխատությունները (հիմնականում անգլիացի հեղինակների) երեան են եկել XIX ղ. 20-30-ական թթ. և նվիրված էին երկրի գաղութացման արդյունավետության պրոբլեմներին: Տեսական քաղաքատնտեսության առաջին ներկայացուցիչը նույնպես անգլիացի էր՝ Զ. Ռեյը, որը քննադատում էր Կանադայում Հիրիթրեդերականությունը, Ա. Սմիթի տեսական որոշ դրույթները, պնդում էկոնոմիկայի զարգացման արագացման նպատակով պետության միջամտության անհրաժեշտությունը: Երկրի առաջատար համալսարաններում քաղաքատնտեսության ամբիոններ են ստեղծվել XIX-80-ական թթ.: Կանադացի առաջին քաղաքատնտեսը Ա. Շորթն էր, որը սկսեց ազգային էկոնոմիկայի գիտական ուսումնասիրությունը: XX-դ. 20-30-ական թթ. ձևավորվել է Կանադայի տնտեսական քաղաքականության կոնկրետ պրոբլեմների հետազոտման ուղղությունը (Ջ. Դոյչ, Ս. Գորդոն, Ու. Մակինտոշ և այլք): 60-ական թթ. սկսած ուսումնասիրվում են հասարակական սպառման, աշխատանքային հարաբերությունների, գործազրկության և դրա պատճառների, տնտեսական ծրագրավորման խնդիրները: Զարգանում է ԱՄՆ-ից Կանադայի աճող կախվածության և ֆինանսական օլիգարխիայի գերիշխանության դեմ հանդես եկող առաջադիմական ուղղությունը: Ֆրանսիական Կանադայի՝ Քվեբեկ նահանգի համալսարաններում պահպանվում է կաթոլիկ եկեղեցու ուժեղ ազդեցությունը: Աշխատանքի և կապիտալի միջև դասակարգային խաղաղության տեսությունն ստացել է կղերա-ազգայնական գունավորում: Մարքսիստական տնտեսագիտական մտքի զարգացումն արտացոլվում է Կանադայի կոմունիստական կուսակցության ծրագրային փաստաթղթերում, մարքսիստ տնտեսագետների աշխատություններում: Տնտեսագետների հետազոտութուններն իրականացնում են Տորոնտոյի, Թագավորական (Քինգստոն), Արևմտյան Օնտարիոյի համալսարաններն ու էկոնոմիկայի և հաշվառման դեպարտամենտը (հիմնադրվել է 1967-ին):

Գրականություն[խմբագրել]

Գրականությունը հիմնականում զարգանում է անգլիական և ֆրանսիական լեզուներով:

Ֆրանսիական գրականություն[խմբագրել]

Raven-and-the-first-men.jpg

Կանադայում անգլիական տիրապետության հաստաումից հետո (1763) ֆրանսալեզու գրականության մեջ իր արտացոլումը գտավ ֆրանս-կանադացիների դիմադրությունը անգլիական ուծացմանը: XIX դ. կեսին Կանադայի հասարակական-մշակութային կյանքի աշխուժացումը նպաստեց ռոմանտիկ բանաստեղծների հայրենասիրական դպրոցի երևան գալուն (Լ. Ֆրեշեթ, 1839-1908, Պ. Լեմե, 1837-1918 և ուրիշներ): XX դ. սկզբին տարածում գտավ ռեգիոնալ գրականությունը, որն իդեալականացնում էր նահապետական կացութաձևը (Լ. էմոնի, 1880-1913, «Մարիա-Շապդլեն», 1916, վեպը և այլն): 1930-ական թթ. զարգացավ ռեալիզմը, 40-ական թթ. կեսին դառնալով գրականության գլխավոր ուղղությունը (Ռ. Լեմլեն, ծն. 1919, Գաբրիել Ռուա, ծն. 1909, Կ. ժասմեն, ծն. 1930, Մարի Կլեր Բլե, ծն. 1940): 40-60-ական թթ. բանաստեղծները (Ա. Գրանբուա, ծն. 1900, Անն էբլեր, ծն. 1916 և ուրիշներ) ձգտում էին արտացոլել ժամանակակիցների բանական և հուզական կյանքը:

