Եվրոպա
Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Եվրոպա (այլ կիրառումներ)
Եվրոպան Երկրի վեց աշխարհամասերից մեկն է, կազմում է Եվրասիայի հյուսիս-արևմտյան մասը։
Բովանդակություն
Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
«Եվրոպա» հունարեն բառը նշանակում է «արևմուտք»։ Եվրոպա անունը ծագել է հին հունական դիցաբանութան հերոս, փյունիկյան թագուհի Եվրոպայի անունից, ում փախցրել էր Զևսը։ Հին հույներն այդպես էին անվանում Հունաստանից արևմուտք ընկած տարածքները։
Աշխարհագրական տվյալներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Եվրոպան իր մեծությամբ աշխարհի երկրորդ ամենափոքր աշխարհամասն է (10,180,000 կմ2, այսինքն Երկրագնդի 2 տոկոսը)։ Միակ աշխարհամասը, որ Եվրոպայից փոքր է, Ավստրալիան է։
Բնակչությունը կազմում է 731 մլն, այսինքն աշխարհի բնակչության 11 տոկոսը։ Եվրոպայի բնակչության խտությունը աշխարհում ամենամեծերից է։ Եվրոպայի ճշգրիտ սահմանների վերաբերյալ կարծիքները տարբերվում են։ Եվրոպայի ամենամեծ երկիրն իր բնակչությամբ Ռուսաստանն է, իսկ ամենափոքրը՝ Վատիկանը։
Մակերևույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ջրագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Եվրոպայում շատ են հարթավայրային լայն ու ջրառատ գետերը (ամենամեծերն են Վոլգան ու Դանուբը), կարճ ու սրընթաց լեռնային գետերը, անուշահամ ու աղի լճերը (ամենախոշոր լճերն են Լադոգան ու Օնեգան, ամենաղի լճերը՝ Էլտոնն ու Բասկունչակը)։ Եվրոպայի ափերը ողողող մեծաթիվ ծովերի ու ծոցերի ափերին կան նավերի կառանման համար հարմար շատ ծովախորշեր, ուր կառուցված են նավահանգիստներ։ Աշխարհի խոշորագույն նավահանգիստներից մեկը Ռոտերդամը, գտնվում է եվրոպական փոքր երկրներից մեկում՝ Նիդերլանդներում։
Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Եվրոպայի կլիման բազմաբնույթ է, հյուսիսում, հատկապես Բևեռային շրջանից այն կողմ, խստաշունչ է, Եվրոպայի մեծ մասում՝ չափավոր, Միջերկրական ու Սև ծովերի ափերին՝ մեղմ։
Բուսական և կենդանական աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Եվրոպայի մշակված դաշտերում այսօր աճում են ցորեն, աշորա, վարսակ, գարի, հնդկացորեն, այգիներում՝ խաղող, ձիթենի, նարնջենի, խնձորենի, տանձենի, սալորենի և այլն։
Եվրոպական անտառներում ապրում են զանազան թռչուններ՝ կկու, փայտփորիկ, երաշտահավ, ճնճղուկ, ծիծեռնակ, ցախաքլոր, աքար, կաքավ, սոխակ, շիկահավ և այլ թռչնատեսակներ։ Իսկ ամռանը Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի զառիթափ ափերին, ժայռերի վրա, թռչունները ստեղծում են իրենց բնադրավայրերը՝ հսկայական թռչնաշուկաները, և ձագ հանում այնտեղ։ Այստեղ ապրում են նաև զանազան կենդանիներ, մասնավորապես՝ աղվես, սկյուռ, գայլ, արջ, նապաստակներ և այլն։
Տեղակայվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Հսկա թերակղզու նման, Եվրոպան երեք կողմից շրջապատված է օվկիանոսներով ու ծովերով։ Արևելքում Ասիայի հետ նրա ցամաքային սահմանն անցնում է նախկին Խորհրդային Միության տարածքով՝ հյուսիսից հարավ ձգվող Ուրալյան լեռներով, Էմբա և Մանիչ գետերով։
Պետություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ցանկում ընդգրկված չեն մասամբ ճանաչված և չճանաչված պետությունները։
Եվրոպայի պետությունները.[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
| երկիր ու դրոշ | մակերես (կմ²) |
