Լյուքսեմբուրգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Groussherzogtum Lëtzebuerg
Լյուքսեմբուրգի Դքսություն
Լյուքսեմբուրգի դրոշ
Դրոշ
Լյուքսեմբուրգի զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Լյուքսեմբուրգի օրհներգ
Լյուքսեմբուրգի դիրքը
Լյուքսեմբուրգի տեղագրական քարտեզ
Մայրաքաղաք Լյուքսեմբուրգ
քառ կմ) 55°45′N, 37°37′E
Ամենամեծ քաղաք Լյուքսեմբուրգ
Պետական լեզուներ Լյուքսեմբուրգերեն, Գերմաներեն, Ֆրանսերեն
Կառավարում Սահմանադրական Միապետություն
 -  Դուքս Հենրի
 -  Վարչապետ Խավիեր Բետել
Հիմնադրում
 -  Հայտարարված հունվարի 1 1958 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 2,586 քառ կմ կմ²  (179-րդ)
 -  Ջրային (%) 0,60
Բնակչություն
 -  2015 նախահաշիվը 526,510[1]  (172-րդ)
 -  2010 մարդահամարը 497,538[2] 
 -  Խտություն 204 /կմ² (44-րդ)
528 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $46.043 միլիարդ[3] (103–րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $82,042[4] (2-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $63.481 միլիարդ[5] (72-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $113,113[6] (1-ին)
Ջինի (2013) 30.4[7] (շատ բարձր
ՄԶՀ (2013) Green Arrow Up Darker.svg0.881[8] (շատ բարձր) (21-րդ)
Դրամական միավոր Եվրո (EUR)
Ժամային գոտի +1,+2
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .lu
Հեռախոսային կոդ ++352


Լյուքսեմբուրգ (ֆրանս. Luxembourg, գերմ. Luxemburg), Լյուքսեմբուրգի մեծ դքսություն (Grand-Duche de Luxembourg), պետություն Արևմտյան Եվրոպայում: Մահմանակից է Ֆրանսիային, Բելգիային և Գերմանիային: Տարածությունը 2,6 հզ. կմ2 է, բնակչությունը՝ 526,510[9] (2015): Մայրաքաղաքը՝ Լյուքսեմբուրգ: Վարչականորեն բաժանվում է 3 օկրուգների։

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվանումը ստացել է Լյուքսեմբուրգ քաղաքից։ Ժամանակակից սահմաններում պետությունը գոյություն ունի 1839 թվականից։ Ֆրանսերեն և գերմաներեն (երկրի պաշտոնական լեզուները) համապատասխանաբար կոչվում է Grand-Duché de Luxembourg և Großherzogtum Luxemburg[10]։

Պատմական ակնարկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հռոմեական կայսրության ժամանակ Լյուքսեմբուրգի տարածքը մտել է Բելգիկա-Պրիմա պրովինցիայի, վաղ միջնադարում՝ Ֆրանկական թագավորության կազմի մեջ։ X դարից ժամանակակից Լյուքսեմբուրգի տարածքը եղել է Լյուքսեմբուրգի կոմսության, XIV դարից՝ Լյուքսեմբուրգի դքսության բաղկացուցիչ մասը։ XVI դ. Նիդերլանդական բուրժուական հեղափոխությունից հետո մնացել է Իսպանական Նիդերլանդների, 1714-ից՝ Ավստրիական Նիդերլանդների կազմում։ 1794-ին Լյուքսեմբուրգը նվաճել է Ֆրանսիան: 1814—1815-ին Վիեննայի կոնգրեսի որոշմամբ կազմվել է Լյուքսեմբուրգի դքսությունը՝ Գերմանական միության կազմում, բայց կառավարել է Նիդերլանդների թագավորը՝ անձնական ունիայի կարգով (վերջինս դադարել է 1890-ին): Լյուքսեմբուրգի ժամանակակից սահմանները հաստատվել են 1839-ին՝ Բելգիա-Նիդերլանդական պայմանագրով։ 1842-ին Լյուքսեմբուրգը միացել է Գերմանական մաքսային միությանը։ Վերջինիս վերացումից (1866) հետո, տերությունների 1867Լոնդոնի կոնֆերանսում, Լյուքսեմբուրգը հայտարարվել է «ընդմիշտ չեզոք» պետություն։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Լյուքսեմբուրգը գրավել են գերմանական զորքերը։ 1940մայիսի 10-ին Լյուքսեմբուրգը օկուպացրել է ֆաշիստական Գերմանիան: Լյուքսեմբուրգը ազատագրվել է 1945փետրվարին: 1948-ին Լյուքսեմբուրգի սահմանադրությունից հանվել է նրա չեզոքության մասին հոդվածը։ Լյուքսեմբուրգը 1949-ին մտել է Հյուսիս-Ատլանտյան դաշնագրի կազմակերպության (ՆԱՏՕ) մեջ։ Լյուքսեմբուրգը Ածխի և պողպատի եվրոաական միավորման (1951-ից), Եվրոպական տնտեսական համագործակցության (1957-ից) մասնակից է։ Հետպատերազմյան տարիներին Լյուքսեմբուրգի կառավարող շրջանները վարում են ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի և Գերմանիայի հետ տնտեսական և քաղաքական միությունն ամրապնդելու կուրս։ Լյուքսեմբուրգի առաջադիմական ուժերը, Լյուքսեմբուրգի կոմկուսի գլխավորությամբ, գործուն պայքար են մղում խաղաղության, եվրոպական անվտանգության ամրապնդման, Լյուքսեմբուրգի ավանդական չեզոքության քաղաքականությանը վերադարձնելու, աշխատավորների սոցիալական ու դեմոկրատական իրավունքների համար։

Պետական կարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լյուքսեմբուրգը սահմանադրական միապետություն է։ Գործող սահմանադրությունն ընդունվել է 1868-ին (բազմիցս փոփոխվել և լրացվել է): Պետության գլուխը՝ մեծ դուքսն է, միանձնյա իրականացնում է գործադիր իշխանությունը։ Նա նաև ղեկավարում է զինված ուժերը։ Բարձրագույն օրենսդիր մարմինը միապալատ պառլամենտն է՝ Դեպուտատների պալատը։ Ընտրական իրավունքից օգտվում են 18 տարին լրացրած բոլոր քաղաքացիները։ Պետության գործադիր մարմինը կառավարությունն է։ Կառավարումը օկրուգներում իրականացնում են կոմիսարները, կանտոններում՝ բուրգոմիստրները։ Դատական համակարգն ընդգրկում է՝ Գերագույն դատարանը, օկրուգային դատարանները, հաշտարար դատավորները, իրավունքի հարցերով խորհրդակցական մարմինն ու վարչական բարձրագույն դատարանը (Պետական խորհուրդ):

Բնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լյուքսեմբուրգի հյուսիսը զբաղեցնում են Արդենների և Հռենոսյան թերթաքարային լեռների ճյուղավորությունները (400—500 մ բարձրությամբ): Հարավում բարձրադիր հարթավայրեր են (300—400 մ)՝ հարուստ երկաթի հանքաքարով, թերթաքարով, կրաքարով և հանքային աղբյուրներով։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլիման բարեխառն է, անցումային՝ ծովայինից ցամաքայինի։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը 0°C-ից 2°C է, հուլիսինը՝ 17°C, տարեկան տեղումները՝ 700—850 մմ։

Ներքին Ջրեր և Հողեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գետային ցանցը խիտ է, պատկանում է Մոզել գետի ավազանին։ Գերակշռում են գորշ անտառային և պոդզոլային հողերը։ Տարածքի 1/3-ը զբաղեցնում են անտառները։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոտ 90%-ը լյուքսեմբուրգցիներ են, մնացածը՝ ներգաղթածներ (իտալացիներ, գերմանացիներ, ֆրանսիացիներ և այլք): Պաշտոնական լեզուներն են ֆրանսերենը և գերմաներենը, հիմնական խոսակցական լեզուն՝ լյուքսեմբուրգերենը, տիրապետող կրոնը՝ կաթոլիկությունը, պաշտոնական տոմարը՝ Գրիգորյան։ Քաղաքային բնակչությունը 90,2%[11] է (2015): Խոշոր քաղաքներն են Լյուքսեմբուրգը, Դիֆերդանժը, Դյուքելանժը։

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լյուքսեմբուրգ զարգացած ինդուստրիալ երկիր է, տիրապետում է արտասահմանյան կապիտալը (ֆրանսիական, բելգիական և այլն): Համախառն Ներքին Արդյունքի ավելի քան 87,7%-ը (2014) տալիս է Սպասարկման ոլորտը[12]:

Արդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդյունաբերությունը տալիս է համախառն ներքին արդյունքի մոտ 12%-ը[13]: Արդյունաբերությանը բնորոշ են համակենտրոնացման բարձր աստիճանը և արտադրանքի մեծ չափերի հասնող արտահանությունը։ Մետալուրգիայի մեջ օգտագործվում է ինչպես տեղական, այնպես էլ ներմուծվող երկաթի հանքաքարը (գլխավորապես Ֆրանսիայից), քարածուխը և կոքսը (Գերմանիայից): Մետալուրգիական գլխավոր կոմբինատները (լրիվ ցիկլով) տեղաբաշխված են հանքահորերի մոտ և Լյուքսեմբուրգի արվարձաններում։ Կան, Մեքենաշինական, քիմիական, սննդի, ցեմենտի և խեցեգործական արդյունաբերության ձեռնարկություններ։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղատնտեսությունը տալիս է համախառն ներքին արդյունքի մոտ 0.3%-ը[14]: Մշակում են ցորեն, գարի, վարսակ, կարտոֆիլ, ճակնդեղ։ Հովիտներում զարգացած է պտղաբուծությունը և խաղողագործությունը։

Տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկաթուղու երկարությունը 275 կմ[15] է, որն ամբուղջությամբ էլեկտրիֆիկացված է։ Լյուքսեմբուրգով են անցնում անդրեվրոպական երկաթուղիները։ Ավտոճանապարհների երկարությունը 2,899 կմ[16] է։ Նավարկություն կա Մոգել գետի վրա։

Արտաքին Առևտուր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտահանում է պողպատե գլանվածք, ֆոսֆորային պարարտանյութ, ցեմենտ, փայտանյութ, էլեկտրաէներգիա, ներմուծում՝ քարածուխ, կոքս, երկաթի հանքաքար, մեքենաներ և սարքավորումներ, նավթամթերքներ, գործվածքեղեն, հացահատիկ: Դրամական միավորը Եվրո-ն է։

Առողջապահություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2015-ին ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին 11,37[17], ընդհանուր մահացությունը՝ 7,24[18]: Գերակշռում են աթերոսկլերոզը և սիրտանոթային հիվանդությունները, չարորակ նորագոյացությունները, շաքարային հիվանդությունը են։ Հանդիպում են մանկական վարակիչ, վեներական հիվանդությունները, լյարդաբորբը։ Վերացվել է պոլիոմիելիտը, կրճատվել են տուբերկուլոզի դեպքերը։

Լուսավորություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժողկրթության համակարգի մեջ են մտնում նախադպրոցական հիմնարկները (4—6 տարեկան երեխաների համար), պետական և մասնավոր պարտադիր տարրական դպրոցները (ուսուցման տևողությունը՝ 8—9 տարի), միջնակարգ դպրոցները՝ 7-ամյա դասական և 6-ամյա ժամանակակից լիցեյներ։ Գոյություն ունեն նաև լրացուցիչ դպրոցներ (ուսուցման Տևողությունը՝ 3 տարի): Պարտադիր դպրոցում ուսուցումը տարվում է գերմաներենով (II դասարանից անցնում են նաև ֆրանսերեն), միջնակարգում՝ ֆրանսերենով: Տարրական դպրոցի ուսուցիչներ են պատրաստում մանկավարժական ինստիտուտները։ Լյուքսեմբուրգում է գտնվում Համեմատական գիտությունների միջազգային համալսարանը (հիմն. 1957-ին), 1969-ին ստեղծվել են համալսարանական կուրսեր։ Ավարտողներն իրավունք են ստանում արտասահմանյան համալսարանների II կուրս ընդունվելու։ Լյուքսեմբուրգն ունի Ազգային (հիմն. 1798-ին, 520 հզ. կտոր գիրք), Քաղաքային (հիմն. 1901-ին, 40 հզ. կտոր գիրք) գրադարաններ, Ազգային թանգարան։

Ճարտարապետություն և Կերպարվեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լյուքսեմբուրգի տարածքում հայտնաբերվել են նախնադարյան մշակույթի հուշարձաններ (դոլմեններ, խեցեղեն), կելտերի գեղարվեստա-արհեստագործական առարկաներ։ XI դ. սկզբին կառուցվել են ռոմանական Վիանդեն դղյակի կապելլան և Էխտերնախի Մանկտ-Վիլլիբրորդուս բազիլիկը, XIV—XVI դդ.՝ քանդակագործական հարուստ հարդարանքով գոթական եկեղեցիներ Լյուքսեմբուրգում և ՍեւոՖոնտենում։ XVII դ. կառուցվել են բարոկկո ոճի Վիտրանժ (1610) և Վիլց (1691) դղյակները։ XVIII դ. 2-րդ կեսին ծաղկել է դեկորատիվ արվեստը (կահույքի, մետաղյա առարկաների, հախճապակու արտադրություն, 1775-ին հիմնադրված ՍեաՖոնտենի մանուֆակտուրան): XIX դ. ճարտարապետությունը զարգացել է կլասիցիզմի, ապա էկլեկտիկայի ուղիներով։ XIX դ. կերպարվեստը կրել է ֆրանսիական դպրոցի, առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո՝ ֆրանսիական ֆովիզմի և գերմանական էքսպրեսիոնիզմի ազդեցությունը։ ժամանակակից բազմաթիվ գեղանկարիչների գործերում զգացվում է Ա. Մատիսի և Պ. Պիկասոյի ազդեցությունը։ Աբստրակտ կոմպոզիցիաներ է ստեղծում քանդակագործ Լ. Վերկոլիեն։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]