Անգլիական գրականություն[խմբագրել]

Վաղ շրջանի գրականությունը մեծ մասամբ սահմանափակված է եղել անգլիական ռոմանտիզմի ավանդույթներով և հաճախ կրել է նմանողական բնույթ (Ֆրենսիս Բրուք, 1724-1789, Օ. Գոլդսմիթ, 1787-1861 և ուրիշներ): XIX դ. 2-րդ կեսին տարածում գտավ պատմավեպը: XX դ. արձակ գրականությանը հատուկ էր մարզայնությունը, «տեղական հովվերգությունը»: Համաշխարհային ճանաչում ստացավ Մ. Լիքոքի (1869-1944) ստեղծագործությունը: Երևան եկան գրական հանդեսներ, կանադական գրականության առաջին պատմություններն ու անթոլոգիաները, ստեղծվեց Կանադական գրողների միությունը (1921): Այդ տարիներին հանդես եկան բանաստեղծներ Ու. Մակդոնալդը (ծն. 1880), է. Զ. Պրետը (1883-1964) և ուրիշներ: XX դ. կեսին կանադական գրականությունն սկսեց ձեռք բերել որոշակի արտահայտված կանադական ազգային գծեր: 40-ական թթ. զարգացավ քննադատական ռեալիզմը (Ֆ. Գրով, 1872-1948, Մ. Կալլագան, ծն. 1903, Հ. Գառներ, ծն. 1913 և ուրիշներ): 60-ական թթ. շատ ստեղծագործությունների թեման ժամանակի կապիտալիստական իրականության քաոսն էր (Բ. Մուր, ծն. 1921, Ռ. Կրետչ, ծն. 1927, Դ. Կարտեր, ծն. 1910): Կանադայի առաջավոր գրողների ուշադրությունը գրավում են ֆրանս-կանադացիների և անգլո-կանադացիների միջև ազգային երկպառակության սրումը, կանադական հյուսիսի խնդիրները և հնդկացիների ու էսկիմոսների վիճակը:

ճարտարապետություն և կերպարվեստ[խմբագրել]

Մինչ եվրոպացիների Կանադայում հայտնվելը զարգացման որոշակի աստիճանի է հասել հնդկացիների ու էսկիմոսների արվեստը՝ բազմագույն փայտագրությունը (պաշտամունքային և գերեզմանային սյուներ, դիմակներ, իրական և երևակայական մոտիվների միահյուսումով զարդապատված կահկարասի), քարի, ոսկորի, եղջյուրի փորագրություն, փետուրե և խեցե զարդերի պատրաստում, վառ նախշազարդերով գործվածքներ, ասեղնագործություն, որմնանկարչություն: Հնդկացիների ավանդական կացարաններն էին «վիգվամ» հյուղերը, մորթեծածկ «տիպի» վրանները, գետնափոր տները, հիմնակմախքային, հարուստ փորագրությամբ փայտե տները, էսկիմոսները բնակվում էին փայտե, քարե, կիսագետնափոր տներում և ձյունե գմբեթաձև «իգլու»-ներում: Եվրոպացի գաղթականները իրենց հետ Կանադա են բերել եվրոպական ճարտարապետության ձևերը՝ ֆրանսիական կլասիցիզմը, ուշ անգլիական կեղծ գոթիկան: XIX դ. կեսերին հիմնադրվում են նոր քաղսփներ, հիմնականում երկհարկանի տներով կառուցապատված փողոցների ուղղանկյուն ցանցով, դարի վերջերին ուժեղանում է ԱՄՆ-ի ճարտարապետության ազդեցությունը (գրասենյակային բազմահարկ շենքեր, հյուրանոցներ, ճարտ. Ֆ. Դառլինգ, Ջ. Պիրսոն): XVIII-XIX դդ. ֆրանսիական ռոկոկոյի, այնուհետև կլասիցիզմի ազդեցությամբ զարգանում են գեղանկարչությունը (Ֆ. Բակուր, Պ. Քեյն, Կ. Կրիգհով), քանդակագործությունը (Ֆ. էլբեր): XX դ. սկզբից ծաղկում է ապրում ազգային ռեալիստական արվեստը (բնանկարիչներ Զ. Ու. Մորիս, Կ. Գանյոն, «Ցոթի խումբը»՝ Զ. Մագդոնալդ, Ա. Լիզմեր, է. Հոլգեյթ և ուրիշներ, քանդակագործ Ֆ. Լորինգ, գրաֆիկ է. Մեթոն-Թոմփսոն): Կանադայի արդի արվեստում գերակշռողը մոդեռնիստական ուղղություններն են (գեղանկարիչ ժ. Պ. Ռիոպել, քանդակագործ Լ. Արշամբո): Ռեալիստական ավանդություններին հետևում են «Բանվորական գեղարվեստական լիգայի» նկարիչները: Զարգանում են դիզայնը, դեկորատիվ արվեստի մի շարք տեսակներ: Ժողովրդական ստեղծագործությունում աչքի են ընկնում փայտագործությունն ու ուկրաինացիների ասեղնագործությունը, էսկիմոսների քարարձանները: Կիրառական գրաֆիկան հիմնականում հետևում է ԱՄՆ-ի «մասսայական մշակույթի» նմուշներին: XX դ. կեսից վերակառուցվում և աճում են հին քաղաքները: Մեծացել է բնակարանային շինարարությունը: Կառուցվում են արդյունաբերական և հասարակական խոշոր համալիրներ (Տորոնտոյի քաղաքապետարանը, Վիլ Մարի հրապարակը և 1967-ի համաշխարհային ցուցահանդեսը, Մոնրեալ): Միասնական նախագծերով են կառուցվել արդյունաբերական ձեռնարկություններին մոտ ստեղծվող քաղաքները (Կիտիմատ, Էլիոա-Լեյկ, Ինուվիկ):

