Միջին Արևելք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Միջին Արևելք

Միջին Արևելք, (ուրդու مشرقی وسطٰی, արաբերեն. الشرق الأوسط‎, եբրայերեն. ‏המזרח התיכון‎‏‎‎, քրդերեն. Rojhilata Navîn, թուրքերեն՝ Orta Doğu), Արևմտյան Ասիայի այն շրջանները բնութագրող պայմանական անվանում, որոնք գտնվում են Եվրոպայի և Պակիստանի միջև։ Երբեմն, հատկապես անգլիական և ամերիկյան գրականության մեջ, եզրույթը փոխարինվում է «Մերձավոր Արևելք»-ով, բայց հաճախ ընկալվում է որպես Մերձավոր Արևելքի երկրների ընդհանրություն՝ Իրանի, Պակիստանի և Աֆղանստանի հետ միասին, և դրա համար մեծամասամբ օգտագործվում է ոչ թե առանձին, այլ որպես մեկ միասնական եզրույթ՝ «Մերձավոր և Միջին Արևելք»: Ի վերջո՝ «Միջին Արևելք» եզրույթը հաճախ կիրառվում է միայն Իրանի, Պակիստանի և Աֆղանստանի համար, մյուսների համար ասում են «Մերձավոր Արևելք»:

Եզրույթի ծագումնաբանությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջին Արևելք եզրույթը (անգլ.՝ Middle East) ծագել է 1850-ական թվականներին բրիտանական Հնդկաստանի գործերով նախարարությունում[1]։ Մեծ ճանաչում է ձեռք բերել ամերիկյան ռազմա֊օդային տեսաբան Ալֆրեդ Թաեր Մեխենի շնորհիվ, ով 1902[2] թվականին այդ տերմինն օգտագործեց «Արաբական թերակղզու և Հնդկաստանի միջև ընկած»[3][4] տարածությունը նշանավորելու համար։ Այդ ժամանակ Բրիտանական և Ռուսական թագավորոթյունները պայքարում էին Կենտրոնական Ասիայի համար, /այս մրցակցությունը հայտնի է Մեծ Խաղ անունով։ Մեխենը գիտակցում էր ոչ միայն այս տարածաշրջանի նշանակությունը, այլև նրա սրտի՝ Պարսկական ծոցի[5][6]։

Պարսկական ծոցը շրջապատող տարածքին նա տվեց Միջին Արևելք անվանումը, ըստ ծովային անցումների կարևորության՝ համարելով նրան երկրորդը Սուեզյան ջրանցքից հետո, որին պետք է վերահսկեին բրիտանացիները՝ Բրիտանական Հնդկաստանի[7] ուղղությամբ ռուսների առաջխաղացման կասեցման համար։

Առաջին անգամ տերմինն օգտագործվել է 1902 թվականին National Review[8] ամսագրում տպագրված «Պարսկական ծոցը և միջազգային հարաբերությունները» հոդվածում։ Այն վերատպվել է The Times֊ում։ Շուտով այստեղ ևս հայտնվեցին պարոն Իգնատի Վալենտինի Չիրոլի(en). կողմից գրված «Միջինարևելյան հարց» ընդհանուր վերնագիրը կրող 20 /քսան/ հոդվածներից բաղկացած շարքը։ Հոդվածներում պարոն Իգնատին ընդլայնեց «Միջին Արևելք» հասկացությունը, տարածելով այն մինչև «Հնդկաստանի սահմանները ձգվող Ասիայի շրջաններում»[9]։ 1903 թվականին, երբ ավարտվեց հոդվածների շարքը, The Times֊ը դադարեցրեց տերմինի չակերտների օգտագործումը իր հոդվածներում[10]։

Մինչև 2-րդ համաշխարհային պատերազմը Միջերկրական ծովի արևելյան ափի և Թուքիայի միջև ընկած շրջանը ընդունվեց անվանել «Մերձավոր Արևելք» (англ. Near East), այն ժամանակ, երբ «Հեռավոր Արևելք»֊ի կենտրոնը Չինաստանն էր,[11] իսկ Միջին Արևելքն անվանվում էր Միջագետքից դեպի Բիրմա ընկած հատված։ 1930-ական թվականների վերջում բրիտանացիները ստեղծեցին Մերձավորարևելյան հրամանատարություն, որը ղեկավարվում էր Մեծ Բրիտանիայի զինվորական ուժերի կողմից։

