Օման

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
سلطنة عُمان‎
Օմանի Սուլթանություն
Օման դրոշ
Դրոշ
Օման զինանշանը
Զինանշան
Օման դիրքը
Օմանի աշխարհագրական քարտեզ
Մայրաքաղաք Մասկատ
500) 23°36′N, 58°33′E
Ամենամեծ քաղաք Մասկատ
Պետական լեզուներ Արաբերեն
Կառավարում Բացարձակ միապետություն (Սուլթանատ)
 -  Սուլթան Քաբոս բին Սաիդ Ալ Սաիդ
 -  Փոխվարչապետ Ֆահդ բին Մահմուդ Ալ Սաիդ
Հիմնադրում
 -  Հայտարարված հուլիսի 23, 1971 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 309 500 կմ²  (69-րդ)
 -  Ջրային (%) 0
Բնակչություն
 -  2013 նախահաշիվը 3,219,775  (132-րդ)
ՀՆԱ (ԳՀ) 2014 գնահատում
 -  Ընդհանուր $163.6 մլրդ 
 -  Մեկ շնչի հաշվով $44,100 (31-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2014 գնահատում
 -  Ընդհանուր $80.54 մլրդ (69-րդ)
Դրամական միավոր Օմանական ռիալ (OMR)
Ժամային գոտի (UTC+4)
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .om
Հեռախոսային կոդ +968


Օման (արաբ.՝ عُمان) երկիր Առաջավոր Ասիայում, Արաբական թերակղզու հարավ-արևելքում։ Սահմանակցում է Սաուդյան Արաբիային, ԱՄԷ-ին և Եմենին։ Օմանը սուլթանություն է։ Ափերը ողողում են հարավ-արևելքում՝ Արաբական ծովի, հյուսիս-արևելքում՝ Օմանի ծոցի և Օրմուզի նեղուցի ջրերը:

Պատմություն[խմբագրել]

Աշխարհագրական հարմար դիրքի շնորհիվ դեռևս մ.թ.ա 4-րդ հազարամյակում Օմանի տարածքում առաջացել են նավահանգիստներ, որտեղ կենտրոնացել է Նեղոսի, Տիգրիսի, Եփրատի և Ինդոսի ավազանների հնագույն քաղաքակրթությունների տարանցիկ առևտուրը: 7-րդ դարի կեսին Օմանի տարածքը մտել է Արաբական խալիֆայության կազմի մեջ, որի արդյունքում այստեղ զարգացել է ֆեոդալական համակարգը: 16-17-րդ դարերում Օմանը գտնվել է պորտուգալացիների իշխանության տակ, որը մեծ վնաս է հասցրել Օմանի նավագնացությանը և առևտրին: 18-րդ դարում Օմանը նվաճել են պարսիկները, սակայն 1741 թվականին նրանց վտարել է Ահմեդ Զաֆարիի իշխանությունը, ով ստեղծել էր հսկա ծովահեն պետություն, որը ներկայիս Օմանի տարածքից բացի զբաղեցնում էր նաև Պարսից ծոցի կղզիները, ներկայիս Իրանի և Արևելյան Աֆրիկայի մերձափնյա տարածքները՝ Սոմալիից մինչև Մոզամբիկ: 1832 թվականին Օմանի սուլթանի նստավայրը տեղափոխվում է Զանզիբար, իսկ 1856թ-ին, այն ժամանակվա սուլթանի մահից հետո, երկիրը բաժանվում է իր երկու որդիների միջև՝ աֆրիկյան և ասիական մասերի: 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Մեծ Բրիտանիան գաղութացնում է Օմանը: 1955 թվականից Օմանում սկսում է ազատագրական պայքար, որն աջակցություն էր ստանում արաբական երկրների և ՄԱԿ-ի կողմից: 1970թ. ընդունվեց երկրի նոր անվանումը՝ «Օմանի սուլթանություն»: 1971թ. սեպտեմբերին Օմանի սուլթանությունն ընդունվեց Արաբական Պետությունների Լիգայի, հոկտեմբերին՝ ՄԱԿ-ի կողմից: 1987թ-ից Օմանը բաց է տուրիզմի համար:

Քաղաքական կառուցվածքը[խմբագրել]