Երաժշտություն[խմբագրել]

The Jack Pine, by Tom Thomson.jpg

Կանադայի երաժշտական կյանքը XVII դ. սկսած կապված է անգլիական և ֆրանսիական մշակույթին: Առաջին կանադական օպերան գրել է ֆրանսիացի ժ. Կենելը («Կոլա և Կոլինետտա», 1790, Մոնրեալ): XIX դ. 2-րդ կեսին ստեղծվել են երաժշտասերների ընկերություններ, ձևավորվել է կանադական ժողովրդական երաժշտությունը (կենցաղային երգեր, ռոմանտիկական բալլադներ են): Առաջին նշանավոր երաժշտական գործիչներից է կոմպոզիտոր Կ. Լավալլեն (ազգային հիմնի երաժշտության հեղինակը): XIX դ. Վերջին: XX դ. սկզբին երևան են եկել պրոֆեսիոնալ կոմպոզիտորներ և կատարողներ, ստեղծվել նվագախմբեր, երգչախմբեր: Կանադայի երաժշտական կյանքը վերելք է ապրել սկսած XX դ. 40-ական թթ.: 1949-ին ստեղծվել են Կանադայի օպերային խումբը (Տորոնտո) և Ազգային երիտասարդական նվագախումբը, 1969-ին բացվել է Արվեստի ազգային կենտրոնը (օպերային և դրամատիկական թատրոններ են): Կանադայում գործում է բարձրագույն երաժշտական ուսումնական 8 հաստատություն (կոնսերվատորիաներ, երաժշտական ակադեմիաներ): 1965-ից Մոնրեալում անց են կացվում երաժիշտ կատարողների միջազգային փառատոներ և մրցույթներ: ժամանակակից երաժիշտներից են՝ կոմպոզիտորներ Մ. Բլեկբեռնը, Կ. Պեպենը, դիրիժորներ ժ. Բոդրին, Պ. Դերվոն, դաշնականար Գ. Դուլդը, Ա. Կուերաին, շութակահարուհի Ի. Հենդելը, երգչուհի Լ, Մարշալը, Մ. Ֆորեսաերը, երգիչ Լ. Սիմոնոն և ուրիշներ: Գործում են Կանադական կոմպոզիտորների ասոցիացիան, Կանադական երաժշտական խորհուրդը և այլ կազմակերպություններ :

Բալետ[խմբագրել]

