Հինդուիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Հինդուիզմ
թեմատիկայի հոդված

Aum

Պատմություն · Պանթեոն

Վայշնայություն · Շիվայություն
Շակտիզմ · Սմարտիզմ

Փիլիսոփայություն

Դհարմա · Արթհա · Կամա
Մոկշա · Սամսարա
Յոգա · Յանտրա · Բհակտի · Մայա
Պուջա · Մանդիր · Աբհավա · Բհավա

Վեդաներ · Ուպանիշադներ
Ռամայանա · Մահաբհարաթա
Բհագավադ Գիտա · Պուրաններ
Պատանջալի Յոգա սուտրա այլ

Հինդուիստական սվաստիկան

Պորտալ «Հինդուիզմ»

Աշխարհի ամենամեծ հինդուիսստական տաճարներից մեկի գլխավոր գոփուրամը Արունաչալեշվարայի տաճարը Տիրուվաննամալայում
«Աում» կամ «Օմ» (սանսկր․ ॐ) հոգևոր խորհրդանիշ։ Նաև կարգախոս հինդուիզմում, ջայնիզմում, բուդդիզմում։ Վկայակոչում է ատման (հոգի, ինքդ քո մեջ) և բրահման (վերջնական իրականություն, տիեզերքի ամբողջություն, ճշմարտություն, աստվածություն, Գերագույն ոգի, տիեզերական սկզբունքներ, գիտելիքներ)։

Հինդուիզմ, կրոն՝ ստեղծված Հնդկական ենթամայրցամաքում, Հնդկական կրոններից մեկը։ Հինդուիզմի պատմական անվանումը սանսկրիտով հնչում է որպես սանաթան-դհարմա (սանսկր.՝ सनातन धर्म), ինչը նշանակում է «հավերժ կրոն», «հավերժ ճանապարհ, կամ «հավերժ օրենք»։[1]

Հինդուիզմն աշխարհի ամենահին կրոններից մեկն է, որը արմատներով հասնում է մինչև վեդիական[2], հարապպական և դրավիդյան քաղաքակրթություններ, ինչի համար նրան համարում են կրոններից հնագույնը[3][4][5][6]: Ի տարբերություն Աբրահամյան կրոնների, հինդուիզմը չի ունեցել հիմնադիր[7],հինդուիզմում բացակայում է ընդհանուր դոկտրինը[7][8] և հավատամքի ընդհանուր կարգը։ Իրենից ներկայացնում է տարբեր կրոնական ավանդույթների, փիլիսոփայական կարգերի և հավատամքների ընտանիք, որոնք հիմնված են միաստվածության, բազմաստվածության, պանթեիզմի, մոնիզմի և նույնիսկ աթեիզմի վրա։[9]:

Հինդուիզմում գոյություն ունի սրբազան գրությունների մեծ քանակություն, որը բաժանվում է երկու հիմնական կատեգորիաների՝ Շրուտի և Սմրիտի։ Հինդուիստական կարևոր աշխատություններ են համարվում Վեդաների, Ուպանիշադների, Պուրանների, «Ռամայանի» և «Մահաբհարաթայի» էպոսները, (որի մի մասն է կազմում «Բհագավադգիտան») և Ագամայի աշխատությունները։

Հինդուիզմը, հետևորդների թվով, երրորդ կրոնն է աշխարհում քրիստոնեությունից և իսլամից հետո։ Հինդուիզմը դավանում է ավելի քան 1 մլրդ. մարդ, որոնցից մոտ 950 միլիոն բնակվում են Հնդկաստանում և Նեպալում[10]։ Կան երկրներ, որտեղ հինդուիզմի հետևորդները կազմում են բնակչության մեծամասնություն՝ Բանգլադեշ, Շրի-Լանկա, Պակիստան, Ինդոնեզիա, Մալայզիա, Սինգապուր, Մավրիկիոս, Ֆիջի, Սուրինամ, Գայանա, Տրինիդադ և Տոբագո, Մեծ Բրիտանիա, Կանադա և ԱՄՆ։

20-րդ դարի երկրորդ կեսին հինդուիզմը տարածվել է Հնդկաստանի տարածքներից դուրս, անցել է ազգային սահմանները և ձեռք բերել բազմաթիվ հետևորդներ ամբողջ աշխարհում։ Լայն տարածում են գտել և սովորական են դարձել այնպիսի մտքերը, ինչպիսիք են կարման, յոգան և բուսակերությունը։ Հինդուիզմի որոշ ասպեկտները և գործառույթներ քննադատության են ենթարկվել։ Ամենից շատ քննադատության են արժանացել այրիների ինքնահրկիզման ծեսը և խտրականությունը, որը հիմնված է կաստայական պատկանելության վրա։

