Թաթարերեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Infoboxforlang.png
Թաթարերեն
Татар теле
Borongi bolgarlar Gaziz cover.jpg
Տեսակ լեզու և կցական լեզու
Ենթադաս Kypchak languages և Թյուրքական լեզվախումբ[1]
Երկրներ Ռուսաստան, նախկին ԽՍՀՄ երկրներ, Լեհաստան, Թուրքիա, Ֆինլանդիա, Ռումինիա, Չինաստան, Ավստրալիա, ԱՄՆ
Շրջաններ Թաթարստան, Բաշկորտոստան, Մոսկվա և Մոսկվայի մարզ[2], Չելյաբինսկի մարզ, Ուլյանովսկի մարզ, Սվերդլովսկի մարզ, Օրենբուրգի մարզ, Պերմի երկրամաս, Ուդմուրտիա և այլն
Խոսողների քանակ 5 427 318±1 մարդ (2010)[3]
Լեզվակիրների թիվը 5 427 318 (2010[4])
Ռեյտինգ 95
Գրերի համակարգ կիրիլիցա, լատինական այբուբեն և Արաբերենի այբուբեն
IETF tt
ԳՕՍՏ 7.75–97 тар 660
ISO 639-1 tt
ISO 639-2 tat
ISO 639-3 tat
Tatar language Վիքիպահեստում

Թաթարերեն (թաթ.՝ թաթար թելե, թաթարչա/ tatar tele, tatarça), թաթարների ազգային լեզու, Թաթարստանի Հանրապետության ազգային լեզուն և Ռուսաստանի Դաշնությունում տարածված երկրորդ լեզուն[5]։ Պատկանում է թյուրքական լեզուների ղփչաղական խմբին։

Նախկինում տերմինն օգտագործվում էր այդ թվում որպես որոշ թյուրքական լեզուների անվանում[6].

Լեզվաաշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարածվածություն և քանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարածված է Թաթարստանում, Բաշկորտոստանում, Ռուսաստանի Մարի Էլի, Ուդմուրտիայի, Չուվաշիայի, Մորդովիայի, Չելյաբինսկի մարզի, Օրենբուրգի մարզի, Տյումենի մարզի, Ուլյանովսկի մարզի, Սամարայի մարզի, Աստրախանի մարզի, Սարատովի մարզի, Նիժնի Նովգորոդի մարզի, Պենզայի մարզի, Ռյազանի մարզի, Տամբովի մարզի, Կուրգանի մարզի, Տոմսկի մարզի, Պերմի երկրամասի որոշ շրջաններում, ինչպես նաև Ուզբեկստանի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի և Թուրքմենստանի առանձին շրջաններում։

2010 թվականի դրությամբ Ռուսաստանում թաթարերենով խոսող բնակիչների թիվը կազմում էր մոտ 4,28 միլիոն մարդ[7] (5,1 միլիոն՝ 1989 թվականի դրությամբ)։ Թաթարերենը տարածված է նաև բաշկիրների, ռուսների, չուվաշների և մարիների, ինչպես նաև Ռուսաստանի որոշ այլ ժողովուրդների մեջ։

Թաթարերենի տիրապետումը տարբեր ազգերի կողմից

(500 հազարից ավել բնակչություն ունեցող ազգեր), 2002 թվականի դրությամբ

Ազգ Տիրապետողների
թվաքանակը
Թաթարներ 4 488 330
Բաշկիրներ 524 399
Ռուսներ 136 617
Չուվաշներ 68 624
Մարիներ 42 892
Ուդմուրտներ 26 242
Ղազախներ 9 909
Ադրբեջանցիներ 5 752
Մորդվաներ 3 970
Ուկրաինացիներ 3 688
Հայեր 1 608
Բելառուսներ 944
Չեչեններ 845
Գերմանացիներ 813
Կումիկներ 589
Լեզգիններ 376
Ավարներ 252
Օսեր 205
Բուրյաթներ 175
Դարգիններ 145
Կաբարդիններ 131
Ինգուշներ 100
Յակուտներ 46
Տարածվածությունն ըստ տարածաշրջանների, 2002 թվականի դրությամբ
Տարածաշրջան Տիրապետողների
թվաքանակը
 %
Ռուսաստանի Դաշնություն 5 347 706 100
Կենտրոնական դաշնային շրջան 167 898 3,1
Մոսկվայի մարզ 29 731 0,6
ք. Մոսկվա 98 314 1,8
Հյուսիսարևմտյան դաշնային տարածաշրջան 46 781 0,9
ք. Սանկտ Պետերբուրգ 18 092 0,3
Հարավային դաշնային տարածաշրջան 128 670 2,4
Կրասնոդարի երկրամաս 17 600 0,3
Աստրախանի մարզ 56 317 1,1
Վոլգոգրադի մարզ 19 603 0,4
Մերձվոլգյան դաշնային տարածաշրջան 4 355 618 81,4
Բաշկորտոստանի Հանրապետություն 1 396 947 26,1
Մարի Էլ 40 632 0,8
Մորդովիա 43 825 0,8
Թաթարստան 2 014 517 37,7
Ուդմուրտիա 89 689 1,7
Չուվաշիա 39 968 0,7
Կիրովի մարզ 39 045 0,7
Նիժնի Նովգորոդի մարզ 41 513 0,8
Օրենբուրգի մարզ 138 299 2,6
Պենզայի մարզ 82 696 1,5
Պերմի մարզ 124 437 2,3
Սամարայի մարզ 102 905 1,9
Սարատովի մարզ 44 826 0,8
Ուլյանովսկի մարզ 156 319 2,9
Ուրալսկի դաշնային տարածաշրջան 466 207 8,7
Կուրգանի մարզ 17 544 0,3
Սվերդլովսկի մարզ 116 173 2,2
Տյումենի մարզ 189 880 3,6
Չելյաբինսկի մարզ 142 610 2,7
Սիբիրի դաշնային տարածաշրջան 158 385 3,0
Կրասնոյարսկի մարզ 29 282 0,5
Իրկուտսկի մարզ 16 622 0,3
Կեմերովի մարզ 29 574 0,6
Նովոսիբիրսկի մարզ 19 080 0,4
Օմսկի մարզ 35 766 0,7
Տոմսկի մարզ 13 349 0,2
Հեռավորարևելյան դաշնային տարածաշրջան 24 147 0,5

Թաթարերենը Թաթարստանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կազանի մետրոպոլիտենում գրառումը Թաթարստանի Հանրապետության երկու պետական լեզուներով

Թաթարերենը, ռուսերենի հետ հավասար, համարվում է Թաթարստանի Հանրապետության պետական լեզուն։ Թաթարստանում թաթարների բնակության վայրում գործում է կրթական և դաստիարակչական հաստատությունների ցանց, որտեղ կիրառվում է թաթարերենը։

Թաթարերենով հրատարակվում է կրթական, գեղարվեստական, հրապարակախոսական և գիտական գրականություն, լույս են տեսնում հարյուրավոր թերթեր և ամսագրեր, թաթարերենով վարում են բազմաթիվ ռադիո և հեռուստածրագրեր, աշխատում են թատրոններ։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակակից թաթարերենը իր գոյության ընթացքում մեծ փոփոխությունների է ենթարկվել, կազմավորվել է թյուրքական լեզուների բուլղարական, ղփչաղական և չաղաթայական բարբառներից։ Լեզվի վրա մեծ ներգործություն է ունեցել ուգրո-ֆիննական (հին հունգարական, մարիական, մորդովական, ուդմուրտական լեզուները, արաբերենը, պարսկերենը, ռուսերենը)։

XIX դարի երկրորդ կեսից միջին բարբառի հիման վրա սկսում է ձևավորվել ժամանակակից թաթարերենի ազգային լեզուն, որն ավարտվում է XX դարում։ Թաթարերենի վերաձևավորման մեջ կարելի է առանձնացնել երկու փուլ՝ XIX դարի երկրորդ կեսը և XX դարի սկիզբը (մինչև 1905 թվականը) և 1905—1917 թվականները։

Ժամանակակից գրական թաթարերենը իր հնչյունաբանությամբ և բառապաշարով մոտ է միջին բարբառին, իսկ ձևաբանական կառուցվածքով՝ միշարյան (արևմտյան բարբառին)[8]:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of Language Cambridge University Press, 1987. — P. 307. — ISBN 978-0-521-42443-1
  2. 2002 թվականի մարդահամարի տվյալներ
  3. Ethnologue — 19 — Dallas, Texas: SIL International, 2016.
  4. Ethnologue — Dallas, Texas: SIL International, 2006.
  5. ««Вот какие мы - россияне. Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года»»։ Российская газета։ 22.12.2011։ Վերցված է 2012-02-11 
  6. Виктор Владимирович Виноградов Языки народов СССР: Тюркские языки. — Институт языкознания АН СССР, 1966. — С. 139.
  7. Перепись-2010
  8. Ахатов Г. Х. Татарская диалектология. Средний диалект (учебник для студентов вузов). Уфа, 1979.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Абдуллина Р. С. Орфография и орфоэпия современного татарского языка = Хәзерге татар теленең орфографиясе һәм орфоэпиясе. — Казань: Магариф, 2009. — 239 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7761-1820-3
  • Ахатов Г. Х. Татарская диалектология = Татар диалектологиясе (учебник для студентов высших учебных заведений). — Казань, 1984. — 215 с. — 3000 экз.
  • Ахатов Г. Х. Лексика татарского языка. — Казань, 1995. — 93 с. — 5000 экз. — ISBN 5-298-00577-2
  • Ахунзянов Г. Х. Русско-татарский словарь. — Казань, 1991.
  • Диалектологический словарь татарского языка. — Казань, 1993.
  • Закиев М.З. Татарский язык // Языки мира: Тюркские языки. — М.: Институт языкознания РАН, 1996. — С. 357—372. — (Языки Евразии). — ISBN 5-655-01214-6
  • Нуриева А. Орфографический словарь татарского языка. — Казань, 1983—84.
  • Русско-татарский словарь / Под ред. Ф. А. Ганиева. — М., 1991.
  • Сафиуллина Ф. С., Закиев М. З. Современный татарский литературный язык. — Казань, 1994.
  • Татарская грамматика. В 3-х т. — Казань, 1993.
  • Татарско-русский словарь / Сост. К. С. Абдразаков и др.. — М., 1966.
  • Татарско-русский словарь / Под ред. Сабирова Р. А..
  • Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции / Э. Р. Тенишев (ред.). — М., 2002.
  • Фразеологический словарь татарского языка / Г. Х. Ахатов (автор-составитель). — Казань, 1982. — 177 с. — 3000 экз.
  • Харисова Ч. М. Татарский язык: справочник. — Казань: Магариф, 2009. — 200 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-7761-2060-2
  • Якупова Г. К. Библиография по татарскому языкознанию (1778—1980). — Казань, 1988.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]