Հինդուիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Հինդուիզմ
թեմատիկայի հոդված

Aum

Պատմություն · Պանթեոն

Վայշնայություն · Շիվայություն
Շակտիզմ · Սմարտիզմ

Փիլիսոփայություն

Դհարմա · Արթհա · Կամա
Մոկշա · Սամսարա
Յոգա · Յանտրա · Բհակտի · Մայա
Պուջա · Մանդիր · Աբհավա · Բհավա

Վեդաներ · Ուպանիշադներ
Ռամայանա · Մահաբհարաթա
Բհագավադ Գիտա · Պուրաններ
Պատանջալի Յոգա սուտրա այլ

Հինդուիստական սվաստիկան

Պորտալ «Հինդուիզմ»

Աշխարհի ամենամեծ հինդուիսստական տաճարներից մեկի գլխավոր գոփուրամը Արունաչալեշվարայի տաճարը Տիրուվաննամալայում
«Աում» կամ «Օմ» (սանսկր․ ॐ) հոգևոր խորհրդանիշ։ Նաև կարգախոս հինդուիզմում, ջայնիզմում, բուդդիզմում։ Վկայակոչում է ատման (հոգի, ինքդ քո մեջ) և բրահման (վերջնական իրականություն, տիեզերքի ամբողջություն, ճշմարտություն, աստվածություն, Գերագույն ոգի, տիեզերական սկզբունքներ, գիտելիքներ)։

Հինդուիզմ, կրոն՝ ստեղծված Հնդկական ենթամայրցամաքում, Հնդկական կրոններից մեկը։ Հինդուիզմի պատմական անվանումը սանսկրիտով հնչում է որպես սանաթան-դհարմա (սանսկր.՝ सनातन धर्म), ինչը նշանակում է «հավերժ կրոն», «հավերժ ճանապարհ, կամ «հավերժ օրենք»։[1]

Հինդուիզմն աշխարհի ամենահին կրոններից մեկն է, որը արմատներով հասնում է մինչև վեդիական[2], հարապպական և դրավիդյան քաղաքակրթություններ, ինչի համար նրան համարում են կրոններից հնագույնը[3][4][5][6]: Ի տարբերություն Աբրահամյան կրոնների, հինդուիզմը չի ունեցել հիմնադիր[7],հինդուիզմում բացակայում է ընդհանուր դոկտրինը[7][8] և հավատամքի ընդհանուր կարգը։ Իրենից ներկայացնում է տարբեր կրոնական ավանդույթների, փիլիսոփայական կարգերի և հավատամքների ընտանիք, որոնք հիմնված են միաստվածության, բազմաստվածության, պանթեիզմի, մոնիզմի և նույնիսկ աթեիզմի վրա։[9]:

Հինդուիզմում գոյություն ունի սրբազան գրությունների մեծ քանակություն, որը բաժանվում է երկու հիմնական կատեգորիաների՝ Շրուտի և Սմրիտի։ Հինդուիստական կարևոր աշխատություններ են համարվում Վեդաների, Ուպանիշադների, Պուրանների, «Ռամայանի» և «Մահաբհարաթայի» էպոսները, (որի մի մասն է կազմում «Բհագավադգիտան») և Ագամայի աշխատությունները։

Հինդուիզմը, հետևորդների թվով, երրորդ կրոնն է աշխարհում քրիստոնեությունից և իսլամից հետո։ Հինդուիզմը դավանում է ավելի քան 1 մլրդ. մարդ, որոնցից մոտ 950 միլիոն բնակվում են Հնդկաստանում և Նեպալում[10]։ Կան երկրներ, որտեղ հինդուիզմի հետևորդները կազմում են բնակչության մեծամասնություն՝ Բանգլադեշ, Շրի-Լանկա, Պակիստան, Ինդոնեզիա, Մալայզիա, Սինգապուր, Մավրիկիոս, Ֆիջի, Սուրինամ, Գայանա, Տրինիդադ և Տոբագո, Մեծ Բրիտանիա, Կանադա և ԱՄՆ։

20-րդ դարի երկրորդ կեսին հինդուիզմը տարածվել է Հնդկաստանի տարածքներից դուրս, անցել է ազգային սահմանները և ձեռք բերել բազմաթիվ հետևորդներ ամբողջ աշխարհում։ Լայն տարածում են գտել և սովորական են դարձել այնպիսի մտքերը, ինչպիսիք են կարման, յոգան և բուսակերությունը։ Հինդուիզմի որոշ ասպեկտները և գործառույթներ քննադատության են ենթարկվել։ Ամենից շատ քննադատության են արժանացել այրիների ինքնահրկիզման ծեսը և խտրականությունը, որը հիմնված է կաստայական պատկանելության վրա։