1938-ից գործող բալետի դպրոցի հիման վրա կազմակերպվել է առաջին՝ «Վիննի-պեգի բալետ» թատերախումբը (1949-ից պրոֆեսիոնալ, 1953-ից կոչվել է թագավորական): 1951-ին Տորոնտոյում ստեղծվել է Կանադայի «Ազգային բալետ» խումբը: 1952-ին Մոնրեալի հեռուստատեսային բալետային խմբից կազմակերպվել է «Կանադական մեծ բալետը»: 1967-ին երկրում կար 4 խումբ: Գործող բալետային դպրոցներից խոշորը. Ազգային բալետային դպրոցն է (հիմնվել է 1959-ին, Տորոնտո):

Թատրոն[խմբագրել]

Թատրոնի զարգացումն սկսվել է XVII դ., ֆրանսիական Քվեբեկ և Աքադիա նահանգներում: 1774-ին Հալիֆաքս քաղաքում բեմադրվել է կանադական առաջին պիեսը (անգլերեն): 1825-ին Մոնրեալում բացվել է առաջին մշտական թատրոնը: 1940-ական թթ. վերջերից պրոֆեսիոնալ թատրոններ են գործում խոշոր քաղաքներում: Դրանցից ամենահինը «Ռիդո վեր»-ն է (հիմնվել է 1949-ին, Մոնրեալում), ուր բեմադրվում են Շեքսպիրի, Մոլիերի, Պ. Կլոդելի, Ա. Չեխովի և ուրիշների պիեսները: Կանադական դրամատուրգներից են՝ Ռ. Դեյվիսը, Ջ, Կոուլաերը, Գ. Ֆերիսը, Լ. Մինկլերը: Ֆրանսալեզու թատրոնները ձգտում են ստեղծել ազգային թատերարվեստ: Անգլիախոս թատերախմբերը կրում են ԱՄՆ-ի թատրոնի ազդեցությունը: Թատերական գործիչներից են՝ Զ. Կոլիկոսը, Կ. Պլամմերը, ժ. Գասկոն: Կազմակերպվում են դրամատիկական արվեստի ամենամյա փառատոներ: [[1953]-ից Մտրատֆորդում տեղի է ունենում Շեքսպիրյան փառատոն: Գործում է Ազգային թատերական դպրոց, դասավանդումը՝ ֆրանսերենով և անգլերենով:

Կինո[խմբագրել]

Ֆիլմերի կանոնավոր արտադրությունն սկսվել է 1914-ից: Մեծ մասամբ թողարկվել են վավերագրական և ռեկլամային կարճամետրաժ ֆիլմեր: 1939-1946-ին ազգային կինոարվեստի ձևավորմանը մեծապես նպաստել է անգլացի ռեժիսոր Ջ. Գրիրսոնը: 1956-ին Մոնրեալում ստեղծվել է Կինոյի ազգային վարչություն, այնուամենայնիվ ֆիլմերի թողարկումը պայմանավորված է առանձին ռեժիսորների նախաձեռնությամբ, քանի որ կառավարությունը չի աջակցում կինեմատոգրաֆիայի զարգացմանը: Լավագույն ֆիլմերից են՝ «Ոսկու քաղաքը» (1957, ռեժ. Կ. Լոու), «Որպեսզի կյանքը շարունակվի» (1963, ռեժ. Մ. Բրո): Կինոգործիչներից են՝ Կ. ժյուտրան, ժ. Կարլը, Ռ. Գարսոն, Գ. Մանրոն, Կ, Պինդալը, մուլտիպլիկացիոն կինոյի նշանավոր ռեժ. Ն. Մակլարենը: Մտրատֆորդում, Մոնրեալում, Վանկուվերում 1957-ից տեղի են ունենում միջազգային կինոփառատոներ:

Խոհանոց[խմբագրել]

Կանադական ազգային խոհանոցի հպարտությունը համարվում են թխկենու հյութը, գարնանային հյութը: Կանադայում կարելի է համտեսել նաև հյութեղ մսատեսակներ և ձկնեղեն: Ազգային ուտեստներից է ֆիլե-բրոշետը: Ռեստորաններում հայտնի են նաև տապակած ճուտը, եփված նապաստակը, ասետրինա:

Հայերը Կանադայում[խմբագրել]

Առանջին հայերը Կանադայում բնակություն են հաստատել XIX դ. 80-ական թթ.: Մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմը բնակվող հայերի թիվը 600-ից չի անցել: 1949-ին Կանադայում կար շուրջ 1.300 հայ: 1956-ից Միջին Արևելքի երկրներում ստեղծված քաղաքական անկայուն դրության պատճառով հայերի մեծ հոսք սկսվեց Թուրքիայից, Եգիպտոսից, Սիրիայից, Լիբանանից, ինչպես նաև Հունաստանից: 1961-ի հունվարին կանադահայերի թիվն արդեն 3.500 էր: 1979-ին Կանադայում բնակվում էր մոտ 30 հզ. հայ, որի կեսից ավելին՝ Մոնրեալում, 8 հզ.՝ Տորոնտոյում, մնացածը՝ Սեն Քաթրինգում, Համիլտոնում, Քվեբեկում, Օտավայում, Վինձորում, Վանկուվերում և այլուր: Նրանք հիմնականում արհեստավորներ են, գործարանային բանվորներ, գյուղատնտեսությամբ զբաղվողներ, առևտրականներ, զգալի թիվ են կազմում մտավորականները (գիտնականներ, ինժեներներ, ճարտարապետներ, բժիշկներ, դասախոսներ, արվեստագետներ): Մինչև 1950-ական թթ. որոշ չափով կազմակերպված հայ համայնքներ են եղել Սեն Քաթրինգում, Տորոնտոյում և Մոնրեալում: 1916-ին Տորոնտոյում Լևոն Պապայանի և մի քանի այլ հայրենասերների նախաձեռնությամբ հիմնադրվել է «Հայերի օգնության միությունը», 1925-ին՝ «Կանադահայ միությունը» (գլխավորությամբ Լ. Պապայանի), որի նպատակն էր պաշտպանել Կանադայի հայերի քաղաքացիական իրավունքները, օգնել համայնքի չքավոր անդամներին, բացել հայկական դպրոցներ, նպաստել ազգապահպանմանը: 1930-ին Սեն Քաթրինգում բացվեց «Հայ տունը»: 1917-1929-ին գաղութում գործել են «Կանադայի հայորդիների միությունը» (հրատարակել է «Արարատ» և «Արագած» խմորատիպ հանդեսները), իսկ 1925-1936-ին՝ ՀՕԿ-ի և Պետական հայ Կարմիր խաչի մասնաճյուղերը: 1950-ական թթ. կանադահայ գաղութի ստվարացմամբ առավել կազմակերպված դարձավ համայնքի ազգային կյանքը, որը ղեկավարում են մշակութային («Թեքեյան», «Համազգային», «Մամիկոնյան», «Արմենիա»), բարեգործական (ՀԲԸՄ, ՀՕՄ), հայրենակցական, երիտասարդական («Հայ ուսանողական միություն»), մարզական միություններն ու կազմակերպությունները, ինչպես նաև ծխական խորհուրդներն ու եկեղեցին և դրանց կից գործող կանանց, կրթական և այլ հանձնախմբերը: 1970-ին ՀԲԸՄ և ՀՕՄ նախաձեռնությամբ Մոնրեալում բացվեցին առաջին հայկական ամենօրյա դպրոցները Կանադայում: Բացի այդ Մոնրեալում, Տորոնտոյում և Մեն Քաթրինգում կան մեկօրյա դպրոցներ: Գործում են առաքելական 5 և կաթոլիկ 1 եկեղեցի ու ավետարական ժողովարաններ: Կանադահայերը ակտիվորեն մասնակցում են երկրի տնտեսական, գիտական և մշակութային կյանքին: 2009 թվականին Կանադայում բնակվում է շուրջ 81 հազար հայ [11]: Ինչպես մյուս մեծ հայկական համայնք ունեցող երկրներում՝ այնպես էլ Կանադայում գործում են հայ ազգային կուսակցությունները, ի դեմս գլխավոր ուժ հանդիսացող Հայ Հեղափոխական Դաշնակցության:

Աղբյուրներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]