Մալայզիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մալայզիա
مليسيا
Մալայզիա դրոշ
Դրոշ
Մալայզիա զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Bersekutu Bertambah Mutu
Մալայզիա դիրքը
Մայրաքաղաք
Ամենամեծ քաղաք
Կուալա Լումպուր
758) 40°16′N, 44°34′E
Պետական լեզուներ Մալայերեն
Կառավարում
 -  Թագավոր Աբդուլ Հալիմ
 -  Վարչապետ Նաջիբ Ռազակ
 -  Վարչապետի Տեղակալ Ահմադ Զահիդ Համիդի
Տարածք
 -  Ընդհանուր 329 758 կմ²  (64րդ)
 -  Ջրային (%) 0,3
Բնակչություն
 -  2009 նախահաշիվը 28,310 000  (43րդ)
 -  2009 մարդահամարը 3,249,594 
Դրամական միավոր Մալայզիական ռինգիտ (MYR)
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .my
Հեռախոսային կոդ +60

Մալազիա, պետություն Հարավարևելյան Ասիայում։ Մայրաքաղաքը Կուալա Լումպուրն է։

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալայզիան պետություն է Հարավարևելյան Ասիայում` Մալակկա թերակղզու հարավային և Կալիմանտան կղզու հյուսիսային մասերում։ Հարավ-Չինական ծովով բաժանված է Արևմտյան Մալայզիայի (Մալայա) և Արևելյան Մալայզիայի (Սարավակ և Սաբահ): Մտնում է Բրիտանական համագործակցության մեջ։ Սահմանակից է Թաիլանդին, Ինդոնեզիային, Սինգապուրին և Բրունեյին: Տարածությունը 332,8 հազար կմ2 է, բնակչությունը 2015 թ. տվյլաներով` 30,513,848[1]: Մայրաքաղաքն է Կուալա Լումպուր քաղաքը։ Վարչականորեն բաժանված է 13 նահանգի՝ 9 սուլթանության և 4 նահանգապետության։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալազիայի տարածքը բնակեցվել է վաղ քարի դարից։ Մ. թ. I հազարամյակի սկզբին Կենտրոնական Սումատրայից Մալայզիայի տարածք են ներթափանցել այժմյան մալայացիների նախնիները։ Մալակկա թերակղզու դասակարգերի առաջացման, պետականության կազմավորման գործում նշանակալի դեր են խաղացել առևտրական և մշակութային կապերը Հնդկաստանի հետ, հնդիկ գաղութարարների հայտնվելը, բուդդայականության և հինդուիզմի ներթափանցումը։ Մալայզիայի տարածքում առաջին պետություններն առաջացել են Մալակկա թերակղզու հյուսիսում, որոնք III-VI դդ. կախման մեջ են եղել Հնդկաչինի Ֆունան պետությունից, VIII-XIII դդ.՝ Սումատրայի Շրիվիջայա կայսրությունից, XIV դ.՝ ինդոնեզական Մաջապահիտ կայսրությունից։ XV-XVI դդ. սկզբին առաջացել են Մալակկայի (որի մեջ մտել են Մալակկա թերակղզին, Ոփաու արշիպելագը և Սումատրա կղզու արևելյան մասը), Բրունեյի (Կալիմանտան կղզու հյուսիսում), XV դ. այստեղ տարածվել է իսլամը) սուլթանությունները։ 1511 թ. Մալակկայի սուլթանությունը զավթել են պորտուգալացիները: XVI դ. Մալակկա թերակղզու հարավում կազմվել է Ջոհորի սուլթանությունը։ 1641Ջթ.ոհորի սուլթանությունը և հոլանդացիները զավթել են Մալակկան։ XVIII դ. վերջից գաղութային էքսպանսիա է սկսել Մեծ Բրիտանիան, որը XIX-XX դդ. սկզբին իրեն է ենթարկել Մալայայի տարածքի սուլթանությունները և միավորելով ստեղծել Բրիտանական Մալայա գաղութը, XIX դ. վերջին իր պրոտեկտորատն է հաստատել Սարավակի և Սաբահի (Կալիմանտան կղզում) վրա։ Անգլիական գաղութարարները յուրացրին լավագույն հողերը, զբաղվեցին անագի հանույթով և կաուչուկի արտադրությամբ։ Մալայզիայի ժողովրդի ազատագրական պայքարը գաղութային ճնշման դեմ սկսեց ուժեղանալ։ 1920-ի թ.տեղծվեցին արհմիություններ, 1930-ի թ.՝ալայայի կոմկուսը։ 1941-ի թ.եկտեմբերին Մալայզիան օկուպացրեց (մինչև 1945-ը թ.ճապոնիան: 1945-ի թ.նգլիական գաղութարարները վերադարձան Մալայզիան։ 1946-ի և 1948-ի սահմանադրական ռեֆորմներով Սինգապուրը անջատվեց Մալայայից, վերջինս ձևավորվեց որպես անգլիական գաղութ՝ 1946-ից՝ Մալայայի Միություն, 1948-ից՝ Մալայայի Ֆեդերացիա անվամբ։ Սարավակը և Սաբահը 1946-ին անցան Մեծ Բրիտանիայի գաղութային մինիստրության իրավասության տակ։ 1948-ին արգելվեցին կոմկուսը և դեմոկրատական այլ կազմակերպություններ։ Անգլիական գաղութարարների դեմ պայքարելու նպատակով 1949-ին ստեղծվեց Մալայայի ժողովուրդների ազատագրական բանակը։ Մալայզիայի հասարակական տարբեր խավերի ազգային-ազատագրական շարժման ճնշման տակ Մեծ Բրիտանիան 1957օգոստոսի 31-ին հարկադրված ընդունեց Մալայայի Ֆեդերացիայի անկախությունը, պահպանելով սակայն իր տիրապետությունը տնտեսության մեջ։ 1963-ին Մեծ Բրիտանիայի, Մալայայի Ֆեդերացիայի, Սինգապուրի, Սարավակի և Սաբահի միջև համաձայնագիր ստորագրվեց Բրիտանական համագործակցության շրջանակներում Մալայզիայի ֆեդերացիա ստեղծելու վերաբերյալ, որը հռչակվեց 1963սեպտեմբեր 16-ին։ 1965-ին Մալայզիայի կառավարության և Սինգապուրի միջև հարաբերությունների սրման հետևանքով Սինգապուրը դուրս եկավ ֆեդերացիայից։ 1960-ական թթ. 2-րդ կեսից Մալայզիայի կառավարությունը վարում է չմիանալու, խաղաղ գոյակցության քաղաքականություն։ Մալայզիան սերտ հարաբերություններ է պահպանում ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի, Ճապոնիայի և այլ զարգացած երկրների հետ։