Քաղաքական կառուցվածքը
Օմանի սուլթանատը բացարձակ միապետություն է: Օմանի սուլթանը ոչ միայն երկրի ղեկավարն է, այլ նաև կառավարության ղեկավարը, երկրի գերագույն հրամանատարը, պաշտպանության, արտաքին գործերի և ֆինանսների նախարարը: Սուլթանն է նաև նշանակում նախարարներին: Երկրի իշխանությունը փոխանցվում է ժառանգաբար:
Միապետություն
Սուլթան Քաբոսը ուղիղ հետնորդն է Ուսման Սաիդ բին սուլթանի, ով առաջին անգամ 1883թ-ին դիվանագիտական կապեր հաստատեց Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների հետ: Սուլթանը չունի անմիջական հետնորդ, և փոխարինողին չի նշանակում հրապարակայնորեն: Սուլթանի մահից հետո իշխող ընտանիքը պետք է երեք օրվա ընթացքում նշանակի նոր սուլթանին: Եթե նախատեսված ժամկետում ընտանիքը չկարողանա ընտրություն կատարել, ապա կբացվի հանգուցյալ սուլթանի նամակը, որտեղ նոր սուլթանի թեկնածության առաջարկություն կա: Օմանի իշխող սուլթան Նորին Մեծություն սուլթան Քաբոս բին Սաիդ Ալ Սաիդն ունի անսահմանափակն ազդեցություն և իշխանություն: Նա միաժամանակ զբաղեցնում է նաև վարչապետի, պաշտպանության նախարարի, ֆինանսների նախարարի, արտաքին գործերի նախարարի և կենտրոնական բանկի նախագահի պաշտոնները:
Դատական համակարգը
Օմանի դատական համակարգը կարգավորվում է թագավորական հրամանագրով: Օմանում գոյություն ունի եռաստիճան դատական համակարգ՝ առաջին ատյան, վերաքննիչ դատարան և գերագույն դատարան, որն ունի բարձրագույն դատական իրավազորություն: Կա նաև վարչական դատարան, որը լսում է ղեկավարության դեմ հայցերը:
Վարչաքաղաքական բաժանում
Օմանը բաժանված է 59 վիլայեթների (վարչական միավոր), որոնց ղեկավարը պատասխանատու է տեղական վեճերի կարգավորման, հարկերի հավաքման և խաղաղության ապահովման համար:
Քաղաքական կուսակցություններ և ընտրություններ
Երկրում արգելված է քաղաքական կուսակցությունների գործունեությունը: Նախկինում ազդեցիկ ընդիմադիր «Օմանի ազատագրման ազգային ճակատն» այսօր համարվում է անգործունյա: Օմանում վերջին ընտրությունը կատարվել է 2011թ հոկտեմբերի 15-ին:
Միջազգային կապեր
Օմանի սուլթանատն ունի ներքին կայունության բարձր մակարդակ, սակայն վերջին տարիների ընթացքում տարածաշրջանում առկա պատերազմական իրավիճակն Օմանին ստիպել է մեծ ուշադրություն դարձնել պաշտպանության վրա: 2001թ-ին Օմանի ռազմական բյուջեն կազմել է $2,4 մլրդ, որը ՀՆԱ-ի 33%-ն է: Օմանն ունի ոչ մեծ, սակայն պրոֆեսիոնալ բանակ, որին զենքով ապահովում է Մեծ Բրիտանիան, ԱՄՆ-ը, Ֆրանսիան և այլ երկրները: Բրիտանացի սպաները ծառայում են պայմանագրով և երկրներ միջև առկա համաձայնագրով՝ օգնելով տեղի ծառայողներին: Օմանն այլ երկրների հետ տարածքային վեճեր չունի:

Զինված ուժեր[խմբագրել]

Օմանի բանակը կազմված է 44 110 զինվորից, որից 25 000-ը՝ ցամաքային զորքեր, 4 200-ը՝ ծովային, 4 100-ը՝ ավիացիա: Սուլթանական գվարդիան կազմված է 5000 գվարդիականներից, որից 1000-ը հատուկ պատրաստված զորքերում, 150-ը՝ սուլթանի զբոսանավերի պահպանության վրա, 250 օդաչու սուլթանի անձնական ավիացիայում: Ունի նաև 4400 ոստիկանից բաղկացած ոստիկանություն: Զինված ուժերում կա 6 հատ M60A1 տեսակի, 73 հատ M60A3 տեսակի, 38 հատ Challenger 2 տեսակի, ինչպես նաև 37 հատ «Scorpion» տեսակի տանկ: Չնայած կատարվող մեծ ծախսերին, Օմանի բանակը չի կարելի համարել ժամանակակից, քանի օր տեխնիկայի մեծ մասը հնացած է: Սուլթանի ռազմա-օդային ուժերն ունի 4100 զինծառայող, 36 ռազմական ինքնաթիռ և ոչ մարտական ուղղաթիռներ: Ինքնաթիռներից 20-ը SEPECAT Jaguar տեսակի են, 12-ը՝ Hawker Siddeley Hawk (ուսուցման համար), 4-ը՝ Pilatus PC-9, 12-ը՝ F-16C / D: Ռազմա-օդային ուժերում կա նաև 4 հատ FFA AS-202 Bravo և 8 հատ PAC MFI-17 Mushshak տեսակի ինքնաթիռներ: Սուլթանի նավատորմում ծառայում է 4200 զինվոր: Օմանն ունի 13 ստորջրյա մարտական նավ, 2 Qahir տեսակի նավ, 8 ծովային պարեկային նավակներ, մեկ ունիվերսալ դեսանտային Nasr al Bahr տեսակի նավ՝ ուղղաթիռի հարթակով, VT Group ընկերության արտադրության 3 Khareef նավ և 250 դեսանտ: 2010թ-ին Օմանը պաշտպանական կարիքների համար ծախսել է $4,074 մլրդ, որը կազմում է ՀՆԱ-ի 8,5%-ը:

Աշխարհագրական դիրքը[խմբագրել]