Մինչև Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմը Թուրքիայի և Միջերկրական ծովի միջև շրջանը ընդունվեց անվանել «Մերձավոր Արևելք», այն ժամանակ, երբ «Հեռավոր Արևելք»֊ն իր կենտրոնում ուներ Չինաստանին[12], իսկ Միջին Ասիան անվանվեց Միջագետքից Բիրմա ընկած շրջանը։ 1930-ական թվականների վերջին բրիտանացիները Կահիրեում հիմնեցին միջինարևելյան հրամանատարություն, որը ղեկավարվում էր տարածաշրջանում գործող Մեծ Բրիտանիայի զինված ուժերի կողմից։ Ավելի ուշ «Միջին Արևելք» եզրույթը լայն ճանաչում գտավ Եվրոպայում և ԱՄՆ֊ում։ 1946 թվականին Վաշինգտոնում հիմնվեց Միջինարևելյան ինստիտուտը[13]:

Եզրույթի նշանակությունը անգլերենով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անգլերենում «Միջին» բառը եզրույթի նշանակության փոփոխությունների հետ կապված տարբեր շփոթություններ է առաջացնում։ Մինչև Առաջին Համաշխարհային պատերազմը «Միջին Արևելք» եզրույթը անգլերենում օգտագործվում էր որպես Բալկանների և Օսմանյան կայսրության նշանակություն, այն ժամանակ , երբ «Միջին Արևելք» եզրույթը վերաբերվում էր Իրանին, Աֆղանստանին, Կենտրոնական Ասիային և Կովկասին։ Իր հերթին «Հեռավոր Արևելք» եզրույթը վերաբերվում էր Արևելյան Ասիայի երկրների (մասնավորապես Չինաստանին, Ճապոնիային, Ֆորմոզին, Կորեային, Հոնկոնգին և այլն)։

1918 թվականին Օսմանյան կայսրության կործանումից հետո Near East եզրույթը համարյա դադարեց օգտագործվել անգլերենում, այն ժամանակ, երբ Middle East֊ը սկսեցին օգտագործել Իսլամական աշխարհի երկրներում։

ԱՄՆ֊ի կողմից առաջին անգամ Middle East եզրույթի պաշտոնական օգտագործումը հայտնվեց 1957թվականին, որը վերաբերվում էր Էյզնհաուերի Դոկտրինայի Սուեզյան ճգնաժամին։ ԱՄՆ֊ի պետքարտուղար Ջոն Ֆոստեր Դալլեսը որոշեց Middle East֊ը ինչպես «շրջան, որն ընկած է և ընդգրկում է՝ արևմուտքից՝ Լիբանանը, արևելքից՝ Պակիստանը, հյուսիսից՝ Սիրիան և Իրանը, և Արաբական թերակղզին ՝ հարավից, ինչպես նաև Սուդանը և Եթովպիան»։ 1958 թվականին ԱՄՆ֊ի Պետդեպարտամենտը պարզաբանեց, որ «Մերձավոր Արևելք» և «Միջին Արևելք» եզրույթները փոխանակելի են և հաստատեց տրված շրջանը՝ ներառելով միայն Եգիպտոսը, Սիրիան, Իսրայելը, Լիբանանը, Հորդանանը, Իրաքը, Սաուդյան Արաբիան, Քուվեյթը, Բահրեյնը և Քաթարը[14]:

Համաձայն Associated Press գործակալության քաղաքականության, Մեձավոր-ը, Արևելք-ը ավելի վաղ վերաբերվել են արևմտյան երկրներին այնպես, ինչպես Միջին Արևելքը՝ արևմտյան, ի դեպ հիմա դրանք հոմանիշներ են[15]

ՄԱԿ֊ի փաստաթղթերում ավելի հաճախ օգտագործվում է Middle East եզրույթը և այն վերաբերում է արաբա֊իսրայելական կոնֆլիկտին։ Քիչ է օգտագործվում Near East֊ը։ Բայց ռուսերենում երկուսն էլ թարգմանվում են ինչպես ««Արևմտյան Ասիա», որն էլ ՄԱԿ֊ի կողմից հանդիսանում է որպես պաշտոնական նշում։

