Լյուքսեմբուրգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Groussherzogtum Lëtzebuerg
Լյուքսեմբուրգի Դքսություն
Լյուքսեմբուրգի դրոշ
Դրոշ
Լյուքսեմբուրգի զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Լյուքսեմբուրգի օրհներգ
Լյուքսեմբուրգի դիրքը
Լյուքսեմբուրգի տեղագրական քարտեզ
Մայրաքաղաք Լյուքսեմբուրգ
քառ կմ) 55°45′N, 37°37′E
Ամենամեծ քաղաք Լյուքսեմբուրգ
Պետական լեզուներ Լյուքսեմբուրգերեն, Գերմաներեն, Ֆրանսերեն
Կառավարում Սահմանադրական Միապետություն
 -  Դուքս Հենրի
 -  Վարչապետ Խավիեր Բետել
Հիմնադրում
 -  Հայտարարված հունվարի 1 1958 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 2,586 քառ կմ կմ²  (179-րդ)
 -  Ջրային (%) 0,60
Բնակչություն
 -  2015 նախահաշիվը 526,510[1]  (172-րդ)
 -  2010 մարդահամարը 497,538[2] 
 -  Խտություն 204 /կմ² (44-րդ)
528 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $46.043 միլիարդ[3] (21–րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $82,042[4] (52-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $63.481 միլիարդ[5] (23-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $113,113[6] (56-րդ)
Ջինի (2013) 30.4[7] (շատ բարձր
ՄԶՀ (2013) Green Arrow Up Darker.svg0.881[8] (շատ բարձր) (21-րդ)
Դրամական միավոր Եվրո (EUR)
Ժամային գոտի +1,+2
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .lu
Հեռախոսային կոդ ++352


Լյուքսեմբուրգ (ֆրանս. Luxembourg, գերմ. Luxemburg), Լյուքսեմբուրգի մեծ դքսություն (Grand-Duche de Luxembourg), պետություն Արևմտյան Եվրոպայում: Մահմանակից է Ֆրանսիային, Բելգիային և Գերմանիային: Տարածությունը 2,6 հզ. կմ2 է, բնակչությունը՝ 526,510[9] (2015): Մայրաքաղաքը՝ Լյուքսեմբուրգ: Վարչականորեն բաժանվում է 3 օկրուգների:

Անվանում[խմբագրել]

Անվանումը ստացել է Լյուքսեմբուրգ քաղաքից։ Ժամանակակից սահմաններում պետությունը գոյություն ունի 1839 թվականից։ Ֆրանսերեն և գերմաներեն (երկրի պաշտոնական լեզուները) համապատասխանաբար կոչվում է Grand-Duché de Luxembourg և Großherzogtum Luxemburg[10]։

Պատմական ակնարկ[խմբագրել]

Հռոմեական կայսրության ժամանակ Լյուքսեմբուրգի տարածքը մտել է Բելգիկա-Պրիմա պրովինցիայի, վաղ միջնադարում՝ Ֆրանկական թագավորության կազմի մեջ: X դարից ժամանակակից Լյուքսեմբուրգի տարածքը եղել է Լյուքսեմբուրգի կոմսության, XIV դարից՝ Լյուքսեմբուրգի դքսության բաղկացուցիչ մասը: XVI դ. Նիդերլանդական բուրժուական հեղափոխությունից հետո մնացել է Իսպանական Նիդերլանդների, 1714-ից՝ Ավստրիական Նիդերլանդների կազմում: 1794-ին Լյուքսեմբուրգը նվաճել է Ֆրանսիան: 1814—1815-ին Վիեննայի կոնգրեսի որոշմամբ կազմվել է Լյուքսեմբուրգի դքսությունը՝ Գերմանական միության կազմում, բայց կառավարել է Նիդերլանդների թագավորը՝ անձնական ունիայի կարգով (վերջինս դադարել է 1890-ին): Լյուքսեմբուրգի ժամանակակից սահմանները հաստատվել են 1839-ին՝ Բելգիա-Նիդերլանդական պայմանագրով: 1842-ին Լյուքսեմբուրգը միացել է Գերմանական մաքսային միությանը: Վերջինիս վերացումից (1866) հետո, տերությունների 1867Լոնդոնի կոնֆերանսում, Լյուքսեմբուրգը հայտարարվել է «ընդմիշտ չեզոք» պետություն: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Լյուքսեմբուրգը գրավել են գերմանական զորքերը: 1940մայիսի 10-ին Լյուքսեմբուրգը օկուպացրել է ֆաշիստական Գերմանիան: Լյուքսեմբուրգը ազատագրվել է 1945փետրվարին: 1948-ին Լյուքսեմբուրգի սահմանադրությունից հանվել է նրա չեզոքության մասին հոդվածը: Լյուքսեմբուրգը 1949-ին մտել է Հյուսիս-Ատլանտյան դաշնագրի կազմակերպության (ՆԱՏՕ) մեջ: Լյուքսեմբուրգը Ածխի և պողպատի եվրոաական միավորման (1951-ից), Եվրոպական տնտեսական համագործակցության (1957-ից) մասնակից է: Հետպատերազմյան տարիներին Լյուքսեմբուրգի կառավարող շրջանները վարում են ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի և Գերմանիայի հետ տնտեսական և քաղաքական միությունն ամրապնդելու կուրս: Լյուքսեմբուրգի առաջադիմական ուժերը, Լյուքսեմբուրգի կոմկուսի գլխավորությամբ, գործուն պայքար են մղում խաղաղության, եվրոպական անվտանգության ամրապնդման, Լյուքսեմբուրգի ավանդական չեզոքության քաղաքականությանը վերադարձնելու, աշխատավորների սոցիալական ու դեմոկրատական իրավունքների համար:

Պետական կարգ[խմբագրել]

Լյուքսեմբուրգը սահմանադրական միապետություն է: Գործող սահմանադրությունն ընդունվել է 1868-ին (բազմիցս փոփոխվել և լրացվել է): Պետության գլուխը՝ մեծ դուքսն է, միանձնյա իրականացնում է գործադիր իշխանությունը: Նա նաև ղեկավարում է զինված ուժերը: Բարձրագույն օրենսդիր մարմինը միապալատ պառլամենտն է՝ Դեպուտատների պալատը: Ընտրական իրավունքից օգտվում են 18 տարին լրացրած բոլոր քաղաքացիները: Պետության գործադիր մարմինը կառավարությունն է: Կառավարումը օկրուգներում իրականացնում են կոմիսարները, կանտոններում՝ բուրգոմիստրները: Դատական համակարգն ընդգրկում է՝ Գերագույն դատարանը, օկրուգային դատարանները, հաշտարար դատավորները, իրավունքի հարցերով խորհրդակցական մարմինն ու վարչական բարձրագույն դատարանը (Պետական խորհուրդ):

Բնություն[խմբագրել]

Լյուքսեմբուրգի հյուսիսը զբաղեցնում են Արդենների և Հռենոսյան թերթաքարային լեռների ճյուղավորությունները (400—500 մ բարձրությամբ): Հարավում բարձրադիր հարթավայրեր են (300—400 մ)՝ հարուստ երկաթի հանքաքարով, թերթաքարով, կրաքարով և հանքային աղբյուրներով:

Կլիմա[խմբագրել]

Կլիման բարեխառն է, անցումային՝ ծովայինից ցամաքայինի: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը 0°C-ից 2°C է, հուլիսինը՝ 17°C, տարեկան տեղումները՝ 700—850 մմ:

Ներքին Ջրեր և Հողեր[խմբագրել]

Գետային ցանցը խիտ է, պատկանում է Մոզել գետի ավազանին: Գերակշռում են գորշ անտառային և պոդզոլային հողերը: Տարածքի 1/3-ը զբաղեցնում են անտառները:

Բնակչություն[խմբագրել]

Մոտ 90%-ը լյուքսեմբուրգցիներ են, մնացածը՝ ներգաղթածներ (իտալացիներ, գերմանացիներ, ֆրանսիացիներ և այլք): Պաշտոնական լեզուներն են ֆրանսերենը և գերմաներենը, հիմնական խոսակցական լեզուն՝ լյուքսեմբուրգերենը, տիրապետող կրոնը՝ կաթոլիկությունը, պաշտոնական տոմարը՝ Գրիգորյան: Քաղաքային բնակչությունը 64,4% է (2015): Խոշոր քաղաքներն են Լյուքսեմբուրգը, Դիֆերդանժը, Դյուքելանժը:

Տնտեսություն[խմբագրել]

Լյուքսեմբուրգ զարգացած ինդուստրիալ երկիր է, տիրապետում է արտասահմանյան կապիտալը (ֆրանսիական, բելգիական ե այլն): Համախառն Ներքին Արդյունքի ավելի քան 87,7%-ը (2014) տալիս է Սպասարկման ոլորտը:

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Արդյունաբերությունը տալիս է համախառն ներքին արդյունքի մոտ 12%-ը: Արդյունաբերությանը բնորոշ են համակենտրոնացման բարձր աստիճանը և արտադրանքի մեծ չափերի հասնող արտահանությունը: Մետալուրգիայի մեջ օգտագործվում է ինչպես տեղական, այնպես էլ ներմուծվող երկաթի հանքաքարը (գլխավորապես Ֆրանսիայից), քարածուխը և կոքսը (Գերմանիայից): Մետալուրգիական գլխավոր կոմբինատները (լրիվ ցիկլով) տեղաբաշխված են հանքահորերի մոտ և Լյուքսեմբուրգի արվարձաններում: Կան, Մեքենաշինական, քիմիական, սննդի, ցեմենտի և խեցեգործական արդյունաբերության ձեռնարկություններ:

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել]

Գյուղատնտեսությունը տալիս է համախառն ներքին արդյունքի մոտ 0.3%-ը: Մշակում են ցորեն, գարի, վարսակ, կարտոֆիլ, ճակնդեղ: Հովիտներում զարգացած է պտղաբուծությունը և խաղողագործությունը:

Տրանսպորտ[խմբագրել]

Երկաթուղու երկարությունը 275 կմ[11] է, որն ամբուղջությամբ էլեկտրիֆիկացված է: Լյուքսեմբուրգով են անցնում անդրեվրոպական երկաթուղիները: Ավտոճանապարհների երկարությունը 2,899 կմ[12] է: Նավարկություն կա Մոգել գետի վրա:

Արտաքին Առևտուր[խմբագրել]

Արտահանում է պողպատե գլանվածք, ֆոսֆորային պարարտանյութ, ցեմենտ, փայտանյութ, էլեկտրաէներգիա, ներմուծում՝ քարածուխ, կոքս, երկաթի հանքաքար, մեքենաներ և սարքավորումներ, նավթամթերքներ, գործվածքեղեն, հացահատիկ: Դրամական միավորը լյուքսեմբուրգյան ֆրանկն է:

Առողջապահություն[խմբագրել]

2015-ին ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին 11,37[13], ընդհանուր մահացությունը՝ 7,24[14]: Գերակշռում են աթերոսկլերոզը և սիրտանոթային հիվանդությունները, չարորակ նորագոյացությունները, շաքարային հիվանդությունը են: Հանդիպում են մանկական վարակիչ, վեներական հիվանդությունները, լյարդաբորբը: Վերացվել է պոլիոմիելիտը, կրճատվել են տուբերկուլոզի դեպքերը:

Լուսավորություն[խմբագրել]

Ժողկրթության համակարգի մեջ են մտնում նախադպրոցական հիմնարկները (4—6 տարեկան երեխաների համար), պետական և մասնավոր պարտադիր տարրական դպրոցները (ուսուցման տևողությունը՝ 8—9 տարի), միջնակարգ դպրոցները՝ 7-ամյա դասական և 6-ամյա ժամանակակից լիցեյներ: Գոյություն ունեն նաև լրացուցիչ դպրոցներ (ուսուցման Տևողությունը՝ 3 տարի): Պարտադիր դպրոցում ուսուցումը տարվում է գերմաներենով (II դասարանից անցնում են նաև ֆրանսերեն), միջնակարգում՝ ֆրանսերենով: Տարրական դպրոցի ուսուցիչներ են պատրաստում մանկավարժական ինստիտուտները: Լյուքսեմբուրգում է գտնվում Համեմատական գիտությունների միջազգային համալսարանը (հիմն. 1957-ին), 1969-ին ստեղծվել են համալսարանական կուրսեր: Ավարտողներն իրավունք են ստանում արտասահմանյան համալսարանների II կուրս ընդունվելու: Լյուքսեմբուրգն ունի Ազգային (հիմն. 1798-ին, 520 հզ. կտոր գիրք), Քաղաքային (հիմն. 1901-ին, 40 հզ. կտոր գիրք) գրադարաններ, Ազգային թանգարան:

Ճարտարապետություն և Կերպարվեստ[խմբագրել]

Լյուքսեմբուրգի տարածքում հայտնաբերվել են նախնադարյան մշակույթի հուշարձաններ (դոլմեններ, խեցեղեն), կելտերի գեղարվեստա-արհեստագործական առարկաներ: XI դ. սկզբին կառուցվել են ռոմանական Վիանդեն դղյակի կապելլան և Էխտերնախի Մանկտ-Վիլլիբրորդուս բազիլիկը, XIV—XVI դդ.՝ քանդակագործական հարուստ հարդարանքով գոթական եկեղեցիներ Լյուքսեմբուրգում և ՍեւոՖոնտենում: XVII դ. կառուցվել են բարոկկո ոճի Վիտրանժ (1610) և Վիլց (1691) դղյակները: XVIII դ. 2-րդ կեսին ծաղկել է դեկորատիվ արվեստը (կահույքի, մետաղյա առարկաների, հախճապակու արտադրություն, 1775-ին հիմնադրված ՍեաՖոնտենի մանուֆակտուրան): XIX դ. ճարտարապետությունը զարգացել է կլասիցիզմի, ապա էկլեկտիկայի ուղիներով: XIX դ. կերպարվեստը կրել է ֆրանսիական դպրոցի, առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո՝ ֆրանսիական ֆովիզմի և գերմանական էքսպրեսիոնիզմի ազդեցությունը: ժամանակակից բազմաթիվ գեղանկարիչների գործերում զգացվում է Ա. Մատիսի և Պ. Պիկասոյի ազդեցությունը: Աբստրակտ կոմպոզիցիաներ է ստեղծում քանդակագործ Լ. Վերկոլիեն:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]