Օմանի մակերևույթը բազմազան է: Հարավում ծովափն առավելապես հարթավայրային է՝ շրջապատված կորալյան խութերով և կտրտված Մասիրիա, Սաուկրիա, Կուրիա, Մաուրիա ծոցերով: Մակերևույթի մեծ մասը լեռնային է: Օմանի ծոցի ափերով ձգվում են Օմանի լեռները, որոնք ունեն ավելի քան 3000մ վարձրություն (առավելագույն բարձրությունը՝ 3353մ, Շամ լեռ): Օմանի կենտրոնական մասը կազմում է Ռուբ ալ-Խալի անապատի արևելյան եզրամասը: Հարավ-արևմուտքում տարածված է Դոֆար սարավանդը: Օմանում մշտահոս գետեր չկան: Հանդիպում են միայն վադիներ (ժամանակավոր հոսքով գետեր): Մեծ է ստորգետնյա ջրերի դերը, որոնցով հարուստ է հատկապես նախալեռնային շրջանները:

Տնտեսոււթյուն[խմբագրել]

Օմանի տնտեսության հիմքը նավթի արտահանումն է: Ունենալով նավթի մեծ պաշարներ՝ Օմանի ղեկավարությունը մտադիր է կատարել տնտեսության դիվերսիֆիկացիա, զարգացնել գազի արտադրությունը, մետալուրգիական արդյունաբերությունը և տուրիզմը: 2014թ-ի տվյալներով մեկ շնչինչ բաժին ընկնող ՀՆԱ-ը կազմել է $44,100, որով աշխարհում զբաղեցնում է 31-րդ տեղը: Աշխատուժի մոտ 60%-ը կազմում են արտասահմանցիները (պակիստանցի, հնդիկ, բանգլադեշցի, շրիլանկացի): Սպասարկաման ոլորտին բաժին է ընկնում ՀՆԱ-ի 50%-ը: Արդյունավերությունը տալիս է ՀՆԱ-ի 49%-ը, իսկ գյուղատնտեսությունը՝ 1%:
Արտահանման առևտրային գործընկերն են Չինաստանը՝ 38.2%, ԱՄԷ-ը՝ 10%, Հարավային Կորեան` 8,7%, Հնդկաստանը՝ 5,6%: 2014թ-ին արտահումը կազմել է $58.74 մլրդ: Արտահանում է նավթամթերք, ձուկ, մետաղներ և տեքստիլ:
Ներկրման առևտրային գործընկերն են ԱՄԷ-ը՝ 24,1%, Ճապոնիան՝ 11%, Հնդկաստանը` 10,4 %, Չինաստանը՝ 6,7%: 2014թ-ին արտահումը կազմել է $34.37 մլրդ: Ներկրում է մեքենաներ, սարքավորումներ, տրանսպորտային տեխնիկա, սնունդ:

Բնակչությունը[խմբագրել]

Օմանի բնակչությունը 3,219,775 է, որից 0,6 մլն-ը՝ օտարերկրացիներ (2014թ-ի տվյալներ):
Բնական աճը՝ 2 %:
Ծնելիությունը՝ 23,9 ծնունդ 1000 բնակչի հաշվով:
Պտղաբերությունը՝ 2,9 երեխա մեկ կնոջ հաշվով:
Մահացությունը՝ 3,5 մահ 1000 բնակչի հաշվով:
Բնակչության մոտ 80%-ը արաբներ են: Նրանք բաժանվում են երկու խմբի՝ արաբ-արիբա («զտարյուն արաբներ») և մուստա-արիբա («խառնարյուն արաբներ»): Նավահանգստային քաղաքներում ապրում են նաև հնդիկներ, բելուջիներ և պարսիկներ: Օմանի պետական կրոնը իսլամն է՝ իբադիզմ: Օմանի սուլաթնը հանդիսանում է իբատների հոգևոր առաջնորդը՝ իմամը:

Մշակույթ[խմբագրել]

Օմանցիների ավանդական և հոգևոր-մշակութային առանձնահատկությունները, հատկապես հարավային Դոֆար վիլայեթի բնակիչների մոտ, մոտ են յեմենցիներին և երկուսն էլ նկատելիորեն առանձնանում են արաբական մյուս երկրների մշակույթից: Օմանցիների ավանդական հագուստները նման են յեմենցիների հագուստներին: Տղամարդիկ կրում են մինչև ծնկները հասնող շրջազգեստ (իզար) և հիմնկանում կարմիր գույնի չալմա (գլխին փաթաթվող շոր): Առավել ապահոված տղամարդիկ կրում են սպիտակ զգեստ: Ֆեոդալական բարձր կարգերի տղամարդիկ հագնում են սև կամ կարմիր վերարկուներ: Օմանում հասարակության մեջ կանանց մակարդակը գտնվում է արաբական այլ երկրներ համեմատ ավելի լավ վիճակում: Օմանի կրթության և բարձրագույն կրթության նախարարները կանայք են: Օմանի ֆոլկլորի, հատկեպես երաժշտության վրա մեծ է աֆրիկական մշակույթի ազդեցությունը: