Բուլղարիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Republika Bǎlgarija
Բուլղարիայի Հանրապետություն
Բուլղարիայի դրոշ
Դրոշ
Բուլղարիայի զինանշանը
Զինանշան
Նշանաբան՝
«Съединението прави силата»
Ազգային օրհներգ՝
Мила Родино
Բուլղարիայի դիրքը
Բուլղարիայի տեղագրական քարտեզ
Մայրաքաղաք Սոֆիա
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ Բուլղարերեն
Կառավարում խորհրդարանական հանրապետություն
 -  Նախագահ Ռոսեն Պլեվնելիեվ
 -  Վարչապետ Բոյկո Բորիսով
Տարածք
 -  Ընդհանուր 110,994 կմ²  (105-րդ)
 -  Ջրային (%) 0.3
Բնակչություն
 -  2015 նախահաշիվը 6,867,134[1]  (98-րդ)
 -  Խտություն 61,9 /կմ² (113-րդ)
160 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $128.053 միլիարդ[2] (66-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $17,869[3] (67-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $57.596 միլիարդ[4] (75-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $8,037[5] (76-րդ)
Ջինի (2011) 35.4[6] (միջին
ՄԶՀ (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0.777[7] (բարձր) (58th)
Դրամական միավոր Լեվ (BGN)
Ժամային գոտի +2, +3
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .bg
Հեռախոսային կոդ ++359


Բուլղարիա[8](բուլղարերեն՝ България, Bălgariya, ՄՀԱ՝ [bɤlˈgarijə]), պաշտոնապես Բուլղարիայի Հանրապետություն (բուլղ.՝ Република България, Republika Bălgariya, ՄՀԱ՝ [rɛˈpubliˌkə bɤlˈgarijə]), երկիր Հարավային Եվրոպայում՝ Բալկանյան թերակղզու արևելքում՝ Սև ծովի ափին։ Սահմանակից է Ռումինիային՝ հյուսիսում, Սերբիային և Մակեդոնիային՝ արևմտքում, Հունաստանին և Թուրքիային՝ հարավում, և Սև ծովին՝ արևելքում։ Բուլղարիան գտնվում է նախկին Թրակիայի տարածքում։

Հինգ դարվա Օսմանյան տիրապետությունից հետո Բուլղարիայում ստեղծվել է սահմանադրական միապետություն՝ 1878 թվին։ Բուլղարիան այժմ ժողովրդավարական և սահմանադրական հանրապետություն է։ Եվրամիության ու ՆԱՏՕ-ի անդամ է։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուլղարիան Սիմեոն Մեծի օրոք՝ (893-927 թ.)
Բուլղարիան Իվան Ասենի օրոք՝ (1218-1241 թ.)