Պետական կարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալայզիան սահմանադրական միապետություն է, նահանգների ֆեդերացիա։ Գործող սահմանադրությունն ընդունվել է 1957-ին։ Պետության գլուխը գերագույն կառավարիչն է՝ ձևականորեն օժտված լայն լիազորություններով. նշանակում է ֆեդերացիայի բարձրագույն պաշտոնյաներին, իրավասու է հրավիրել ու արձակել խորհրդարանը, հաստատել օրինագծեր և այլն։ Օրենսդրական իշխանության բարձրագույն մարմինը պառլամենտն է՝ կազմված երկու պալատից (սենատ, ներկայացուցիչների պալատ) և գերագույն կառավարչից։ Ընտրական իրավունքից օգտվում են 21 տարին լրացրած բոլոր քաղաքացիները, սակայն կիրառվում է նստակեցության ցենզ։ Գործադիր բարձրագույն մարմինը կառավարությունն է՝ վարչապետի գլխավորությամբ, որին նշանակում է գլխավոր կառավարիչը։ Դատական համակարգի մեջ մտնում են ֆեդերալ դատարանը, երկու բարձր դատարանները, օկրուգային դատարանները, մագիստրատների I և II կարգի դատարանները, տեղական առաջնորդների դատարանները և այլն։ Յուրաքանչյուր նահանգում գործում է իսլամական իրավունքի դատարանների համակարգ։

Բնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալայզիան գտնվում է հասարակածային գոտում։ Մալակկա թերակղզու մակերևույթի մեծ մասը զբաղեցնում են բլուրները, ցածրադիր և միջին բարձրության (1000-2000 մ) լեռները, որոնց բաժանող երկայնաձիգ հովիտները լցված են Փխրուն նըստվածքներով։ Թերակղզու ծովաֆնյա մասը զբաղեցնում են մինչև 90 կմ լայնության ալյուվիալ, հաճախ ճահճապատ, դաշտավայրերը։ Դաշտավայրերը տարածված են նաև Կալիմանտան կղզու ափերի երկայնքով. կղզու կենտրոնական մասում դրանք փոխվում են բլուրների ու լեռնաշղթաների (2000-2400 մ)։ Մալայզիայի բարձրագույն կետը Կինաբալու մեկուսացած զանգվածն է (4101 մ, Կալիմանտան կղզի)։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլիման հասարակածային է, Մալակկա թերակղզու հյուսիսում՝ մերձհսաարակածային, մուսսոնային։ Օդի միջին ամսական ջերմաստիճանը 25-28 °C է։ Ծովափնյա շրջաններում տարեկան տեղումները 2000-2500 մմ են, լեռներում՝ 4000-5000 մմ։

Ներքին ջրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գետային ցանցը խիտ է։ Գետերը կարճ են, ջրառատ։ Առավել խոշոր գետերն են Պահանգը, Ռաջանգը, Բարամը, Կինաբատանգան։

Հոդեր, բուսական և կենդանական աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիրապետում են պոդզոլացած լատերիտները, դաշտավայրերում՝ ասուվիալ հողերը։ Տարածքի 3/4-ը ծածկված է մշտադալար խոնավ արևադարձային անտառներով, լհռների ներքին գոգավորությունները՝ չորասեր թփուտներով, բարձրադիր մասերը՝ մարգագետիններով։ Կենդանական աշխարհը բազմատեսակ է, հարուստ։ Հանդիպում են Փիղ, երկեղջյուր ռնգեղջյուր, հիմալայան արջ, վագր, հովազ, գոմշացուլ, մարդանման կապիկներ, գետակինճ, կոկորդիլոսներ և այլն։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալայզիայի բնակչությունը բնութագրվում է էթնիկական բարդ կազմով։ 50,1%[2]-ը մալայացիներ են, 22,6%[2]-ը՝ չինացիներ, 11,8%[2]-ը տեղաբնիկները, 6,7%[2]-ը՝ հնդիկներ։ Պետական լեզուն մալայերենն է, կրոնը՝ իսլամը։ Կան նաև բուդդայականներ, կոնֆուցիակտններ և քրիստոնյաներ։ Պաշտոնական տոմարը գրիգորյանն է, օգտագործվում են նաև իսլամական (լուսնային հիջրա) և լուսնային տոմարները։ խոշոր քաղաքներ են Կուալա Լումպուրը, Պինանգը, Իպոհը, Ջոհոր Բարուն, Կլանգը, Մալակկան։

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայումս Մալայզիայի արդյունաբերությունը զարգանում է շատ արագ։ Տնտեսական համագործակցություն է հաստատել Ճապոնիայի հետ. իր տարածքում տեղաբաշխել է վերջինիս պատկանող աշխատատարարտադրություններ (ռադիոտեխնիկական, էլեկտրոնային սարքաշինական, ավտոմեքենաների հավաքման, թեթև արդյունաբերության ձեռնարկություններ)։շ

Արդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդյունաբերության մեջ առաջատարը հանքարդյունահանող (նավթ, գազ, անագ, վոլֆրամ, երկաթ, պղինձ, ոսկի) և վերամշակող ճյուղերն են։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղը երկրագործությունն է՝ հատկապես կաուչուկատուների մշակությունը։ Մշակում են նաև յուղատու և կոկոսյան արմավենիներ, բրինձ, ծխախոտ, արքայախնձոր և այլն։ Զբաղվում են ձկնորսությամբ։

Արտաքին առևտուր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտահանում է Էլեկտրական սարքավորումներ, փայտանյութ, նավթ և նավթամթերքներ, արմավի յուղ, արևային վահանակներ։ Ներմուծում՝ մեքենաներ և սարքավորում, վառելանյութ, քիմիական նյութեր, նավթամթերք, քիմիական նյութեր, պողպատ և այլն։ Արտաքին առևտրական գործընկերներն են Ճապոնիան, ԱՄՆ, Սինգապուրը, Մեծ Բրիտանիան, Թայլանդը, Չինաստանը, Հոնգ Կոնգը, Հարավային Կորեան, Ինդոնեզիան[3]: Դրամական միավորը ռինգիտն է (մալայզիական դոլլար)։

Զինված ուժեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալայզիայի զինված ուժերը (109 հազար մարդ, 2014) կազմված են ցամաքային զորքերից (60 հազար մարդ), ռազմաօդային (26 հազար մարդ) և ռազմածովային (23 հազար մարդ) ուժերից։ Գերագույն գլխավոր հրամանատարը գերագույն կառավարիչն է։ Անմիջական ղեկավարությունն իրականացնում է պաշտպանության նախարարը։ Բանակը համալրվում է վարձվող կամավորներով, թեև կա համընդհանուր զինապարտության օրենք։

Բժշկա-աշխարհագրական բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2014-ին Մալայզիայում ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին՝ 19,71[4], մահացությունը՝ 5[4]: Գերակշռում են վարակիչ և մակաբուծական հիվանդությունները։ Մահացության հիմնական պատճառներն են ուղեղի անոթների ախտահարումները, թոքաբորբերը, տուբերկուլոզը, չարորակ նորագոյացությունները, ստամոքսաաղիքային համակարգի հիվանդությունները, տարածված են մալարիան, բորը, պարբերաբար գրանցվում են խոլերայի դեպքեր։

Մամուլ, ռադիոհաղորդումներ, հեռուստատեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առավել խոշոր թերթերից են. մալայերեն՝ «Ուտուսան Մելայյու» («Utussan Melayu»), «Ուտուսան Մալայսիյա» («Utusan Malaysia»), «Բերիտա Հարիան» («Berita Harian»), անգլերեն՝ «Աթրեյթս թայմս» («Straits Times»), «Մալայ մեյլ» («Malay Mail»), չինարեն՝ «Նանյան շանբաո», «Մինչժոու ժիբաո», «Չժունգո բաո», «Մալայ տունբաո», թամիլերեն՝ «Թամիլ նեսան»: 1967-ից գործում է պաշտոնական կառավարական ինֆորմացիոն գործակալությունը՝ Բերնամա։ Ռադիոհաղորդումները տրվում են մալայերեն, անգլերեն, չինարեն և թամիլերեն։ Հեռուստատեսությունը գործում է 1963-ից։

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալայզիայում տարածված բազմաթիվ ազգերը, կրոններն ու լեզուները իրենց իսկ բազմազանությամբ կերտել են երկրի մշակույթը։ Այստեղ ապրող տարբեր ազգերից բաղկացած բնիկները՝ օրանգասլիներ, մալայներ, չինացիներ, հնդկացիներ, իրենց ուրույն տեղն ունեն Մալայզիական մշակույթում։ Եվրոպացիների և արաբների երկարաժամկետ ներկայությունը այս տարածաշրջանում թողել է իր հետքը։ Ինչպես հարևան երկրին՝ Սինգապուրին, այնպես էլ Մալայզիային հաճախ են անվանում «Ասիայի մանրանկար»։

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժողկրթության համակարգի մեջ մտնում են 6-ամյա տարրական, 3-ամյա ցածր, 2-ամյա բարձր միջնակարգ դպրոցները։ Համալսարան ընդունվում են միջնակարգ դպրոցի 6-րդ դասարանի 2-ամյա նախապատրաստական դասընթացներն ավարտողները։ Մասնագիտանում են արհեստագործական դպրոցներում, միջնակարգ և բարձր տիպի տեխնիկական քոլեջներում։ Տարրական դպրոցի ուսուցիչներ են պատրաստում 3-ամյա մանկավարժական կենտրոնները, միջնակարգ դպրոցի՝ 2-ամյա մանկավարժական կենտրոնները և 2-ամյա բարձրագույն մանկավարժական կոլեջները, ինչպես նաև համալսարանները։ Բարձրագույն կրթություն են տալիս Մալայայի (1959), Կուալա Լումպուրի Ազգային (1970), Պինանգի (1969) համալսարանները։ Կուալա Լումպուրում են գտնըվում Մալայզիայի Ազգային գրադարանը (1971), Ազգային թանգարանը (1963

Գիտական Հիմնարկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալայզիայի խոշոր գիտական հիմնարկներից են. Բնական կաուչուկի հետազոտական ինստիտուտ (1925, Կուալա Լումպուր), Գյուղատնտեսության ԳՀԻ (1969, Կուալա Լումպուր), Բժշկական հետազոտությունների ինստիտուտը (1900, Կուալա Լումպուր), Գիտական և արդյունաբերական հետազոտությունների ազգային ինստիտուտը (1970)։ Հումանիտար գիտությունների բնագավառում հետազոտություններ են կատարում Մալայզիայի Պատմության ընկերությունը, Մալայերենի և մալայական գրականության գործակալությունը (1959), Թամիլերենի ընկերությունը (1957

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալայզիայի գրականությունը ստեղծվում է մալայերենով, չինարենով, մասամբ թամիլերենով, ինչպես նաև անգլերենով: Հիմնականը մալայերենով գրականությունն է։ Նոր և նորագույն մալայական գրականությունն սկսվում է Աբդուլլահ բին Աբդուլքադիր Մունշիով (1796-1854)։ Մալայացի հերոսներով առաջին վեպերի հեղինակը Ահմադ բին Հաջի Մուհամմադ Ռաշիդ Թալուն է (1889-19391930-1940-ական թթ. գրականության մեջ ուժեղացան հայրենասիրական և հակագաղութային տրամադրությունները։ 1945-1957-ին առաջատար տեղ գրավեցին ժողովրդի կյանքի հրատապ խնդիրներն արտացոլող բանաստեղծություններն ու պատմվածքները։ Քննադատական ռեալիզմի ուղղությամբ վիպագրության զարգացմանը նպաստեցին Հասան բին Մուհամմադ Ալին (ծնվել է 1928) և հատկապես Ա. Աամադ Սաիդը (ծնվել է 1935)։ Աստիճանավորների և քաղաքական գործիչների կաշառակերության մասին են գրում արձակագիրներ Հասան Իբրահիմը (ծնվել է 1938), Ալիաս Ալին (ծնվել է 1937), Շահնոն Ահմադը (ծնվել է 1933)։ էթնիկական ու սոցիալական հակասություններին են նվիրված Ա. Աամադ Իսմայիլի (ծնվել է 1924) և այլոց վեպերը։ Շատ ստեղծագործություններ կապված են գյուղացիության կյանքում տեղի ունեցած փոփոխությունների հետ (Իբրահիմ Օմար, ծնվել է 1936, Ցահյի Իսմայիլ, ծնվել է 1940, Աբդուլլահ Հուսեյն, ծնվել է 1921, Ալիաս Հարուն, ծնվել է 1939

Արվեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալայզիայում ապրող ժողովուրդների ավանդական մշակույթը հիմնականում կենտրոնացված է արհեստների, փորագրության, ատաղձագործության և արծաթագործության վրա։ Ավանդական մշակույթը ընդգրկում է ձեռքով պատրաստված զամբյուղներից մինչև երկրի արծաթազարդ դատարանները։ Սկսած հնագույն ժամանակներից՝ ատաղձագործության հետ միասին ավանդաբար զարգացել է նաև գործվածքների գեղանկարչությունը, որն անվանել են բատիկ։ Ավանդական արվեստի գործերի շարքում արժէ նշել ազգային Մալայզիական և ինդոնեզիական դաշույնըª կրիսը։ Շատ տարածքներում մշակվել է նաև կերամիկական արտադրանքի արտադրություն։ Ավանդական արվեստը տարբեր տարածքներում խիստ տարբեր է, սակայն հարկ է նշել, որ Մալայզիական արվեստի ձևավորման մեջ մեծ ազդեցություն է ունեցել հնդկական մշակույթը։ Միևնույն ժամանակ երկրի իսլամացման ընթացքում արվեստի հնդկական և բուդդայական տարրերը սկսեցին կորցնել իրենց նշանակությունըª տալով ավելի մեծ նշանակություն Մերձավոր Արևելքի մշակույթին, իսկ հետագայումª Եվրոպական մշակույթին։ Իսլամը պարտադրեց իր սեփական փոփոխությունները տեսողական արվեստների բնագավառում. երկար ժամանակ արգելքի տակ են եղել մարկանց կամ կենդանիների տեսքով պատկերները։ Ավանդական Մալայզիական պարերն իրենց մեջ ներառում են ջոկետ մելայու և զապին պարերը։ Վերջին տարիներին մեծ ժողովրդականություն է վայելում դիքար բարատ երաժշտական ձևաչափը, որն ակտիվորեն աջակցվում է պետական իշխանությունների կողմիցª որպես Մալայզիական մշակույթի կարևոր մաս։ Դարեր շարունակ Մալայզիայում մեծ հռչակ է վայելել վայանգ կուլիտ ստվերային թատրոնը, որտեղ ներկայացման մեջ խաղացող ավանդական տիկնիկները պատրաստված էին գոմեշի կաշվից և նկարված էին ձեռքով։ Ներկայացումները ցուցադրվում էին տիկնիկների ստվերներով, և հաճախ դրանք հիմնված էին ավանդական պատմությունների, հատկապես §Ռամայանա և Մահաբարաթա¦ հնդկական էպոսի վրա։ Չինական համայքներից որդեգրել են այնպիսի պարեր, ինչպիսիք են առյուծների ու վիշապների պարերը, իսկ հնդիկները նպաստել են այնպիսի պարային ձևերի զարգացմանը, ինչպիսիք են բարաթանյաթամ և բանգրա ձևերը։ Պորտուգալացի գաղթականներն իրենց հետ բերել են այպիսի պարեր, ինչպիսիք են ֆարապեյրա և բրանյո պարերը։ Մալայզիայում ապրող ժողովրդների մեծ մասն ունեն իրենց ավանդական պարերը։ Գոյություն ունեն մի շարք ավանդական պարեր, որոնք հաճախ ունեն շատ հզոր հոգևոր նշանակություն։

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալայզիայի ճարտարապետությունը իրենից ներկայացնում է տարբեր ոճերի համադրություն՝ ավանդական չինականից ու հնդկականից մինչև եվրոպական։ Այսպիսով՝ մալայզիական ճարտարապետության վրա ներգործել են շատ երկրներ։ Տները կառուցված են արևադարձային պայմաններում, տանիքները բարձրացված են ոտնափայտերով, իսկ տան պատուհանները մեծ են, որը թույլ է տալիս օդի հոսքը սենյակ՝ դարձնելով այն զով։ Փայտը եղել է հիմանական շինանյութը ամբողջ մալայզիական պատմության մեջ։ Այն օգտագործվել է ամեն ինչում՝ սկսած հասարակ կամպունգից վերջացրած թագավորական պալատներից։ Բացի փայտից նաև օգտագործվել են բամբուկը և տերևը։ Կուլա Կենգարում գտնվող Իստանա Կենենգանը կառուցվել 1926 թ.-ին և միակ Մալայզիական պալատն է բամբուկե պատերից։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]