Մի քանի քննադատներ սովորաբար խորհուրդ են տալիս օգտագործելու այլընտրանքային եզրույթ, օրինակ, «Արևմտյան Ասիա», որը պաշտոնապես օգտագործվում է ՄԱԿ֊ի կողմից։ Շատ հեղինակներ քննադատում էին Middle East եզրույթը ինչպես Եվրոցենտրիկ տերմին[16][17]: Ժամանակակից եվրոպական լեզուներում եզրույթը օգտագործվում է ինչպես եվրոպացիների, այնպես էլ ոչ եվրոպացիների ակադեմիական և պաշտոնական խոսքում։

Եզրույթի նշանակությունը ռուսերենում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսերենում «Միջին Արևելք» եզրույթը ընկալվում է որպես Մերձավոր Արևելքի երկրների, Իրանի, Պակիստանի և Աֆղանստանի ամբողջություն։ Այդ պատճառով մեծ մասամբ եզրույթը կիրառվում է ոչ թե առանձին, այլ ընդհանուր «Մերձավոր և Միջին Արևելք» եզրույթով։ Որպես արդյունք, «Միջին Արևելք» եզրույթը կիրառվում է Իրանի, Պակիստանի և Աֆղանստանի համար, իսկ մյուսների համար օգտագործվում է «Մերձավոր Արևելք» եզրույթը։

Միջին Արևելքի երկրները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարածաշրջանի հիմնական էթնիկ խմբերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. ադրբեջանցիներ
  2. արաբներ
  3. հայեր
  4. ասորիներ
  5. բելուջիներ
  6. հույներ
  7. հրեաներ
  8. քրդեր
  9. փենջաբիներ
  10. պարսիկներ
  11. փուշտուներ
  12. սինթիներ
  13. թալիշներ
  14. թուրքեր
  15. թուրքմեններ
  16. հազարներ

Կլիման և հիդրոգրաֆիան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջին Արևելքի տարածքի մեծ մասն ունի չոր կլիմա։ Ընդհանուր բնութագիրը հանդիսանում է՝ չորային լանդշաֆտների գերակշռությունը, անապատների լայն տարածումը, կիսաանապատները, չոր տափաստանները, ջրահեռացման ոլորտների մեծ ներկայությունը։ Լավագույնս խոնավությամբ տարբերվում են Միջերկրական, Սև ծովերը, Կասպից ծովի հարավը, ինչպես նաև Արաբական թերակղզու հարավ-արևմուտքը և այլ լեռնային շրջաններ։ Միջին Արևելքի շատ երկրների գյուղատնտեսության մեջ կարևոր դեր են խաղում արոտավայրերի առկայությունը, որը նպաստում է անասնաբուծության զարգացմանը (քոչվորների մեծ շրջանում)։

Թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերի ավանդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրանում հայտնի են փիրուզի մեծ հանքեր (Նիշապուր՝ Մեշխետակի շրջանում և այլն)։ Սանգ սկարն տիպի լազուրիտի ծագման տեղում Աֆղանստանում զարդերն ականապատում են այդ դեկորատիվ քարի լավագույն տեսակներով։ Աֆղանստանում կան նաև ռուբինի, զմրուխտի, կունցիտայի, սուրմայի, բյուրեղապակու, թուրմալինի, ակվամարինի, մարմարի, օնիքսի հանքեր։

Մետաղներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջին (Մերձավոր) Արևելքում ուրանի պաշարներն աննշան են և կազմում են մոտ 9000 տոննա (1988)։ Նրանք եզրափակվում են Թուրքիայի մի քանի վայրերով (Салихлы-Кёпрюбаши, Salihli-Köprübaş)։ Հանքաքարի կազմությունն է՝ U3O8 0,07-0,1 %։ Սև ծովի թուրքական մասում, 1-2 կմ խորության վրա, հայտնաբերվել են ուրանի հանքաքարի նստվածքների մեծ կուտակումներ։

