Թուրքերեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Infoboxforlang.png
Թուրքերեն
Türk dili, Türkçe
Տեսակ լեզու
Ենթադաս օղուզական լեզուներ
Մասն է Թյուրքական լեզվախումբ[1]
Երկրներ Թուրքիա Թուրքիա
Կիպրոսի Հանրապետություն Կիպրոս
Բուլղարիա Բուլղարիա
Մակեդոնիայի Հանրապետություն Մակեդոնիա
Ռումինիա Ռումինիա
Հունաստան Հունաստան
Իրաք Իրաք
Սիրիա Սիրիա
Ադրբեջան Ադրբեջան
Ալբանիա Ալբանիա
Գերմանիա Գերմանիա
Ռուսաստան Ռուսաստան
Ղազախստան Ղազախստան
Պաշտոնական կարգավիճակ Թուրքիա Թուրքիա
Հյուսիսային Կիպրոս Հյուսիսային Կիպրոս
Կիպրոսի Հանրապետություն Կիպրոս
Մակեդոնիայի Հանրապետություն Մակեդոնիա[փա՞ստ]
Խոսողների քանակ 71 435 850 մարդ (2006)[2] և 350 000 մարդ (2006)[2]
Վերահսկող կազմակերպություն Թուրքական լեզնաբանական ընկերություն
Լեզվակիրների թիվը ~65 մլն.
Գրերի համակարգ Լատինական այբուբեն
IETF tr
ԳՕՍՏ 7.75–97 тур 693
ISO 639-1 tr
ISO 639-2 tur
ISO 639-3 tur

Map of Turkish Language.png

     Երկրներ, որտեղ թուրքերենը պաշտոնական լեզու է

     Երկրներ, որտեղ այն ճանաչված է որպես փոքրամասնության լեզու
Turkish language Վիքիպահեստում

Թուրքերեն (ինքնանվանումը՝ Türkçe թյուրքչէ կամ Türk dili թյուրք դիլի), Բալկանյան թերակղզուց մինչև Կասպից ծով ընկած տարածաշրջանում խոսվող ալթայական լեզուներից մեկն է: Ամենահին հաշվարկների համաձայն՝ թուրքերենը շուրջ 8500 տարեկան է և այսօր ողջ աշխարհում խոսվող լեզուների շարքում ամենահին գրավոր աղբյուրներ ունեցող լեզուներից է: Այդ գրավոր աղբյուրները իրենցից ներկայացնում են քաղվածքներ շումերական սեպագիր արձանագրություններից [3][4]: Թուրքերենը պատկանում է ալթայական լեզվաընտանիքի արևմտախունական ճյուղի օղուզական խմբին։ Մերօրյա գրական թուրքերենն ունի համեմատաբար նոր պատմություն՝ այն ձևավորվել է օսմաներենի հիման վրա՝ 19-րդ դարի սկզբին: Նախկին Օսմանյան կայսրության տարածքում և մասնավորապես ներկայիս Թուրքիայում տարածված թուրքերենը ողջ աշխարհում ամենից շատ խոսվող 5-րդ լեզուն է:

Թուրքերենը կցական լեզու է[5]. այն հարուստ է բազմաթիվ վերջածանցներով, որոնց շնորհիվ որևէ հիմքից կարելի է գրեթե անվերջ քանակությամբ նոր բառեր ստանալ[6]: Թուրքիայի թուրքերենին բնորոշ վերջածանցները մասամբ ընդհանուր են նաև մյուս թյուրքական լեզուների համար[7]: Նախադասության կառուցվածքի հիմնական կաղապարը այս լեզվում ունի «ենթակա-խնդիր-ստորոգյալ» հերթագայությունը:

Թուրքերենը լայնորեն տարածված է Եվրոպա և Ասիա մայրցամաքներում՝ Բալկաններում, Էգեյան կղզիներում, Անատոլիայում, Կիպրոսում, Միջին Արևելքում՝ գրավոր լեզվի և բազմաթիվ բարբառների ու խոսվածքների տեսքով: Նույն լեզվական խմբի՝ օղուզական խմբի մյուս լեզուները իրենց հերթին տարածված են նշված տարածաշրջանի արևելքում և հարավում՝ Կովկասում, Ադրբեջանում, Իրանում, Կասպից ծովի հարավարևելքում:

Այսպես կոչված «ստամբուլյան բարբառը» համարվում է թուրքերեն գրական լեզվի աղբյուրը. գրական թուրքերենը ձևավորվել է այս բարբառի հիման վրա: Անատոլիական բարբառներում և թյուրքական լեզուներից որոշներում առկա "բաց է" (/ǝ/), "խռպոտ հ" / խ (//) և "առաջնաքմային ն" (/ŋ/) հնչյունները ստամբուլյան բարբառում և, հետևաբար, նաև գրական թուրքերենում բացակայում են: Նմանապես Թուրքիայի թուրքերենում բացակայում են /q/ և /w/ հնչյունները, որոնք կան այլ թյուրքական լեզուներում և բարբառներում:

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքերենը լեզուների համաշխարհային դասակարգման մեջ ընդգրկված է ուրալ-ալթայական լեզվաընտանիքի ալթայական ճյուղում: Ուրալ-ալթայական լեզվաընտանիքի լեզուների վերաբերյալ կատարված խորքային ուսումնասիրությունները գնալով ավելի ու ավելի են ապացուցում, որ այս երկու լեզվախմբերի՝ մեկ լեզվաընտանիքի մեջ միավորելու համար բավարար հիմքեր չկան[8]: Այդ պատճառով երբեմն թուրքերենը դասակարգվում է պարզապես որպես ալթայական լեզու, դասակարգումը սկսվում է այդտեղից:

Ինչպես գրում է անվանի թուրքագետ Ռեշիթ Ռահմեթի Արաթը՝ «Թուրքերենի բարբառների դասակարգումը» խորագրով իր հոդվածում՝ թյուրքական լեզուների, այդ թվում՝ նաև Թուրքիայի թուրքերենի դասակարգման վերաբերյալ մինչ օրս ամենատարբեր գիտական տեսակետներ են առաջ քաշվել: Հիմնվելով ավելի վաղ առաջարկված դասակարգման փորձերի վրա՝ Արաթը առաջարկում է սեփական դասակարգումը, ըստ որի՝ Թուրքիայի թուրքերենը պատկանում է թուրքերենի բարբառախմբերի VI լեռնային խմբին (հարավային)[9]: Թուրքական լեզվաընտանիքը ներառում է արևելյան Եվրոպայում, Միջին Ասիայում և Սիբիրում խոսվող շուրջ 30 կենդանի լեզու [10]: Ողջ աշխարհում թյուրքալեզու մարդկանց շուրջ 40 տոկոսը խոսում է Թուրքիայի թուրքերենով [11]: Թուրքերենը 9-րդ հորիզոնականն է զբաղեցնում այն 10 լեզուների ցանկում, որոնք ըստ British Council-ի կողմից կատարված մի հետազոտության արդյունքների՝ ապագայում դոմինանտ կարգավիճակ կունենան [12]:

Պաշտոնական կարգավիճակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայի թուրքերենը Թուրքիայում, ինքնահռչակ Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությունում, Կիպրոսի Հանրապետությունում, Իրաքում, Մակեդոնիայում, Կոսովոյում, Ռումինիայում որոշակի շրջանակներում պաշտոնական կարգավիճակ ունի: Պաշտոնական կարգավիճակը այս լեզվին շնորհվել է համապատասխանաբար այն տարածաշրջաններում, որտեղ հատկապես մեծաթիվ են թուրքախոս քաղաքացիները. այդ տարածաշրջանը արևելքից դեպի արևմուտք ընդգրկում է Բալկաններից մինչև Միջին Ասիա ընկած երկրները:

1982 թ. ընդունված Թուրքիայի Հանրապետության Սահմանադրության համաձայն՝ թուրքերենը Թուրքիայի պետական լեզուն է: Այս դրույթը տեղ է գտել սահմանադրության առաջին մասի «Ընդհանուր դրույթներ» բաժնի 3-րդ հոդվածում: Համաձայն նույն բաժնի 4-րդ հոդվածի՝ վերոնշյալ դրույթը երբևէ ենթակա չէ փոփոխության. երկրի պետական լեզուն փոխելու վերաբերյալ առաջարկ անելն անգամ արգելված է [13]:

Aquote1.png Թուրքիայի Հանրապետությունը, երկիրը և ժողովուրդը անբաժանելի ամբողջություն են: Լեզուն թուրքերենն է.- Անայասասի Aquote2.png


Թուրքիայում և ինքնահռչակ Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությունում թուրքերենը հռչակված է որպես պաշտոնական լեզու[14]: Այս լեզուն պաշտոնական կարգավիճակ ունի նաև Իրաքի Քիրքուք նահանգում [15]: Կիպրոսի Հանրապետությունում ևս թուրքերենը հունարենի հետ մեկտեղ սահմանադրորեն ճանաչված է որպես պաշտոնական լեզու, սակայն այս դրույթը գործնականում կյանքի կոչելու հետ կապված լուրջ խնդիրներ կան [16]: Մակեդոնիայի արևմուտքում գտնվող Գոստիվարում, Ծենտար Զուպայում, Պլասնիցայում և Մավրովա-Ռոստուշայում նույնպես թուրքերենն ունի պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ [17][18][19][20][21]: Թուրքերենին պաշտոնական կարգավիճակ է շնորհվել նաև Կոսովոյի Պրիզրեն, Մամուշա, Գիլան, Միտրովիցա, Պրիշտինա և Վուշտրին քաղաքներում [22][23]: Պրիզրենում թուրքերենի պաշտոնական կարգավիճակը պաշտպանված է նաև Կոսովոյի Հանրապետության՝ «Լեզուների օգտագործման վերաբերյալ» օրենքի շրջանակներում [24]: Իսկ Ռումինայում այս լեզուն պետության կողմից պաշտոնապես ճանաչված է որպես փոքրամասնության լեզու [25]:

Թուրքերենը՝ որպես ոչ պաշտոնական լեզու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ թվով թուրքախոսներ կան նաև Եվրոպա և Ասիա աշխարհամասերի այնպիսի երկրներում կամ քաղաքներում, որոնք թուրքերենին որևէ պաշտոնական կարգավիճակ չեն շնորհել: Օրինակ՝ Բուլղարիայի բնակչության 10 տոկոսի մայրենի լեզուն թուրքերենն է: Բուլղարիայի պետական հեռուստատեսությամբ հեռարձակվում են նաև թուրքերեն ծրագրեր [26]: Լուդոգորիեի և Արևելյան Ռումելիայի դպրոցներում ծագումով թուրքերը հնարավորություն ունեն ուսումնասիրել թուրքերենը որպես մայրենի լեզու: Հունաստանի Քսանթի և Կոմոտինի (Գյումյուրջինա) քաղաքներում ևս թուրքերենը դասավանդվում է որպես փոքրամասնությունների մայրենի լեզու, միաժամանակ օգտագործվում է կրոնական ոլորտում: Հռոդոսում կա 2500-3000 հոգանոց թուրքական համայնք, որը դուրս է մնացել Լոզանի պայմանագրից, ինչի հետևանքով այդ համայնքը զրկված է այն իրավունքներից, որոնք ունեն Հունաստանի մայրցամաքային մասում բնակվող թուրքերը [27]:

Վարչական կառույցներ. թուրքերենի կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքերենը Թուրքիայի և թուրք ժողովրդի վարչական լեզուն է: 1932 թ. հուլիսի 13-ին Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի հրահանգով ստեղծվել է Թուրքական լեզվագիտական ընկերությունը՝ «Թուրքերենի վերահսկման միություն» անվամբ: Միության բոլոր հիմնադիրները պատգամավորներ էին և ժամանակի թուրքական իրականության մեջ բավական ճանաչված անուններ. Սամիհ Ռիֆաթ, Ռուսեն Էշրեֆ, Ջելալ Սահիր Էրոզան, Յակուբ Քադրի Քարաօսմանօղլու: Ընկերության առաջին նախագահը Սամիհ Ռիֆաթն էր: «Թուրքերենի վերահսկման ընկերությունը» իր գործունեության նպատակը ձևակերպել էր հետևյալ կերպ. «Վերհանել թուրքերենի հրաշագեղությունն և հարստությունը, աշխարհի մյուս լեզուների կողքին իրեն արժանի բարձրության հասցնել այն»: Աթաթուրքի կենդանության օրոք՝ 1932 թ., 1934 թ. և 1936 թ. կազմակերպված 3 համաժողովների ընթացքում ընտրվել են ընկերության ղեկավար կազմը, նախանշվել է կազմակերպության լեզվական քաղաքականությունը, ինչպես նաև՝ ներկայացվել և քննարկվել են գիտական զեկույցներ: 1932 թ. սեպտեմբերի 26-ից հոկտեմբերի 5-ը ընկած ժամանակահատվածում Դոլմաբահչեի պալատում անցկացված թուրքերենի առաջին համաժողովի ավարտին որոշվել է, որ լեզվագիտական ընկերությունը իր աշխատանքները կկազմակերպի վեց հիմնական ուղղություներով՝ բառարանագիտություն- տերմինագիտություն, քերականություն- շարահյուսություն, ժողովածուների կազմում, լեզվա- բանասիրություն, ստուգաբանություն, հրատարակչություն: Հաջորդ համաժողովների ժամանակ այդ ուղղություններից որոշները մասնատվել են նոր ճյուղերը, որոշները կրկին միավորվել են, սակայն հիմնական գաղափարախոսությունը չի փոփոխվել: 1934 թ. գիտաժողովի ժամանակ միության վերանվանման որոշում է կայացվել. այն կոչվել է «Թուրքերենի հետազոտության ընկերությունը»: Իսկ 1936 թ. անցկացված համաժողովին կազմակերպությունը կրկին վերանվանվել է «Թուրքական լեզվագիտական ընկերություն» [28]:

Թուրքական լեզվագիտական ընկերությունը իրականացնում էր զանազան լեզվագիտական հետազոտություններ, սահմանում թուրքերենի ուղղագրական և կետադրական կանոնները: Ներկայումս այդ կազմակերպությունը ակադեմիական մակարդակում բազմազան աշխատանքներ է իրականացնում ոչ միայն Թուրքիայի թուրքերենի, այլև ողջ աշխարհի մակարդակով թյուրքական լեզուների ու թյուրքագիտության վերաբերյալ:

Թուրքակա լեզվագիտական ընկերության առաջին լուրջ կառուցվածքային փոփոխությունը կատարվել է 1951 թ. կազմակերպված արտահերթ գիտաժողովի արդյունքում: 1951 թ. փոփոխության ենթարկվեց այն օրենքը, որով դեռևս Աթաթուրքի կենդանության օրոք սահմանվել էր, որ լեզվագիտական ընկերության նախագահը պետք է լինի ազգային կրթության նախարարը: Այսպիսով թուրքական պետության և կազմակերպության միջև կառուցվածքային կապը խզվեց: Երկրորդ կարևորագույն կառուցվածքային փոփոխությունը տեղի ունեցավ 1982-1983 թթ.: 1982 թ. ընդունված և մինչև օրս գործող սահմանադրությամբ «Թուրքական լեզվագիտական ընկերությունը» և «Թուրքական պատմական ընկերությունը» միավորվեցին մեկ ընդհանուր կառույցի՝ «Աթաթուրքի անվան մշակութային, լեզվաբանական և պատմական ընկերության» կազմում: Այսպիսով, պետության հետ եղած կապը վերահաստատվեց ավելի ամուր կերպով՝ օրենքի ուժով [28]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին թուրքերեն արձանագրություն՝ հին թուրքերեն տառերով (8-րդ դար, Կիզիլ, Ռուսաստան)

Գիտությանը հայտնի առաջին թուրքերեն գրավոր աղբյուրը օրհոնյան գրավոր հուշարձաններն են, որոնք հայտնաբերվել են 1889թ. Մոնղոլիայի Օրհոնյան գետի հովտում: Այդ հուշարձանները վերագրվում են մ.թ. 8-րդ դարին [29] [30]:

Ներկայիս Թուրքիայում խոսվող թուրքերենը անցել է զարգացման 4 փուլով. [31]

  1. Հին անատոլիական թուրքերեն. 13-15-րդ դարեր
  2. Դասական օսմաներեն. 16.-19-րդ դարեր
  3. Նոր օսմաներեն. 19.-20-րդ դարեր
  4. Հանրապետական շրջանի թուրքերեն. 20-րդ դարի սկզբից մինչև մեր օրերը

Ալթայական լեզվախումբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լեզվաբանական գրականության մեջ սովորաբար որպես լեզվաընտանիք կամ լեզվախումբ հիշատակվող ալթայական լեզուները տարբեր դասակարգումների համաձայն ներառում են 3 (թյուրքական, մոնղոլական, տունգուս-մանջուրական) կամ 5 ճյուղ՝ ներառյալ նաև կորեերենն ու ճապոներենը [32]: Այս տեսության համաձայն՝ թյուրքական, մոնղոլական, տունգուս մանջուրական լեզուները, կորեերենն ու ճապոներենը ազգակից են և ունեն ընդհանուր ծագում. մեկ ընդհանուր մայր լեզվից են առաջացել: Այդ ընդհանուր մայր լեզուն ենթադրյալ լեզու է և, բնականաբար, որևէ անվանում չուներ: Ալթայական լեզվաընտանիքի տեսության կողմնակիցները այդ երևակայական լեզվին տվել են «ալթայերեն» անունը [33]: Տեսականորեն ենթադրվող այդ ալթայերենի հետագա ճյուղավորումներից էլ հենց զարգացել է այսօրվա թուրքերենը:


Թուրքերենի այբուբեններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմության տարբեր ժամանակահատվածներում թուրքերենի համար տարբեր այբուբեններ են օգտագործվել։ Ներկայիս Թուրքիայի թուրքերենի համար 1928 թ․ նոյեմբերի 1-ից օգտագործվում է լատինական այբուբենը, որը որոշ փոփոխություններով համապատասխանեցված է թուրքերենի հնչյունական համակարգին։ Մինչ լատինական այբուբենին անցնելը թուրքերենի համար օգտագործվել են օրհոնյան, ույղուրական, արաբական, հայկական այբուբենները։


Օրհոնյան այբուբեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքերենի առաջին հայտնի այբուբենը Օրհոնյան գրավոր աղբյուրներում օգտագործված գրերն են, որոնք հետզհետե նվազող ինտենսիվությամբ կիրառվել են մ․թ․ 1-10-րդ դարերում։ Օրինակ՝ Tunga tigin.JPG


Ույղուրական այբուբեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքերենի բոլոր գրավոր տարբերակներից ամենից շատ օգտագործվածը ույղուրական այբուբենն է։ Այն դարեր շարունակ կիրառվել է ույղուր թուրքերի կողմից՝ հարմարեցվելով թուրքերենի առանձնահատկություններին։ «Divanü Lügati’t-Türk» գրքում Քաշգարլը Մահմութը ույղուրական այբուբենը բնութագրում է որպես «թուրքական այբուբեն» [34]։


Արաբական հիմքով թուրքական այբուբեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս այբուբենը օգտագործվել է մոտավորապես 9-րդ դարից մինչև մեր օրերը (ույղուր թուրքերը այսօր էլ դեռ արաբական հիմքով այբուբեն են օգտագործում)։ Իսլամ ընդունած թուրքական ցեղերը մեկը մյուսի հետևից անցում են կատարել արաբական այբուբենին և 13-րդ դարում արդեն այս այբուբենը ընդհանուր է դարձել բոլոր թուրքական ցեղերի համար։ Արաբական հիմքով թուրքական այբուբենը հատկապես ինտենսիվորեն օգտագործվել է Օսմանյան կայսրությունում։ Արաբականի համեմատ որոշակի փոփոխություններով և հավելումներով այս այբուբենը հայտնի է նաև օսմանյան այբուբեն անվամբ։


Հայատառ թուրքերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայատառ թուրքերենը լայնորեն օգտագործվել է օսմանահպատակ հայ մտավորականների շրջանում։ Հայատառ թուրքերենով բազմաթիվ գրավոր աղբյուրներ կան, որոնք պահվում են Թուրքիայի տարբեր գրադարաններում, Փարիզում և Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզու գրադարաններում [35][36][37][38]:

Հայատառ թուրքերենի համար կիրառելի են արևմտահայերենի կանոնները, իսկ հայերենին բնորոշ Ծ Ձ Ց տառերը թուրքերենի համար չեն օգտագործվել։

Հայատառ թուրքերենի օրինակներ․

Եաբտըք, եըքտըք, օլտուք թալան

Տիւնեա պէօյլէ, հէփսի եալան

Օլսուն պունտան չոք տէրս ալան

Էմանէդ սահիպի կէլէճէք հէր ան


Լատինական հիմքով թուրքական այբուբեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1928 նոյեմբերի 1-ից արաբական հիմքով թուրքական այբուբենը փոխարինվեց լատինական այբուբենի հիման վրա կազմված և թուրքերենի հնչյունական համակարգին հարմարեցված նոր այբուբենով, որի մշակման գործում իր մեծ ներդրումն է ունեցել հայկական ծագմամբ անվանի լեզվաբան Հակոբ Մաթայան Դիլաչարը։

Այբուբենը կազմված է 29 տառից՝ 8 ձայնավոր և 21 բաղաձայն։ 1990-ականներին գումարված թուրքերենի միջազգային համաժողովի ժամանակ ստեղծվել է այսպես կոչված համաթուրքական այբուբեն, որում արտացոլվել են նաև թուրքերենի այբուբենում բացակայող /ŋ/ (ռնգային ն հնչյունը), /ɛ/ (բաց e հնչյունը), /q/ (կոշտ k հնչյունը), /w/ (կոշտ g, v հնչյունը), /x/ (կոշտ h հնչյունը), /ɳ/ (առաջնաքմային ny հնչյունը) տառերը [39][40][41]։ Ներկայումս թուրքախոս երկրներից Թուրքիայում, այսպես կոչված Հյուսիսային Կիպրոսի Հանրապետությունում, Ադրբեջանում, Թուրքմենստանում, Ուզբեկստանում, Կոսովոյում, Մակեդոնիայում և Բալկաններում թուրքերենի համար օգտագործվում է հենց լատինական հիմքով այբուբենը։ Թուրքիայում, Կիպրոսի հյուսիսում և Բալկաններում օգտագործվում է նույն այբուբենը, իսկ օրինակ Ադրբեջանում լատինական հիմքով այբուբենը ներառում է նաև x, q, ə տառերը։

Ղազախստանը և Ղրղզստանը, ինչպես նաև՝ ռուսաստանաբնակ թուրքական ցեղերը օգտագործում են կյուրեղյան այբուբենը։


Հնչյուններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձայնավորներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքերենն ունի ութ ձայնավոր՝ a, ı, o, u, e, i, ö, ü։

A, o, e, ö - ձայնավորները (ըստ բերանի բացվածքի աստիճանի) լայն են, իսկ - ı, u, i, ü - ձայնավորները՝ նեղ։

Բաղաձայններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնչյունային համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տառ ՄՀԱ Հայերեն մոտավոր
արտասանություն
Տառ ՄՀԱ Հայերեն մոտավոր
արտասանություն
A a /a/ ա M m /m/ մ
B b /b/ բ N n /n/ ն
C c /dʒ/ ջ O o /o/ օ
Ç ç /tʃ/ չ Ö ö /ø/ քմային օ
D d /d/ դ P p /p/ պ կամ փ
E e /e/, /æ/ է R r /ɾ/ ր
F f /f/ ֆ S s /s/ ս
G g /ɡ/, /ɟ/ գ Ş ş /ʃ/ շ
Ğ ğ /ɰ/ ղ T t /t/ տ կամ թ
H h /h/ հ U u /u/ ու
I ı /ɯ/ ը Ü ü /y/ քմային ու
İ i /i/ ի V v /v/ վ
J j /ʒ/ ժ Y y /j/ յ
K k /k/, /c/ կ կամ ք Z z /z/ զ
L l /ɫ/, /l/ լ

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիքիպեդիա

Վիքիպեդիան ունի բաժին
Թուրքերեն լեզվով


Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of Language Cambridge University Press, 1987. — P. 307. — ISBN 978-0-521-42443-1
  2. 2,0 2,1 Ethnologue — 19 — Dallas, Texas: SIL International, 2016.
  3. Osman Nedim Tuna, Sümer ve Türk Dillerinin Tarihî İlgisi ve Türk Dilinin Yaşı Meselesi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1997, s. 49. ISBN 975-16-0249-1
  4. Fritz Hommel, Zweihundert sumero-türkische Wortvergleichungen als Grundlage zu einem neuen Kapitel der Sprachwissenschaft, München, 1915
  5. Prof. Dr. Doğan Aksan, Türkiye Türkçesinin Dünü, Bugünü, Yarını, Bilgi, s. 68.
  6. Nalan Büyükkantarcıoğlu, “Türkçe Sözcük Biçimlenmesinde Düzlemler ve Türetmeler”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 17, Sayı: 1, s. 81-94.
  7. Sevan Nişanyan, Sözlerin Soyağacı, EK I: Türkçe Yapım Ekleri
  8. Zeynep Korkmaz, Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2007, s. LXVII. ISBN 975-16-1643-3
  9. R. Rahmeti Arat, “Türk Şivelerinin Tasnifi”, Türkiyat Mecmuası, Cilt X, İstanbul 1953, s. 69-149.
  10. Raymond G. Jr. Gordon, Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Language Family Trees - Altaic Ethnologue.com (Անգլերեն)
  11. Kenneth Katzner, Languages of the World, Third Edition, Routledge, An imprint of Taylor & Francis Books Ltd., 2002, p. 18. ISBN 978-0-415-25004-7 (Անգլերեն)Կաղապար:Ksöz
  12. {{| url = http://www.hurriyet.com.tr/dunya/29539783.asp | başlık = Geleceğin 10 dili sıralamasında Türkçe 9'uncu | tarih = 13 Temmuz 2015 | yayıncı = Hürriyet | erişimtarihi = 17 Temmuz 2015 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20150822151644/http://www.hurriyet.com.tr:80/dunya/29539783.asp | arşivtarihi = 22 Ağustos 2015}}
  13. T.C. Anayasası, Birinci Kısım, Genel Esaslar, Madde 3, Devletin Resmî Dili
  14. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası KKTC Cumhuriyet Meclisi
  15. “Kerkük’te Türkçe artık resmî dil!” Haber5 (22.12.2008)
  16. Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı (Անգլերեն)
  17. “Makedonya Gostivar’da Türkçe resmî dil” Milliyet (12.06.2005)
  18. “KEİPA heyetinin Makedonya ziyareti…” Haber3 (09.09.2012)
  19. Directory of Municipalities in the Republic of Macedonia: Municipality of Plasnica Makedonya Uluslararası İş Birliği Merkezi (Անգլերեն)
  20. Directory of Municipalities in the Republic of Macedonia: Municipality of Mavrovo and Rostushe Makedonya Uluslararası İş Birliği Merkezi (Անգլերեն)
  21. Directory of Municipalities in the Republic of Macedonia: Municipality of Vraneshtica Makedonya Uluslararası İş Birliği Merkezi (Անգլերեն)
  22. Implementation of the Law on the Use of Languages by Kosovo Municipalities AGİT Կաղապար:İng.
  23. Gilan şehrinde Türkçe resmî dil oldu İHA
  24. Yasa No. 02/L-37: Dillerin Kullanımı İçin Yasa Kosova Cumhuriyeti Resmî Gazetesi
  25. Romania: “The provisions of the Charter shall apply to the following minority languages used on the territory of Romania” Avrupa Konseyi (Անգլերեն)
  26. Kırcaali Belediyesi resmî internet sitesi
  27. Hasan Kaili, Vassilios Spyropoulos, Marianthi Georgalidou, Aytaç Çeltek, Causative constuctions in the Turkish variety of the bilingual Muslim community of Rhodes: A preliminary research, 14th ICTL (Antalya, 6-8 August 2008), s. 1. (Անգլերեն)
  28. 28,0 28,1 Tarihçe Türk Dil Kurumu resmî internet sitesi
  29. Prof. Dr. Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, İstanbul, 2002, s. XVI-XXII ISBN 975-451-017-4
  30. {{| soyadı1 = Konur | ad1 = Erdem | başlık = GEÇMIŞTEN GÜNÜMÜZE "İYİ" KELIMESI | url = http://www.edebi.net/index.php/edebi-eserler/makaleler/3572-erdem-konur-gecmisten-gunumuze-iyi-kelimesi | website = http://www.edebi.net/index.php/edebi-eserler/makaleler/3572-erdem-konur-gecmisten-gunumuze-iyi-kelimesi | yayıncı = http://www.edebi.net/ | ref = http://www.edebi.net/ | arşivurl = http://web.archive.org/web/20151222113502/http://www.edebi.net/index.php/edebi-eserler/makaleler/3572-erdem-konur-gecmisten-gunumuze-iyi-kelimesi | arşivtarihi = 22 Aralık 2015}}
  31. Cem,DİLÇİN,"TÜRKİYE TÜRKÇESİNİN SÖZ VARLIĞI VE TARİHSEL SÖZLÜĞÜ",Türkoloji Makaleleri
  32. Osman Nedim Tuna, Altay Dilleri Teorisi, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1983, s.1. (İlk varyant)
  33. Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 17. ISBN 978-975-338-589-3
  34. Besim Atalay, Divanü Lügati't-Türk. Türk Tarih Kurumu, Ankara, 2006: ISBN 975-16-0405-2
  35. [http://www.dr.com.tr/kitap/ermeni-harfli-turkce-kitaplar-ve-sureli-yayinlar-bibliyografyasi/hasmik-a-stepanyan/egitim-basvuru/dilbilimi-etimoloji/urunno=0000000722584 | yayıncı = dr | arşivurl = http://web.archive.org/web/20170213164204/http://www.dr.com.tr/kitap/ermeni-harfli-turkce-kitaplar-ve-sureli-yayinlar-bibliyografyasi/hasmik-a-stepanyan/egitim-basvuru/dilbilimi-etimoloji/urunno=0000000722584 | arşivtarihi = 13 Şubat 2017}}
  36. {{ [Çifte Maduniyet, Çifte İşlev: Ermeni Harfli Türkçe Basında Dil ve Kimlik | url = http://ilef.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/id_2_2_5.pdf | yayıncı = Murat Cankara | arşivurl = http://web.archive.org/web/20170213090451/http://ilef.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/id_2_2_5.pdf | arşivtarihi = 13 Şubat 2017}}
  37. {{ [Ermeni Harfli Türkçe Yayınlar | url = http://www.mfa.gr/turkey/tr/consulate-general-in-istanbul/news/ermeni-harfli-turkce-yayinlar-2.html | yayıncı = mfa.gr | arşivurl = http://web.archive.org/web/20170213090250/http://www.mfa.gr/turkey/tr/consulate-general-in-istanbul/news/ermeni-harfli-turkce-yayinlar-2.html | arşivtarihi = 13 Şubat 2017}}
  38. {{ [Ermeni Harfli ir Türkçe Sözlük | url = http://tdid.ege.edu.tr/files/dergi_13/13.pdf | yayıncı = ege.edu.tr | arşivurl = http://web.archive.org/web/20170213163547/http://tdid.ege.edu.tr/files/dergi_13/13.pdf | arşivtarihi = 13 Şubat 2017}}
  39. 2008, Olağan Uluslararası Türkçe Kurultayı
  40. Uluslararası Türkçe Kurultayı Bildirileri Özeti
  41. Dilbilim Kurultayı Oturumlar, Açıklama ve Özetleri