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Հինդուիզմ» տերմինը ծագել է պարսկերեն հինդ բառից, որով կոչում էին Ինդոս գետի հովիտը, ինչն էլ իր հերթին ծագել է հնդարեական լեզվով սինդխու բառից («օվկիանոս» կամ «գետ»)[11]: Արաբերենում ալ-խինդ տերմինը մինչև հիմա էլ նշանակում է ժամանակակից Հնդկաստանի բնակիչներ[12]: Սկսած 8-րդ դարից, այն բանից հետո, երբ իսլամը թափանցեց Ինդոս գետի հովիտ, պարսիկ հեղինակները սկսեցին տարբերություն դնել մուսուլմանների և «անհավատների» միջև՝ անվանելով վերջիններիս հնդկաստանցիներ[11]: Հինդուս տերմինը տեքստերում գործածվում է նաև որպես 15-րդ դարի Կաշմիրյան շիվաիզմ[11]: Հինդուս տերմինը հանդիպում է նաև 16-րդ դարի բենգալյան վայշնավիզմի տեքստերում, որտեղ դրանով նշում էին նրանց, ովքեր չէին համարվում յավաններ կամ մուսուլմաններ[11]:

18-րդ դարի վերջում անգլիացիները հինդուսներ սկսեցին կոչել Հնդստան թերակղզու այն բնակիչներին, որոնք մուսուլման, ջայն, սինկխ կամ քրիստոնյա չէին[11]: Դրա տակ սկսեց հասկացվել կրոնական հայացքների լայն սպեկտր և գործառույթներ: Ինքը «հինդուիզմ» տերմինը հայտնվել է 19-րդ դարում «հինդու» բառին «իզմ» վերջածանց ավելացնելու արդյունքում[11]: 1816 թվականին Ռամ Մոհան Ռոյը դարձավ, հնարավոր է առաջին հինդուիստը, որը գործածեց այդ տերմինը[11]: Արդյունքում «հինդուիզմ» հասկացողությունը ընդունվեց հնդիկների կողմից իրենց անկախության պայքարի ժամանակ[11]: Անկախության մարտիկները հինդուիզմը դիտարկում էին որպես գաղութատիրության հակակշիռ, որպես քրիստոնեության հետ մրցակցող կրոն, որպես հավասարության իդեայի մարմնավորում[11]:

Հինդուիզմի սահմանումը, նրա գիտական դասակարգումը և ուղղությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայրամուտը Գանգեսի վրա Մայապուրում: Հազարամյակների ընթացքում հինդուիստները պաշտում են Գանգես գետը և խոնարհվում են այն մարմնավորող աստվածուհի Գանգեսի աստվածուհուն

Սահմանումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սահմանել հինդուիզմը դժվար է՝ նրա ավանդույթներն ու հավատամքները միավորող սպեկտրի լայն լինելու պատճառով: Որպես կանոն ընդհանուր տերմինով «հինդուիզմ» անվանում են տարատեսակ ավանդույթների ընտանիքը, որոնք ընդունում եմ Վեդաների հեղինակությունը[13]: Միևնույն ժամանակ որևէ ավանդույթի պատկանելիությունը ինդուիզմին կախված չէ նրա հնությունից կամ, թե որքանով է նրա հավատքի դավանանքն ու կրոնական գործառույթները հիմնված Վեդաների վրա[13]:Մի քանի հոսանքներ, կապված հինդուիզմի ոլորտին, ընդհանրապես չեն ընդունում Վեդաների հայտնությունը[14]: Նրանք հիմնվում են սեփական գրերի և ավանդույթների վրա , բայց այդուհանդերձ պաշտում են նույն աստվածներին և հետևում են հինդուիզմի հիմնական բարոյա-էթիկական դրույթներին: Այսպիսով, հինդուիզմը չի կարող դիտվել որպես «կատեգորիա» այդ բառի դասական իմաստում, երբ օբյեկտները միարժեքորեն կամ պատկանում են դրան, կամ՝ ոչ: Չհամարվելով միասնական կրոն, հինդուիզմը իրենից ներկայացնում է մի շարք կրոնների և ավանդույթների ընտանիք: Հինդուիզմում բացակայում է հավատքի միասնական համակարգը և ընդհանուր դոկտրինը[13]: Նրանում չկա նաև կենտրոնացված ղեկավարման օրգան: Հինդուիզմի պատմության մեջ, ի տարբերություն այլ համաշխարհային կրոնների, չի եղել որևէ հիմնադիր[15]: Չնայած դրան՝ հինդուիզմը ունի իր սեփական յուրահատուկ ձևն ու առանձնահատկությունները[13]: Հինդուիզմը հաճախ համեմատում են մշտադալար ծառի հետ, որն անընդհատ նոր արմատներ է գցում, որոնք ժամանակի հետ դառնում են ցողուններ, ինչպես նաև թույլատրում են նահանջներ[13]: Այս օրինակը հրաշալիորեն ցույց է տալիս հինդուիզմի ոչ միայն զանազանությունը, այլ նաև գոյություն ունեցող հոսանքների փոխադարձ կապը[13]:

Բրիտանացի արևելագետ Չ. Ռոբերտ Զեների կարծիքով «լիովին կարելի է լինել արժանի հինդուիստ անկախ սեփական աշխարհայացքից, որը կարող է միտվել դեպի մոնիզմը, մոնոթեիզմը, պոլիթեիզմը կամ նույնիսկ աթեիզմը»[16]: Զաները նույնիսկ հանգում է նրան, որ հինդուիզմը կրոն է, որը Աստծո կամ աստվածների գոյություն ունենալու կամ չունենալու կարիք չունի[17]: Ավելի կոնկրետ՝ հինդուիզմը կարող է դիտվել որպես երեք գլխավոր հոսանքների ամբողջություն. մեկը հատուկ ուշադրություն է դարձնում արարչին կամ աստծուն, երկրորդը շեշտը դնում է բացարձակ ոգու վրա, երրորդը հիմնվում է պլուրալիզմի (իդեալիստական ուսմունք) կամ ոչբացարձականության վրա [18].

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Джон Боукер. «Полный Оксфордский словарь мировых религий». — Oxford University Press, 2000; Происхождение термина уходит к реформаторским движениям в индуизме девятнадцатого столетия (Д. Завос, «В защиту индуистской традиции: санатана-дхарма как символ ортодоксальности в колониальной Индии», Religion (Academic Press), Volume 31, Number 2, April 2001, стр. 109—123; см. также R. D. Baird, "Свами Бхактиведанта и встреча с религиями, Современные индийские ответы религиозному плюрализму, в редакции Харольда Коварда, State University of New York Press, 1987).
  2. Kenoyer, 1998, pages 180–183
  3. Merriam-Webster's Collegiate Encyclopedia. Merriam-Webster. 2000. էջ 751. 
  4. Laderman, Gary (2003). Religion and American Cultures: An Encyclopedia of Traditions, Diversity, and Popular Expressions. Santa Barbara, Calif: ABC-CLIO. էջեր 119. ISBN 1-57607-238-X. «world's oldest living civilization and religion» 
  5. Turner, Jeffrey S. (1996). Encyclopedia of relationships across the lifespan. Westport, Conn: Greenwood Press. էջեր 359. ISBN 0-313-29576-X. «It is also recognized as the oldest major religion in the world» 
  6. Klostermaier 1994, էջ. 1
  7. 7,0 7,1 Floodб 1996б page 6
  8. Klostermaier, 2000, page 6
  9. Weightman, 1998, pages 262–263
  10. «Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents»։ Adherents.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-11-ին։ Վերցված է 2007 թ․ հուլիսի 10 
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 11,7 11,8 Flood, 2003, էջ` 3
  12. См. правила произнесения звуков в индоевропейских языках за объяснением перехода от «синдху» к «хинду» и «индус».
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 Klostermaier, 2000, էջ` 6
  14. Например, южноиндийские брахманы, поклоняющиеся Вишну, могут считаться типичными индусами. Тогда как последователей движения Радхасвами в Пенджабе, которые поклоняются лишённому атрибутов богу и не признают Веды как откровение, нельзя считать таковыми, хотя это движение также принадлежит к сфере индуизма.
  15. Flood, 1996, էջ` 6
  16. Catherine Robinson, Interpretations of the Bhagavad-Gītā and Images of the Hindu Tradition: The Song of the Lord. Routledge Press, 1992, page 51.
  17. Zaehner, 1962, էջեր` 1-2
  18. Smart, 1999, էջ` 35