Սև մետաղների հանքավայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևմտյան Ասիայի երկաթահանքի ընդհանուր պաշարները կազմում են մոտ 14 միլիարդ տոննա, այդ թվում` ուսումնասիրված է ավելի քան 3 միլիարդ տոննա (1998): Արդյունաբերական հարաբերություններում ամենակարևորն է կոնտակտային մետասոմատիկ ավանդները՝ Թուրքիայի (Дивриги, Хасанчелеби, Divriği, Hasanchelebi), Իրանի (Чогарт, Chogart և այլք), Իրաքի (Аснава, Asnava) հանքանյութի պաշարները՝ 100-500 մլն տոննա (կազմությունը՝ FE - 50-63%, S - 0,1 -2%, P2O5 - 0,05-3,0%, SiO2 - 2,0-33,0%):









Ոչ մետաղական շինանյութեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիպսե շինարարական նյութերի ֆոնդը կազմում է ավելի քան 3 միլիարդ տոննա (Թուրքիա, Աֆղանստան, Եմեն, Հորդանան, Իրան), բազմազան է [[կավատեսակներ]]ով (Թուրքիա, Իսրայել, Իրան, Իրաք, Աֆղանստան, Սաուդյան Արաբիա, Եմեն), ցեմենտային եւ շինարարական կրաքարերով (Թուրքիա, Իսրայել, Իրան, Իրաք, Աֆղանստան, Սաուդյան Արաբիա, Եմեն, ԱՄԷ), որձաքարի ավազով (Իսրայել, Իրան, Թուրքիա, Աֆղանստան, Սաուդյան Արաբիա եւ ուրիշներ), մարմարով (Թուրքիա, Իրան, Եմեն եւ ուրիշներ)։

Ոչ մետաղական արդյունաբերական հումք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևմտյան Ասիայի խորքերը հարուստ են տարաբնույթ ոչ մետաղական նյութերով։ Զգալի ավանդները (20-րդ դարի 90-ական թվականներին) կազմել են ՝ ասբեստացեմենտային՝ 6 միլիոն տոննա (Թուրքիա, Աֆղանստան, Իրան, Կիպրոս), կորունդային՝ - 9.2 միլիոն տոննա (Թուրքիա, Իրան), մագնեզիում՝ - 95 միլիոն տոննա (Թուրքիա, Աֆղանստան, Սաուդյան Արաբիա, Իրան, Իսրայել), ճենակավ - 40 միլիոն տոննա (Իրան, Թուրքիա, Հորդանան, Սաուդյան Արաբիա), պեռլիտ՝ - 4.7 միլիարդ տոննա (Թուրքիա), ալունիտ `ավելի քան 1 միլիարդ տոննա (Իրան, Թուրքիա)։ Բացի այդ, բենտոնիտի ավանդներ կան Սիրիայում, Թուրքիայում, Իրանում, Իսրայելի (պահուստների ծավալը՝ 2 միլիոն տոննա), դիատոմիտի ավանդ Թուրքիայում (130 միլիոն տոննա), դժվարահալ դոլոմիտի ավանդ Իրանում, Իրաքում, Աֆղանստանում (ծավալը՝ 25 միլիոն տոննա), տալկ՝ Աֆղանստանում, Թուրքիայում, Սաուդյան Արաբիայում (ավելի քան 10 մլն տոննա), սեպիոլիտ՝ Թուրքիայում (1.2 միլիոն տոննա), գրաֆիտի՝ Թուրքիայում եւ Աֆղանստանում, մուսկովիտ՝ Աֆղանստանում, Իրանում եւ Սաուդյան Արաբիայում։

Տարածաշրջանի հիմնական գետերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ամուդարիա
  • Արաքս
  • Բախշ
  • Հերիրուդ
  • Հիլմենդ
  • Գումալ
  • Եփրատ
  • Ինդոս
  • Հորդանան
  • Կարուն
  • Կերխե
  • Քուրա
  • Կիզիլիրմակ
  • Մուրգաբ
  • Նեղոս
  • Պյանջ
  • Սատլեջ
  • Սեյհան
  • Սիրդարիա
  • Տիգրիս
  • Շատ Ալ Արաբ

Տարածաշրջանի լեռնային համակարգը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Անտի-Լիբանան
  • Հինդուկուշի
  • Հոլանդական բարձունքներ
  • Զագրոս
  • Կարմել
  • Կիրտհար
  • Կոպետդագ
  • Կուխրուդ
  • Լիբանան
  • Մեհրան
  • Պամիր
  • Պարոպամիզ
  • Միջինաֆղանական լեռներ
  • Սուլեյմանյան լեռներ
  • Ցուլ լեռներ
  • Թուրքմենական-Խորասան լեռները
  • Ուլուդագ
  • Հինդուռաջ

Լեռնագագաթները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Չոգորի - 8614 մ
  • Տիրիչմիր -7690 մ
  • Նոշաք - 7492մ
  • Իստոր-Օ-Նալ - 7403 մ
  • Սարագրար 1 - 7338 մ
  • Էլբրուս - 5642 մ
  • Դեմավենդի - 5610 մ
  • Դուխտաու - 5204 մ
  • Արարատ - 5165 մ
  • Կոշտանտաու - 5152 մ
  • Ջանգիտաու - 5085 մ
  • Շհարա - 5068 մ
  • Կազբեկ - 5034 մ
  • Զարդկուխ - 4548 մ
  • Կայսար - 4182 մ
  • Թախտ Ի Սուլեյման - 3487 մ
  • Քենգզոշկ - 3314 մ
  • Հերմոն - 2814 մ
  • Կամարկուհ - 2477 մ
  • Ջաբալ Կահիր - 2730 մ
  • Փոքր Օլիմպ - 2543 մ
  • Սինայի լեռ - 2285 մ
  • Գարիզին - 881 մ
  • Ձիթենյաց լեռ - 818 մ
  • Նեվո լեռ - 808 մ
  • Սինա լեռ - 588 մ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Beaumont, Peter, Gerald H. Blake, J. Malcolm Wagstaff (1988). The Middle East: A Geographical Study. David Fulton. էջ 16. ISBN 0470210400. 
  2. Koppes, C.R. (1976)։ «Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"»։ Middle East Studies 12: 95–98։ doi:10.1080/00263207608700307 
  3. Lewis, Bernard (1965). The Middle East and the West. էջ 9. 
  4. Fromkin, David (1989). A Peace to end all Peace. էջ 224. ISBN 0805008578. 
  5. Melman, Billie. The Cambridge Companion to Travel Writing: 6 The Middle East / Arabia, Cambridge Collections Online. Retrieved January 8, 2006.
  6. Palmer, Michael A. Guardians of the Persian Gulf: A History of America’s Expanding Role in the Persian Gulf, 1833—1992. New York: The Free Press, 1992. ISBN 0-02-923843-9 p. 12-13.
  7. Laciner, Dr. Sedat. «Is There a Place Called ‘the Middle East’?», The Journal of Turkish Weekly]", June 2, 2006. Retrieved January 10, 2007.
  8. Adelson, Roger. London and the Invention of the Middle East: Money, Power, and War, 1902-1922.. — Yale University Press, 1995. — P. 22-23. — ISBN 0300060947.
  9. Adelson, Roger. London and the Invention of the Middle East: Money, Power, and War, 1902-1922.. — Yale University Press, 1995. — P. 24. — ISBN 0300060947.
  10. Adelson, Roger (1995). London and the Invention of the Middle East: Money, Power, and War, 1902-1922.. Yale University Press. էջեր 22-23. ISBN 0300060947. 
  11. 11. Davison, Roderic H. (1960). «Where is the Middle East?». Foreign Affairs 38 (4): 665–675. DOI:10.2307/20029452.,Places, Peoples, and Politics. — Westview Press, 2000. — P. 7. — ISBN 0813382211
  12. Davison, Roderic H. (1960)։ «Where is the Middle East?»։ Foreign Affairs 38 (4): 665–675։ doi:10.2307/20029452 
  13. Held, Colbert C. (2000). Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics. Westview Press. էջ 7. ISBN 0813382211. 
  14. «'Near East' is Mideast, Washington Explains»։ The New York Times։ 1958-08-14։ Վերցված է 2009-01-25 
  15. Goldstein, Norm. The Associated Press Stylebook and Briefing on Media Law. New York: Basic Books, 2004. ISBN 0-465-00488-1 p. 156
  16. Shohat, Ella։ «Redrawing American Cartographies of Asia»։ City University of New York։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 1999-10-23-ին։ Վերցված է 2007-01-12 
  17. Hanafi, Hassan։ «The Middle East, in whose world?»։ Nordic Society for Middle Eastern Studies։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-06-02-ին։ Վերցված է 2007-01-12