բնակչություն |
բնակչության խտությունը (1 մարդ կմ²) |
մայրաքաղաք |
|---|---|---|---|---|
| 28748 | 3,600,523 | 125.2 | Տիրանա | |
| 468 | 68403 | 146.2 | Անդորա լա Վելյա | |
| 83858 | 8,169,929 | 97.4 | Վիեննա | |
| 207600 | 10,335,382 | 49.8 | Մինսկ | |
| 30510 | 10,274,595 | 336.8 | Բրյուսել | |
| 51129 | 3,843,126 | 75.2 | Սարաևո | |
| 110910 | 7,621,337 | 68.7 | Սոֆիա | |
| 43094 | 5,564,219 | 129 | Կոպենհագեն | |
| 45226 | 1,415,681 | 31.3 | Տալլին | |
| 56542 | 4,437,460 | 77.7 | Զագրեբ | |
| 78866 | 10,256,760 | 130.1 | Պրահա | |
| 357021 | 83,251,851 | 233.2 | Բեռլին | |
| 103000 | 307,261 | 2.7 | Ռեյկյավիկ | |
| 70280 | 4,234,925 | 60.3 | Դուբլին | |
| 504851 | 45,061,274 | 89.3 | Մադրիդ | |
| 301230 | 58,751,711 | 191.6 | Հռոմ | |
| 64589 | 2,366,515 | 36.6 | Ռիգա | |
| 312685 | 38,625,478 | 123.5 | Վարշավա | |
| 160 | 32,842 | 205.3 | Վադուց | |
| 65200 | 3,601,138 | 55.2 | Վիլնյուս | |
| 2586 | 448,569 | 173.5 | Լուքսեմբուրգ | |
| 131940 | 10,645,343 | 80.7 | Աթենք | |
| 93030 | 10,075,034 | 108.3 | Բուդապեշտ | |
| 316 | 397,499 | 1,257.9 | Վալետա | |
| 25713 | 2,054,800 | 81.1 | Սկոպյե | |
| 244820 | 61,100,835 | 244.2 | Լոնդոն | |
| 33843 | 4,434,547 | 131.0 | Քիշնև | |
| 1.95 | 31,987 | 16,403.6 | Մոնակո | |
| 13812 | 616,258 | 44.6 | Պոդգորիցա | |
| 41526 | 16,318,199 | 393.0 | Ամստերդամ | |
| 324220 | 4,525,116 | 14.0 | Օսլո | |
| 449964 | 9,090,113 | 19.7 | Ստոկհոլմ | |
| 41290 | 7,507,000 | 176.8 | Բեռն | |
| 91568 | 10,409,995 | 110.1 | Լիսաբոն | |
| 238391 | 21,698,181 | 91.0 | Բուխարեստ | |
| 61 | 27,730 | 454.6 | Սան Մարինո | |
| 88361 | 7,495,742 | 89.4 | Բելգրադ | |
| 48845 | 5,422,366 | 111.0 | Բրատիսլավա | |
| 20273 | 1,932,917 | 95.3 | Լյուբլյանա | |
| 0.44 | 900 | 2,045.5 | Վատիկան | |
| 603700 | 48,396,470 | 80.2 | Կիև | |
| 336593 | 5,157,537 | 15.3 | Հելսինկի | |
| 547030 | 63,182,000 | 115.5 | Փարիզ |
Ասիայի պետություններ, որոնք ունեն տարածքներ Եվրոպայում
| երկիր ու դրոշ | մակերես (կմ²) |
բնակչություն |
բնակչության խտությունը (1 մարդ կմ²) |
մայրաքաղաք |
|---|---|---|---|---|
| 783562 | 71,517,100 | 93 | Անկարա | |
| Աստանա |
Ասիայի պետություններ, որոնց Եվրոպայում տարածք ունենալու փաստը քննարկելի/վիճարկելի է համարվում
| երկիր ու դրոշ | մակերես (կմ²) |
բնակչություն |
բնակչության խտությունը (1 մարդ կմ²) |
մայրաքաղաք |
|---|---|---|---|---|
| 86600 | 9,000,000 | 97 | Բաքու | |
| 69700 | 4,661,473 | 64 | Թբիլիսի |
Ասիայի պետություններ, որոնք դասվում են Եվրոպային, ոչ թե աշխարհագրական, այլ քաղաքական և մշակութային սկզբունքներով
| երկիր ու դրոշ | մակերես (կմ²) |
բնակչություն |
բնակչության խտությունը (1 մարդ կմ²) |
մայրաքաղաք |
|---|---|---|---|---|
| 9251 | 1,141,166 | 123.4 | Նիկոսիա | |
| 29800 | 3 017,100 | 101 | Երևան |
Արևմտյան Եվրոպա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արևմտյան Եվրոպա է կոչվում Եվրոպա աշխարհամասի արևմտյան հատվածը, որն ընկած է Հյուսիսային ծովի և Միջերկրական ծովի կենտրոնական հատվածի միջև։ Արևմտյան Եվրոպայի երկրները ըստ պետական կառուցվածքի բաժանվում են երեք խմբի.
- սահմանադրական միապետություններ՝ Բելգիա, Լյուքսեմբուրգ, Նիդերլանդներ, Լիխտենշտեյն
- դաշնային խորհրդարանական հանրապետություններ՝ Ավստրիա, Գերմանիա, Շվեյցարիա
- ունիտար նախագահական հանրապետություն՝ Ֆրանսիա։
Արևմտյան Եվրոպայի երկրներն են Ավստրիան, Լուքսեմբուրգը, Բեգիան, Նիդերլանդները, Գերմանիան, Շվեյցարիան, Լիխտենշտեյնը, Ֆրանսիան։
Արևմտյան Եվրոպան զբաղեցնում է 1.1 միլիոն կմ2 տարածք։ Բնակչությունը 187 միլիոն է։
Բնական պայմաններն ու ռեսուրսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արևմտյան Եվրոպան աչքի է ընկնում բազմատեսակ օգտակար հանածոների զգալի պաշարներով։ Հատկապես շատ են քարածխի պաշարները, նշանավոր է Ռուրի(Գերմանիա) ածխային ավազանը։ Համեմատաբար քիչ են նավթի պաշարները։ Գազի զգալի պաշարներ կան Նիդերլանդներում, երկաթի պաշարներ՝ Լոթարինգիայում (Ֆրանսիա)։
Կլիման մեղմ է. ձմեռը ցուրտ չէ, ամառն էլ զով է։ Որքան շարժվում ենք դեպի արևելք, այնքան թուլանում է օվկիանոսի ազդեցությունը, կլիման բարեխառն ծովայինից անցնում է բարեխառն ցամաքային։ Արևմտյան Եվրոպան հարուստ է ջրառատ նավարկելի գետերով (Օդեր, Էլբա, Սեն, Լուարա, Հռենոս), որոնք իրար հետ կապված են նավարկելի ջրանցքներով։
Դեպի հարավ և արևելք մակերևույթն աստիճանաբար բարձրանում է ու դառնում լեռնային։ Ալպերի լեռներում կան լավագույն պայմանները հանգստի և զբոսաշրջության կազմակերպման համար։ Այստեղ են լեռնադահուկային մարզաձևի համաշխարհային նշանակության կենտրոնները։
Պատմական որ վաղ անցյալում Արևմտյան Եվրոպայի տարածքի մեծ մասը ծածկված է եղել կաղնու և հաճարենու անտառներով, սակայն նոր բնակավայրերի և ճանապարհների կառուցումը, վարելահողերի ընդարձակումը հանգեցրել են անտառների զանգվածային հատմանը և դրանց մակերեսի խիստ կրճատմանը։ Ներկայումս անտառների տարածքների բաժինն առավել մեծ է Ավստրիայում (47%)։
Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արևմտյան Եվրոպայի բնակչությունը աչքի է ընկնում ազգային կազմի խայտաբղետությամբ։ Երկրների մի մասը՝ Գերմանիան, Նիդերլանդները, Ավստրիան, Լյուքսեմբուրգը, Լիխտենշտեյնը միազգ պետություններ են։ Ֆրանսիան ունի նաև տեղաբնիկ ազգային փոքրամասնություններ։
Բելգիան, օրինակ երկազգ երկիր է, իսկ Շվեյցարիայում բնակվում են երեք ազգություններ՝ ֆրանսիացիներ, գերմանացիներ, իտալացիներ։ Արևմտյան Եվրոպայի ժողովուրդների մեծ մասը պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի գերմանական լեզվախմբին, փոքր մասը՝ կելտական և ռոմանական լեզվախմբերին։ Երկրների մի մասը գտնվում է «ժողովրդական աշնան», մյուսները՝ «ժողովրդական ձմռան» փուլերում։ Շատ երկրներում բնակչության միջին խտությունն ավելին է, քան 200 մարդ/կմ2։ Բնակչության 4/5 ապրում է քաղաքներում։
Արևմտյան Եվրոպայում բնակվում է երկրագնդի բնակչության միայն 3.3% -ը, բայց նրան բաժին է ընկնում համաշխարհային արդյունաբերական արտադրանքի 20%-ը։ Էներգետիկան խրախուսվում է ինչպես ներմուծվող, այնպես էլ սեփական ռեսուրսների վրա։ Սեփական ռեսուրսներով ավելի լավ են ապահովված Գերմանիան, Շվեյցարիան, Ֆրանսիան և այլ երկրներ։ Բելգիայի համար ավելի բնորոշ է մետաղատար մեքենաշինությունը և գունավոր մետալուրգիան, Լյուքսեմբուրգի համար՝ պողպատաձուլությունը, Շվեյցարիայի և Նիդերլանդների համար՝ ճշգրիտ և նուրբ մեքենաշինությունը։ Շվեյցարիային է բաժին ընկնում աշխարհում թողարկվող ժամացույցների 1/3-ը։
Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արևմտյան Եվրոպային բաժին է ընկնում ամբողջ աշխարհի ՀՆԱ-ի 13%-ը։ Այստեղի բանկերում է կենտրոնացված աշխարհի դրամանակ զանգվածի և ոսկու պահուստների մոտ 1/4-ը։ Արևմտյան Եվրոպայի երկրները գտնվում են զարգացման հետինդուստրիալ փուլում՝ շատ բարջր մակարդակի է հասել ծառայությունների ոլորտը։
Գյուղատնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արևմտյան Եվրոպայի երկրներին բնորոշ է ինտենսիվ գյուղատնտեսությունը։ Հողագործության մեջ առաջատարը ցորենի մշակություննէ 50 ց/հա միջին բերքատվությամբ։ Նիդերլանդներում առանձնահատուկ զարգացում է ստացել և արտահանող ճյուղ է դարձել ծաղկաբուծությունը։ Արևմտյան Եվրոպան տրանսպորտի բոլոր տեսակներով ամենահագեցած շրջանն է։ Զարգացած է նաև խողովակաշարային տրանսպորտը։ Արտահանում է՝ ծովային նավեր, քիմիկատներ, արհեստական մանրաթելեր, անասնապահական մթերքներև այլն։ Ներմուծում է նավթ, գազ, կիսաֆաբրիկատներ, պարենամթերք և այլն։
Բուսաբուծություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Բուսաբուծությանն մեջ առաջատարը ցորենի մշակությունն է՝ շատ բարջր բերքատվությամբ։ Մեծ տարածք են զբաղեցնում նաև գարու, շաքարի ճակնդեղի, կարտոֆիլի, վուշի, կերային խոտերի ցանքերը։ Զարգացած են խաղողագործությունը և բանջարեղենի մշակությունը։
Անասնապահություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Անասնապահությաննը բաժին է ընկնում գյուղատնտեսության արտադրանքի 3/4-ը։ Երկրներից շատերը մեծաքանակ անասնապահական մթերքներ արտահանող են։ Արևմտյան Եվրոպային բաժին է ընկնում կենդանական յուղի համաշխարհային արտադրության 1/5-ը, կաթի 1/7-ը, մսի և ձվի 1/8-ը։
Արդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Էներգետիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Էներգետիկան զարգանում է սեփական ռեսուրսների և ներմուծվող վառելիքի վրա։ Սեփական ռեսուրսներով ավելի լավ են ապահովված Գերմանիան, Ավստրիան, Նիդեռնալնդները՝ քարածուխ, ջրաէներգետիկ ռեսուրսներ, բնական գազ։
Մեքենաշինություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տարածաշրջանի գրեթե բոլոր երկրներում արդյունաբերության առաջատար ճյուղը մեքենաշինությունն է, որի արտադրանքի զգալի մասն արտահանվում է։ Արևելյան Եվրոպայի մեքենաշինական ընկերությունները մեծ թվով ձեռնարկություններ ունեն նաև աշխարհի այլ երկրներում։
Քիմիական արդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արևելյան Եվրոպայի քիմիական արդյունաբերությունը, հենվելով սեփական ու ներմուծվող բազմազան հումքի և այլ ճյուղերի թափոնների օգտագործման վրա, արտադրում է պլաստմասսաներ, սինթետիկ կաուչուկ, քիմիական մանրաթելեր, հանքային պարարտանյութեր և այլն։
Թեթև և սննդի արդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տարածաշրջանում զարգացած են թեթև և սննդի արդյունաբերության գրեթե բոլոր ճյուղերը։ Թեթև արդյունաբերության շատ արտադրատեսակների գծով առանձին երկրներ վերածվել են «նորաձևության օրենսդիրների»։
Տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արևելյան Եվրոպան տրանսպորտի բոլոր տեսակներով ամենահագեցած տարածաշրջանն է։ Ներքին փոխադրումներում առաջատարը ավտոտրանսպորտն է, իսկ արտաքինում՝ ծովայինը։
Տարածաշրջանի տարածքով առավել մեծ երկրների բեռնափոխադրումներում կարևոր դեր ունի երկաթուղային տրանսպորտը։ Օդային ավազանի մաքրության և մարդկանց առողջության պահպանման համար, որպես տրանսպորտի միջող լայնորեն օգտագործում են հեծանիվներ։ Արևելյան Եվրոպայի երկրների համար չափազանց կարևոր նշանակություն ունի խողովակաշարային տրանսպորտը։ Զարգացած է ներքին ջրային տրանսպորտը։ Զարգացման բարձր աստիճանի է հասնում օդային տրանսպորտը։ Խոշոր ծովային տերություններ են Նիդեռլանդները և Ֆրանսիան։ Բազմաթիվ են միջազգային նշանակության ծովային նավահանգիստները, այդ թվում՝ Ռոտերդամը, Համբուրգը, Մարսելը և Հավրը։
Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||