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Հինդուիզմ» տերմինը ծագել է պարսկերեն հինդ բառից, որով կոչում էին Ինդոս գետի հովիտը, ինչն էլ իր հերթին ծագել է հնդարեական լեզվով սինդխու բառից («օվկիանոս» կամ «գետ»)[11]: Արաբերենում ալ-խինդ տերմինը մինչև հիմա էլ նշանակում է ժամանակակից Հնդկաստանի բնակիչներ[12]: Սկսած 8-րդ դարից, այն բանից հետո, երբ իսլամը թափանցեց Ինդոս գետի հովիտ, պարսիկ հեղինակները սկսեցին տարբերություն դնել մուսուլմանների և «անհավատների» միջև՝ անվանելով վերջիններիս հնդկաստանցիներ[11]: Հինդուս տերմինը տեքստերում գործածվում է նաև որպես 15-րդ դարի Կաշմիրյան շիվաիզմ[11]: Հինդուս տերմինը հանդիպում է նաև 16-րդ դարի բենգալյան վայշնավիզմի տեքստերում, որտեղ դրանով նշում էին նրանց, ովքեր չէին համարվում յավաններ կամ մուսուլմաններ[11]:

18-րդ դարի վերջում անգլիացիները հինդուսներ սկսեցին կոչել Հնդստան թերակղզու այն բնակիչներին, որոնք մուսուլման, ջայն, սինկխ կամ քրիստոնյա չէին[11]: Դրա տակ սկսեց հասկացվել կրոնական հայացքների լայն սպեկտր և գործառույթներ: Ինքը «հինդուիզմ» տերմինը հայտնվել է 19-րդ դարում «հինդու» բառին «իզմ» վերջածանց ավելացնելու արդյունքում[11]: 1816 թվականին Ռամ Մոհան Ռոյը դարձավ, հնարավոր է առաջին հինդուիստը, որը գործածեց այդ տերմինը[11]: Արդյունքում «հինդուիզմ» հասկացողությունը ընդունվեց հնդիկների կողմից իրենց անկախության պայքարի ժամանակ[11]: Անկախության մարտիկները հինդուիզմը դիտարկում էին որպես գաղութատիրության հակակշիռ, որպես քրիստոնեության հետ մրցակցող կրոն, որպես հավասարության իդեայի մարմնավորում[11]:

Հինդուիզմի սահմանումը, նրա գիտական դասակարգումը և ուղղությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայրամուտը Գանգեսի վրա Մայապուրում: Հազարամյակների ընթացքում հինդուիստները պաշտում են Գանգես գետը և խոնարհվում են այն մարմնավորող աստվածուհի Գանգեսի աստվածուհուն

Սահմանումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սահմանել հինդուիզմը դժվար է՝ նրա ավանդույթներն ու հավատամքները միավորող սպեկտրի լայն լինելու պատճառով: Որպես կանոն ընդհանուր տերմինով «հինդուիզմ» անվանում են տարատեսակ ավանդույթների ընտանիքը, որոնք ընդունում եմ Վեդաների հեղինակությունը[13]: Միևնույն ժամանակ որևէ ավանդույթի պատկանելիությունը ինդուիզմին կախված չէ նրա հնությունից կամ, թե որքանով է նրա հավատքի դավանանքն ու կրոնական գործառույթները հիմնված Վեդաների վրա[13]:Մի քանի հոսանքներ, կապված հինդուիզմի ոլորտին, ընդհանրապես չեն ընդունում Վեդաների հայտնությունը[14]: Նրանք հիմնվում են սեփական գրերի և ավանդույթների վրա , բայց այդուհանդերձ պաշտում են նույն աստվածներին և հետևում են հինդուիզմի հիմնական բարոյա-էթիկական դրույթներին: Այսպիսով, հինդուիզմը չի կարող դիտվել որպես «կատեգորիա» այդ բառի դասական իմաստում, երբ օբյեկտները միարժեքորեն կամ պատկանում են դրան, կամ՝ ոչ: Չհամարվելով միասնական կրոն, հինդուիզմը իրենից ներկայացնում է մի շարք կրոնների և ավանդույթների ընտանիք: Հինդուիզմում բացակայում է հավատքի միասնական համակարգը և ընդհանուր դոկտրինը[13]: Նրանում չկա նաև կենտրոնացված ղեկավարման օրգան: Հինդուիզմի պատմության մեջ, ի տարբերություն այլ համաշխարհային կրոնների, չի եղել որևէ հիմնադիր[15]: Չնայած դրան՝ հինդուիզմը ունի իր սեփական յուրահատուկ ձևն ու առանձնահատկությունները[13]: Հինդուիզմը հաճախ համեմատում են մշտադալար ծառի հետ, որն անընդհատ նոր արմատներ է գցում, որոնք ժամանակի հետ դառնում են ցողուններ, ինչպես նաև թույլատրում են նահանջներ[13]: Այս օրինակը հրաշալիորեն ցույց է տալիս հինդուիզմի ոչ միայն զանազանությունը, այլ նաև գոյություն ունեցող հոսանքների փոխադարձ կապը[13]:

Բրիտանացի արևելագետ Չ. Ռոբերտ Զեների կարծիքով «լիովին կարելի է լինել արժանի հինդուիստ անկախ սեփական աշխարհայացքից, որը կարող է միտվել դեպի մոնիզմը, մոնոթեիզմը, պոլիթեիզմը կամ նույնիսկ աթեիզմը»[16]: Զաները նույնիսկ հանգում է նրան, որ հինդուիզմը կրոն է, որը Աստծո կամ աստվածների գոյություն ունենալու կամ չունենալու կարիք չունի[17]: Ավելի կոնկրետ՝ հինդուիզմը կարող է դիտվել որպես երեք գլխավոր հոսանքների ամբողջություն. մեկը հատուկ ուշադրություն է դարձնում արարչին կամ աստծուն, երկրորդը շեշտը դնում է բացարձակ ոգու վրա, երրորդը հիմնվում է պլուրալիզմի (իդեալիստական ուսմունք) կամ ոչ բացարձականության վրա [18]:

Գիտական դասակարգումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի քանի գիտնականներ դասակարգում են հինդուիզմի վեց հիմնական տեսակներ և մի շարք պակաս նշամակալի տարատեսակներ [19]:

  • Հինդուիզմի հնագույն տեսակով հանդես են գալիս ժողովրդական հավատալիքները, որոնց համար բնութագրական է երկրպագումը տեղական կուռքերին և աստվածացրած ձևակերպություններին:
  • Վեդայական հինդուիզմ, հիմնված է հինդուիզմի սուրբ գրերի վրա, մասնավորապես՝ վեդայական գրերի վրա, որոնցից ամենակարևորը և հինը ընդունված է համարել «ռիգվեդան»:
  • Վեդանտական հինդուիզմ հիմնվում է ուպանիշադների վրա, կրոնա-փիլիսոփայական համաձայնագրերի՝ կցված չորս վեդաներին:
  • Յոգայի ուղղություններ հինդուիզմում, որոնք ներկայացված են Պատանջալիի «Յոգա սուտրաում»:
  • Դհարմայական հինդուիզմ դրսևորվում է ամենօրյա որոշակի բարոյական դրվածքներին հետևելով: Այն լայնորեն տարածված է և տարբերվում է կոնկրետ որևէ փիլիսոփայական դպրոցին կամ հոսանքին չպատկանելով:
  • Բխակտի, կամ ճանապարհ՝ նվիրված սիրուն և ծառայությանն «Աստծուն», նրա ձևերից կամ ավատարներից մեկը [19]: Հինդուիզմի Բխակտայի հիմնական սովորույթները համարվում է Վայշնավիզմը [19]:
տասներկու գոպուրամներից մեկը` նվիրված Շիվային և Պարվատիին Քրմուհի Ամմանի խորանում, քաղաք Մադուրայ

Ուղղությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հինդուիզմի ուղղություններ

Հինդուիզմում չկան ընդհանուր, կենտրոնական, բոլոր հինդուիստական ավանդույթների համար հեղինակավոր դոկրինաներ, իսկ շատ հինդուիստներ ընդհանրապես չեն համարում, որ պատկանում են որևէ կոնկրետ ավանդույթի[20]: Գիտնականները, սակայն, ժամանակակից հինդուիզմում առանձնացնում են չորս հիմնական ուղղություններ:

Հինդուիզմի այս ուղղությունների հիմնական տարբերությունը կայանում է նրանում, թե Աստծու որ ձևակերպությանն են երկրպագում որպես Ամենաբարձրյալի, և ինչ ավանդույթներ կան կապված այդ երկրպագության հետ: Վայշնավիզմի մոնոթեիստական ավանդույթների հետևորդները երկրպագում են Վիշնուին ու նրա հիմնական ավատարներին, ինչպիսիք են Կրիշնան և Ռամը, որպես Աստծուն` իր տարբեր ձևակերպություններում: Գ.Մ. Բոնգարդ-Լևինը իր «Հինհնդկական քաղաքակրթություն» մենագրության մեջ պնդում է, որ «հինդուիզմի ուսումնասիրությունը որպես կրոն սովորաբար սկսում են հենց վայշնավիզմից, որը ծագել է շիվաիզմից առաջ և միշտ ունեցել է ավելի շատ համախոհներ»[21]: Շիվաիստները երկրպագում են Շիվային, շակտիստները` Շակտիին, որը մարմնավորում է կանացի աստվածություն կամ Դևիի Աստված-մորը, իսկ սմարտիստները երկրպագում են Շանմատի հինգ աստվածությունների միասնությանը, որոնք հանդես են գալիս որպես Բարձրյալի մարմնավորում: Հինդուիզմի այլ ուղղություններ, ինչպիսիք են գանապատիան (պաշտամունք Գանեշին) և Սաուրային (պաշտամունք Արեգակի Աստված Սուրյային), չունեն լայն տարածում ու շատ հետևորդներ: Գոյություն ունեն նաև շարժումներ, որոնք դժվար է դասել վերոնշյալ ուղղություններին, ինչպես օրինակ Դայանանդա Սարասվատիի «Արյա-սամաջը», որը ժխտում է Մուրտիի երկրպագությունը և հիմնականում հենվում է Վեդաներին ու վեդական կրակի զոհամատուցմանը: Ինչպես այլ կրոնների հետևորդներ, որոշ հինդուիստներ իրենց ավանդույթները համարում են ավելի կարևոր, քան մնացածները: Հինդուիստներից շատերը, սակայն, դիտում են հինդուիզմի այլ ավանդույթները որպես սեփական ավանդույթների այլընտրանք: Հերետիկոսություն հասկացողությունը, որպես այդպիսին, հինդուիզմում գոյություն չունի[22]:

Հավատալիքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեև հնարավոր չէ սահմանել անհերքելի դոկտրինա հինդուիզմի ու նրա բոլոր ուղղությունների համար` գոյություն ունեն հավատալիքներ և պրակտիկներ, որոնք հինդուիզմում կենտրոնական տեղ են զբաղեցնում և նրանց կարելի է բնորոշ համարել հինդուիզմի համար[23]:

Աստծո գաղափար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հինդուիստների մեծամասնությունը ընդունում են աստվածային իրականությունը, որը ստեղծում, պահպանում և կործանում է տիեզերքը, բայց որոշ հինդուիստական ուղղություններ ժխտում են այդ գաղափարը: Հինդուիստների մեծամասնությունը հավատում է տիեզերական Աստծուն, որը միաժամանակ գտնվում է ամեն կենդանի էակի ներսում, և որին կարելի է մոտենալ տարբեր ուղիներով: Հինդուիստների հասկացողությամբ, բարձրյալին կարելի է երկրպագել անթիվ ձևերով. Շիվայի տեսքով, ինչպես մեծ ասկետ-յոգ, Նարասիմխայի գեղեցկուհու տեսքով, կամ նույնիսկ անձև քարի տեսքով: Բարձրյալ էակը կարող է դրսևորվել որպես տաճարի արձան կամ որպես այժմ ապրող Գուրուներ ու սրբեր:

Հինդուիզմն իրենից ներկայացնում է ամենատարբեր փիլիսոփայական համակարգերի և հավատամքների ընտանիք՝ հիմնված Մոնոթեիզմի, բազմաստվածության, Պանաթեիզմի, Պանթեիզմի, Մոնիզմի և նույնիսկ Աթեիզմի վրա: Երբեմն հինդուիզմը դասում են Գենոթիզմին (երկրպագումը մեկ Աստծուն և միաժամանակ այլ Աստվածների գոյության ընդունում): Բայց ցանկացած նման տերմինի գործածումը համարվում է հինդուիզմի բարդ ու բազմազան հավատամքների չափազանց պարզեցում[24], թեև հինդուիզմը հաճախ բնութագրում են որպես պոլիթեիզմ, և նրա կուռքերը իսկապես տարբեր աստվածային էակներ են: Շատ հինդուիստներ համարում են դրանք մեկ հոգևոր էության տարբեր դրսևորումներ: Այսպես՝ հինդուիստ հեղինակ Սիտանսու Չակրավարտին Աստծու գաղափարը բնութագրում է հետևյալ կերպ.

Aquote1.png Հինդուիզմը մոնոթեիստական կրոն է, որի հետևորդները հավատում են նրան, որ Աստված դրսևորում է իրեն տարբեր կերպերով: Մարդը կարող է երկրպագել այն ձևին, որն ամենամոտն է իրեն, սակայն հարգանքով վերաբերվելով երկրպագության մյուս կերպերին[25] Aquote2.png

Հինդուիստների բացարձակ մեծամասնությունը հավատում են նրան, որ Հոգին, այսպես կոչված Ատմանը, համարվում է հավերժ, նախասկզբնական, յուրաքանչյուր անհատի իրական էություն[26]: Համաձայն մոնիստական-պանթեիստական աստվածաբանական դպրոցների, հինդուիզմում, (ինչպես օրինակ Ադվայտա-վեդենտան), ատմանը իսկզբանե անբաժան է բարձրագույն ոգուց Բրահմանից: Նրանք Բրահմանին բնութագրում են որպես «Միասնական և անբաժանելի», և դրա համար այդ դպրոցները անվանում են «մոնիստական»: Համաձայն ադվայտա-վեդանտայի դպրոցի, մարդու կյանքի նպատակը համարվում է իրեն որպես Ատման գիտակցելու և իր ու Բրահմանի միասնության գիտակցման մեջ: Որոշ Ուպանիշադներում պնդվում է, որ նա, ով ամբողջությամբ գիտակցում է ատմանը իր ներսում և միասնությունը Բրահմանի հետ, հասնում է Մոկշայի (ազատագրման)[26][27]:

Գլխավոր Գոպուրամը Ռանգանատխիի տաճարը Շրինանգամում — Վայշնավիզմական ամենամեծ տաճարն աշխարհում

Սակայն հինդուիստների մեծամասնությունը պատկանում է հինդուիզմի ներսում Բհակտի ուղղության մասը կազմող այսպես կոչված դուալիստական ուղղությանը: Նրանք Բրահման դիտում են որպես Աստծու անդեմ ասպեկտ, որին երկրպագում են Վիշնուի, Կրիշնայի, Շիվայի կամ Շակտիի կերպերում: Բհակտիի սովորույթներում համարվում է, որ Ատմանը գտնվում է Աստծուց մշտական կախվածության մեջ, և Մոկշիին հասնելը հնարավոր է միայն Աստծո սիրո և Աստծո ողորմածության միջոցով[28]: Երբ Աստվածը դիտարկվում է որպես Բարձրյալ Անձ (այլ ոչ թե անծայրածիր անդեմ սկզբունք), նրան անվանում են Իշվարա («Տեր»)[29], Բհագավան («Ամենաբարի»)[29], կամ Պարամեշվարա («Ամենաբարձրյալ Տեր»)[29]:

Ըստ պատմության հինդուիզմում գոյություն են ունեցել նաև փիլիսոփայական դպրոցներ, որոնք հարել են աթեիստական հայացքներին[30]:

Պուրաններում և հինդուիստական էպոսներ «Մահաբհարաթայում» ու «Ռամայանայում» պատմվում են բազմաթիվ պատմություններ այն մասին, թե ինչպես են աստվածությունները մարդկային տեսքով ցած իջել երկրի վրա Դհարման հասարակության մեջ վերականգնելու և մարդկությանը Մոկշային (ազատում մահվան ու ծննդյան շրջապտույտից) հասցնելու նպատակով: Կուռքերի այդպիսի մարմնավորումները անվանում են «ավատարներ»: Վիշնուի (որին Վայշնավիզմի հետևորդների մեծամասնությունը դիտում են որպես Աստծու նախասկզբնական ձևակերպություն) ամենագլխավոր ավատարներ են համարվում Կրիշնան («Մհաբհարաթայի» գլխավոր հերոսը) և Ռամը («Ռամայանայի» գլխավոր դերակատարը)[31]: Հինդուիզմի վայշնավական ավանդույթների մեծամասնությունում Կրիշնան համարվում է Վիշնուի ավելի լիարժեք ավատար, որում դրսևորվում են Բացարձակ Ոգու բոլոր տրանսցենդենտ հատկանիշները[31]: Վայշնավիզմի այնպիսի ուղղություններում, ինչպիսիք են Կրիշնաիզմի մասերը կազմող Գաուդիա-վայշնավիզմը, Պուշտիմարգան և Նիմբարկա-սամպրադայան, Կրիշնային երկրպագում են որպես Սվայամ-Բհագավանի` որպես Աստծու գերագույն ձևակերպության, թե' որպես բոլոր ավատարների սկզբնաղբյուրի, այնպես էլ հենց իրեն` Վիշնուին[31]:

Աստծո տղամարդկային և կանացի ասպեկտներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուրտի Ռադհաներն ու Կրիշնաները կրիշնայական տաճարում Մայապուրում, Արևմտյան Բենգալիա: Վայշնավիզմի մոնոթեիստական ավանդույթներում տարածված է երկրպագությունը Աստծուն իր տղամարդկային և կանացի ձևակերպություններում` որպես Ռադհա-Կրիշնայի և որպես Լակշմի-Նարայանայի

Հինդուիզմի մի ավանդույթներում երկրպագում են Աստծուն իր անդեմ ձևակերպության մեջ որպես Բրահմանի (ինքը «Բրահման» տերմինը Սանսկրիտով` սեռական հոլովով բառ է), իսկ մյուս ուղղություններում Աստծուն ներկայացնում են որպես կանացի և տղամարդկային կերպեր ունեցող, և նույնիսկ կանացի ձևակերպությունը դիտարկում են որպես Աստծու տղամարդկային ձևակերպության աղբյուր[32]:

Ըստ հին-հնդկական Սանքհյա փիլիսոփայության դպրոցի տեսակետի` տիեզերական արարումն իրենից ներկայացնում է Բացարձակի կանացի և տղամարդկային էներգիաների փոխհարաբերության արդյունք, որտեղ մատերիան կամ նյութական էներգիան կոչվում է պրակրիտ և հանդիսանում է որպես կանացի սկիզբ, իսկ հոգևոր էներգիան, որը ներկայցնում է տղամարդկային ոգին կամ սկիզբը, կոչվում է պուրուշա: Ինչպես պրակրիտները, այնպես էլ պարուշաները իսկզբանե համարվում են մինչև նյութական տիեզերքի հայտնվելը գոյություն ունեցող նախասկզբնական, հավերժական էներգիաներ: Պրակրիտի սկզբնական էությունը բնութագրվում է պասիվությամբ և իներտությամբ. պրակրիտները շարժման են գալիս միայն կինետիկ պուրուշաների հետ կոնտակտից հետո, ինչի արդյունքում հայտնվում են նյութական տիեզերքի տարբեր ֆորմաներ:

Մուրտի Չայտանյաները կրիշնայական տաճարում Մայապուրում: Հինդուիզմի գաուդիա-վայշնավիստական ծեսերի հետևորդները երկրպագում են Չայտանյային, որի մեջ Կրիշնա Աստծու կանացի ու տղամարդկային ձևերը միավորվել են իր սիրեցյալի` Ռադհայի հետ[31]

Վայշնավիզմի ծեսերի մեծամասնություններում Վիշնուն համարվում է ամենաբարձրյալ Աստված և հանդիսանում է որպես տղամարդկային սկիզբ` միաժամանակ մնալով գենդերային տարբերություններից դուրս, որոնք հարմարեցվում են Նրան միայն կենդանի էակների համար` իրենց նրա ամբողջությամբ հոգևոր կեցության ըմբռնման անկարողության նյութական պայմանավորվածության պատճառով: Վայշնավիզմի շատ հետևորդներ երկրպագում են Լակշմիին և Վիշնուին որպես Աստծո տղամարդկային և կանացի կերպերի հավասար զորությունների: Շիվաիզմի հետևորդները նույն փիլիսոփայական հայացքները արտահայտում են Շիվայի և Պարվատիի վերաբերյալ: Գաուդի-վայշնավիզմում հատկապես ընդգծվում է Ռադհա Աստծու կանացի երրորդության երկրպագության կարևորությունը, որը համարվում է բարձր նրա սիրեցյալ Կրիշնայի տղամարդկային երրորդությունից[31][32][33]: Այս սովորույթում Չայտանյան դիտվում է որպես Ռադհիի և Կրիշնայի համատեղ Ավատար` միատեղված տղամարդկային և կանացի երրորդություններ[31][32][33]:

Ադվայտա փիլիսոփայությունում պնդվում է, որ բոլոր գոյություն ունեցող թե կանացի, թե տղամարդկային աստվածությունները համարվում են անդեմ Բրահմա Բացարձակի տարբեր կերպեր, որը չեզոք է և չի ենթարկվում նկարագրության կամ սահմանման: Բրահման դիտվում է որպես իսկզբանե դեմք կամ հատկանիշներ չունեցող, բայց ժամանակավորապես դիմային ձևեր ընդունող Աստված (Սագունա-Բրահման): Ադվայտա-վեդանտայում Իշվարան Աստծու դիմային ասպեկտն է, դա Բրահմանի պատրանքային կերպի արտահայտումն է մարդկային մտքում:

Դուրգիի Աստվածային էակ, Շակտիզմի հիմնական երկրպագության առարկա, Տիրուվաննամալայի տաճարներից մեկում, Թամիլ Նադու

Շակտիզմի ավանդույթներում Աստծուն երկրպագում են որպես աստվածային կանացի սկիզբի, որպես նախասկզբնական աստվածամայր Շակտիի կամ Դևիի` նրա տարբեր կերպերում և երրորդություններում[34]: Շակտիի բացակայության դեպքում տղամարդկային սկիզբը դիտվում է որպես պասիվ և անգործուն: Ուղղափառ շակտիզմում, աստվածամորը կամ Դևիին երկրպագում են որպես ամենաբարձրյալի, որպես գերագույն բրահմանի մարմնացում, միասնական և անբաժանելի, որից բխում են մնացած բոլոր աստվածությունները (թե տղամարդկային, թե կանացի) և որը համարվում է նյութական ու հոգևոր աշխարհի սկզբնաղբյուրը[34]: Աշխարհի ոչ մի ուրիշ կրոնական ավանդույթներում չի հանդիպում այդպիսի անթաքույց «կանացի» կողմնորոշմամբ դոկտրինա[34]:

Դևաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հինդուզմի գրականության մեջ նկարագրվում են երկնային էակներ` դևաներ (կամ սեռական հոլովով` Դևի): Այս տերմինը սանսկրիտից կարելի է թարգմանել ինչպես «լուսարձակող», «փայլող», «դիցուհի», «աստվածություն»[35][36]: Դևաները համարվում են հինդուիստական մշակույթի անբաժանելի մասը, նրանց պատկերում են արվեստում, ճարտարապետության, պատկերագրության մեջ, նրանք նկարագրվում են հնդկական դյուցազներգություններում և Պուրաններում: Հինդուիստների մեծամասնության պատկերացմամբ դևաները համարվում են գերագույն Աստծու Իշվարաների ծառաներ, որին հինդուիստները երկրպագում են նրա կերպերից մեկում` որպես Իշտադեվայի («ընտրված իդեալի»)[37][38]: Այդ ընտրությունը կարող է հիմնվել ինչպես հավատացյալի անձնական նախընտրությունների, այնպես էլ կրոնական և ընտանեկան ավանդական պաշտամունքների վրա[39]:

Կարմա և սամսարա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդվածներ՝ Կարմա և Սամսարա
1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Ռեինկարնացիա (վերամարմնավորում) 

Կարմա տառացիորեն թարգմանվում է որպես «գործողություն», «գործունեություն» կամ «աշխատանք» և կարող է նկարագրվել ինչպես «գործողության և հատուցման օրենք»[40]: Համաձայն Ուպանիշադների, մարդու ստեղծումը, չիտտան կամ չետանան, իրենից ներկայացնում է նուրբ-նյութական օրգան, որը պրանայի օգնությամբ արտացոլում է (Ժիվայի կամ Ատմանի) հոգու բանականությունը: Չիտտան` դա մանասի (ենթագիտակցության), Ահամկարայի (էգո, ինքնաճանաչողության համակարգի) և Բուդդհիի (ունակություններն ընկալող գիտակցությոան) համախումբ է: Պրանան` միջնորդ է Ժիվայի և Չիտտայի միջև, որը համարվում է աառաջին և ամենանուրբ նյութական էլեմենտը: Նկարագրվում է, որ Ժիվան, որը Պրանային հագեցնում է գիտակցությամբ, գտնվում է մարդու ֆիզիկական սրտի շրջանում: Չիտտան դա անհատի նյութական փորձի պահեստարանն է` նրա գործած ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ մտավոր մակարդակի ցանկացած գործողությունների Սամսկարաների (տպավորություններ, հետքեր) հսկայական քանակությամբ: Նրա մեջ կուտակված ինֆորմացիան հանդիսանում է որպես պրիզմա, ինչի միջով մարդը նայում է աշխարհին: Այն ամենը, ինչ նա տեսնում է, նա համեմատում է իր անցյալ փորձի հետ` այդպիսով ընկալելով իրականությունը աղավաղված տեսքով: Սամսկարաները պահպանվում և փոխանցվում են կյանքից կյանք անհատի գիտակցության մեջ: Ամեն կյանքում սամսկարաները ձևավորում են մարդու իր տեսակով միակ հոգեբանական էությունը, կարգելով նրա հակվածությունները և ցանկությունները` սահմանելով նրա կարման[41]: Այսպիսով, կարմայի չեզոք և անսխալ օրենքի համընդհանուր ընկալումը անմիջականորեն կապված է վերամարմնավորման, ինչպես նաև անհատի անձնականության, նրա հատկանիշների և ընտանիքի հետ: Կարման միահյուսում է կամքի ազատություն և ճակատագիր հասկացությունները: «Գործունեության, նրա հետևանքների, կյանքի, մահվան ու նորիծ ծնվելու» շրջապտույտն անվանում են Սամսարա: Ռեինկարնացիայի և կարմայի հասկացությունները ընկած են հինդուիզմի հիմքում և նրա փիլիսոփայության ու հավատամքների տարբեր ուղղություններում: «Բհագավադգիտայում» հաստատվում է.

Aquote1.png Ինչպես մարդը հանելով հին հագուստը, հագնում է նորը, այնպես էլ հոգին մտնում է նոր նյութական մարմիններ` թողնելով հներն ու անօգտակար[42]: Aquote2.png


Սամսարայի աշխարհն ապահովում է վաղանցիկ հաճույքներ, որոնք մարդու մեջ պահպանում են նորից ու նորից ծնվելու ցանկություն` հանուն նյութական մարմնի հաճույքների: Սամսարայի աշխարհից ազատագրումը Մոկշայի հասնելու միջոցով, բերում է հավերժական երջանկություն և խաղաղություն[43][44]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Джон Боукер. «Полный Оксфордский словарь мировых религий». — Oxford University Press, 2000; Происхождение термина уходит к реформаторским движениям в индуизме девятнадцатого столетия (Д. Завос, «В защиту индуистской традиции: санатана-дхарма как символ ортодоксальности в колониальной Индии», Religion (Academic Press), Volume 31, Number 2, April 2001, стр. 109—123; см. также R. D. Baird, "Свами Бхактиведанта и встреча с религиями, Современные индийские ответы религиозному плюрализму, в редакции Харольда Коварда, State University of New York Press, 1987).
  2. Kenoyer, 1998, pages 180–183
  3. Merriam-Webster's Collegiate Encyclopedia։ Merriam-Webster։ 2000։ էջ 751 
  4. Laderman, Gary (2003)։ Religion and American Cultures: An Encyclopedia of Traditions, Diversity, and Popular Expressions։ Santa Barbara, Calif: ABC-CLIO։ էջ 119։ ISBN 1-57607-238-X։ «world's oldest living civilization and religion» 
  5. Turner, Jeffrey S. (1996)։ Encyclopedia of relationships across the lifespan։ Westport, Conn: Greenwood Press։ էջ 359։ ISBN 0-313-29576-X։ «It is also recognized as the oldest major religion in the world» 
  6. Klostermaier 1994, էջ. 1
  7. 7,0 7,1 Floodб 1996б page 6
  8. Klostermaier, 2000, page 6
  9. Weightman, 1998, pages 262–263
  10. «Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents»։ Adherents.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-11-ին։ Վերցված է 2007 թ․ հուլիսի 10 
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 11,7 11,8 Flood, 2003, էջ` 3
  12. См. правила произнесения звуков в индоевропейских языках за объяснением перехода от «синдху» к «хинду» и «индус».
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 Klostermaier, 2000, էջ` 6
  14. Например, южноиндийские брахманы, поклоняющиеся Вишну, могут считаться типичными индусами. Тогда как последователей движения Радхасвами в Пенджабе, которые поклоняются лишённому атрибутов богу и не признают Веды как откровение, нельзя считать таковыми, хотя это движение также принадлежит к сфере индуизма.
  15. Flood, 1996, էջ` 6
  16. Catherine Robinson, Interpretations of the Bhagavad-Gītā and Images of the Hindu Tradition: The Song of the Lord. Routledge Press, 1992, page 51.
  17. Zaehner, 1962, էջեր` 1-2
  18. Smart, 1999, էջ` 35
  19. 19,0 19,1 19,2 Corrigan, 2008, էջեր` 52–53
  20. Werner, 1994, էջ` 73
  21. Г. М. Бонгард-Левин. Древнеиндийская цивилизация.
  22. «India and Hinduism»։ Religion of World։ ThinkQuest Library։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-10-ին։ Վերցված է 2007-07-17 
  23. Weightman, 1998, էջեր` 262–263
  24. Michaels, 2004, էջ` xiv
  25. Chakravarti, 1991, մեկնաբանություն՝ Hinduism is a monotheistic religion which believes that God manifests Himself or Herself in several forms. One is supposed to worship the form that is most appealing to the individual without being disrespectful to other forms of worship, էջ 23
  26. 26,0 26,1 Monier-Williams, 1974, էջեր` 20–37
  27. Werner, 1994, էջ` 37
  28. Werner, 1994, էջ` 7
  29. 29,0 29,1 29,2 Monier-Williams, 2001
  30. Sen Gupta 1986, էջ. viii
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 31,5 Gupta 2007
  32. 32,0 32,1 32,2 Beck 2005
  33. 33,0 33,1 Delmonico 2004
  34. 34,0 34,1 34,2 Bhattacharyya, 1996
  35. Monier-Williams, 2001, էջ` 492
  36. Monier-Williams, 2001, էջ` 495
  37. Werner, 1994, էջ` 80
  38. Renou, 1964, էջ` 55
  39. Harman, 2004, էջեր` 104–106
  40. Smith, 1991, էջ` 64
  41. Radhakrishnan 1996, էջ. 254
  42. «Бхагавад-Гита» глава 2. Краткое изложение «Бхагавад-Гиты», текст 22
  43. См. «Бхагавад-гита» глава 16. Божественные и демонические натуры. Тексты 8-20
  44. Vivekananda 2005, էջեր. 301-02