Բուլղարիայի տարածքի հնագույն բնակիչները թրակացիներն էին։ Մ․ թ․ I դ․ այն նվաճեցին հռոմեացիները։ III դ․ սկսվեց հյուսիսային բարբարոսական ցեղերի ներխուժումը Բալկաններ։ Հռոմեական կայսրության փլուզումից հետո Բուլղարիայի տարածք մտավ Արևելյան Հռոմեական կայսրության՝ Բյուզանդիայի կազմի մեջ։ VI դ․ սկզբից սկսվեց սլավոնական ցեղերի ներթափանցումը, որոնք VIIդ․ կեսին դարձան գերակշռող էթնիկական տարրը։ Թրակացիների մի մասը ձուլվեց սլավոնների հետ, իսկ մյուս մասը, ինչպես նաև իլլիրիական որոշ ցեղեր, մղվեցին թերակղզու արևմտյան մասը։ VII դ․ 70-ական թթ․ Հարավային Բեսարաբիայից Բալկանյան թերակղզի ներխուժեցին պրոտոբուլղարները։ Նրանց առաջնորդ Ասպարովս խանի գլխավորությամբ ստեղծվեց սլավոնա-բուլղարական պետություն՝ այսպես կոչված Առաջին Բուլղարական թագավորությունը Բուլղարիա անունով։ Մոտ 865-ին քրիստոնեությունն ընդունվեց որպես պաշտոնական պետական կրոն։ Արագացավ պետության սլավոնացումը։ Աստիճանաբար վերացավ պրոտոբուլղարների ու սլավոնների միջև եղած էթնիկական տարբերությունը և կազմավորվեց միասնական բուլղար ժողովուրդը։ 894-ին մտցվեց սլավոնական գիրը։ Սլավոնական լեզուն դարձավ նաև եկեղեցու և պետության լեզուն։ Կախյալ գյուղացիների շահագործման ուժեղացումը, որը հետևանք էր Բյուզանդիայի դեմ Բուլղարիայի երկարատև և ծանր պատերազմների, Բոգոմիչների հուժկու հակաֆեոդալական գյուղացիական շարժման պատճառ դարձավ։ 968—971-ին Բուլղարիան ռուս-բյուզանդական պատերազմների ռազմաբեմ էր։ Բուլղարիայի Սամուիլ թագավորը հաջողությամբ մարտնչում էր Բյուզանդիայի դեմ, սակայն 1014-ին պարտություն կրեց և ընդունեց նրա տիրապետությունը։ Բուլղար ժողովուրդը ազատագրական պայքար ծավալեց։ Ուժեղացավ բոգոմիլների շարժումը։ XI դ․ 80-ական թթ․ տեղի ունեցան բոգոմիլների և պավլիկյանների ապստամբությունները։ 1185—1187-ին Պյոտր և Ասենիա եղբայրների գլխավորած խոշոր ապստամբության հետևանքով տապալվեց բյուզանդական լուծը և ստեղծվեց բուլղարական նոր պետությունը՝ Երկրորդ Բուլղարական թագավորությունը (1187—1396), որն իր քաղաքական և տնտեսական բարգավաճմանը հասավ Իվան Ասենիա 11-ի (1218—1241) թագավորության շրջանում։ Նրա սահմանները տարածվում էին մինչև Սև ծով, Եգեյան ծով և Ադրիատիկ ծովերը։ 1393—1396-ին Բուլղարիան նվաճեցին թուրքերը։ Բուլղարիայում հաստատվեցին թուրք, ռազմա-ավատական կարգեր։ Բուլղար ժողովրդի համար ծանր հետևանքներ ունեցավ բռնի մահմեդականացումը, որի բացառիկ դաժան ձևերից էր դևշիրմեն։ Օտար լուծը առաջ բերեց բուլղար ժողովրդի համառ դիմադրությունը, որը դրսևորվում էր հայդուկների շարժման և ապստամբությունների ձևով։ Բայց Թուրքիան դաժանորեն ճնշում էր այդ ապստամբությունները, որը և բնակչության մի մասի արտագաղթի պատճառ էր դառնում։ Բուլղար ժողովրդի ազգային-ազատագրական շարժումը նոր ուժով ծավալվեց XIX դ․։ Ազգային-հեղափոխական գաղափարախոսության սկիզբ դրեց Գ․ Ռակովսկին։ 1869-ին Վ․ Լնսկու և Լ․Կարավեչովի ջանքերով ստեղծվեց Բուլղարական հեղափոխական կենտկոմ, որը նախապատրաստեց համաբուլղարական ապստամբությունը։ Սակայն, ինչպես 1875-ի Սաարա Զագորայի, այնպես էլ 1876ապրիլյան ապստամբությունը դաժանորեն ճնշվեց։ Միայն 1877—1878ռուս-թուրքական պատերազմում ռուսական բանակի հաղթանակը ապահովեց Բուլղարիայի ազատագրումը օսմանյան լծից։ Բուլղարիայի հյուսիսային մասում կազմվեց Թուրքիայից վասալական կախման մեջ գտնվող Բուլղարիա իշխանությունը, իսկ հարավում, Օսմանյան կայսրության կազմում, ստեղծվեց Արևելյան Ռումելիա ինքնավար մարզը՝ սուլթանի կողմից նշանակվող քրիստոնյա գեներալ-նահանզապետով։ 1885սեպտեմբերի 6-ին Պլովդիվի ապստամբության շնորհիվ Արևելյան Ռումելիան միացավ Բուլղարական իշխանությանը։ 1908սեպտեմբերի 22-ին, օգտվելով Երիտթուրքական հեղափոխությունից և Թուրքիայի թուլացումից, Բուլղարիան հռչակվեց անկախ թագավորություն։ 1912—1913-ին Բուլղարիան մասնակցեց Բալկանյան պատերազմներին։ 1915հոկտեմբերի 1-ին մտավ առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ՝ Գերմանիայի կողմից։ 1919-ի Նյոյիի պայմանագրով Բուլղարիան կտրվեց Եգեյան ծովից և կորցրեց իր տարածքների զգալի մասը։ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության ազդեցությամբ Բուլղարիայում ուժեղացավ հեղափոխական շարժումը։ 1923հունիսի 9-ի պետական հեղաշրջման հետևանքով երկրում հաստատվեց ֆաշիստական դիկտատուրա։ 1923սեպտեմբերյան հակաֆաշիստական ապստամբությունը, չնայած պարտությանը, քաղաքական խոշոր հետևանքներ ունեցավ երկրի համար։ Արտաքին քաղաքականության բնագավառում Բուլղարիան կողմնորոշվում էր դեպի ֆաշիստական Գերմանիան։ 1941մարտի 1-ին գերմանական զորքերը մտան Բուլղարիա։ Բուլղար ժողովուրդը պայքար սկսեց միապետաֆաշիստական կլիկի և գերմանական զավթիչների դեմ։ 1942-ին Գ․ Դիմիարովի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց Հայրենական ճակատ, որը միավորում էր երկրի բոլոր հակաֆաշիստական ուժերը։ Ծավալվեց հակաֆաշիստական պարտիզանական շարժում։ 1944սեպտեմբերի 5-ին ԽՍՀՄ պատերազմ հայտարարեց ֆաշիստական Բուլղարիային։ Հետապնդելով հիտլերյան զորքերին՝ սովետական բանակը 1944սեպտեմբերի 8-ին մտավ Բուլղարիա։ Բուլղար ժողովուրդը սեպտեմբերի 9-ին ապստամբեց և տապալեց ֆաշիստական վարչակարգը։ Կազմվեց Հճ-ի կառավարություն Կ․ Գեորգինի գլխավորությամբ։ Բուլղարիայում հաստատվեց ժողովրդավարական դեմոկրատական իշխանություն։ Հճ-ի կառավարությունն անցկացրեց արմատական դեմոկրատական բարեփոխումներ։ Շուտով բուլղարական նոր բանակի զորամասերը, սովետական բանակի հետ միասին, ռազմական գործողություններ սկսեցին Գերմանիայի դեմ։ 1945նոյեմբերի 18-ին տեղի ունեցան ժողովրդավարական ժողովի ընտրություններ։ 1946սեպտեմբերի 8-ի համաժողովրդական հանրաքվեի հիման վրա վերացվեց միապետությունը և Բուլղարիան հռչակվեց ժողովրդավար հանրապետություն։ Կազմվեց Հճ-ի նոր կառավարություն՝ Գ․ Դիմիտրովի գլխավորությամբ։ 1947փետրվարի 10-ին Բուլղարիայի հետ կնքվեց հաշտության պայմանագիր։ 1947-ին ընդունվեց ԲԺՀ-ի սահմանադրությունը։ Ազգայնացվեցին արդյունաբերական ձեռնարկությունները և մասնավոր բանկերը։ Բուլղարիան ՏՓԽ-ի (1949) և ՄԱԿ-ի (1955) անդամ է, Վարշավայի պայմանագրի մասնակից (1955

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուլղարիայի ֆիզիկական քարտեզ

Բուլղարիան գտնվում է բարեխառն գոտում, բնական պայմաններով անցումնային շրջան է հյուսիսում Արևելյան և Կենտրոնական Եվրոպայի, հարավում՝ Միջերկրածովայինի միջև։ Բուլղարիայի հյուսիսը զբաղեցնում է Դանուբի բլրապատ հարթավայրը, որն աստիճանաբար բարձրանում է հարավում և ձուլվում Ստարա Պլանինա լեռնային սիստեմի նախալեռներին։ Ստարա Պլանինա լեռները արևմուտքից արևելք հատում են ամբողջ Բուլղարիան։ Ստարա Պլանինայի և Սրեդնա Գորա լեռնային համակարգի միջև ընկած են ենթաբալկանյան տեկտոնական գոգհովիտները։ Հարավում և հարավ-արևմուտքում տարածվում են Ռիլա, Պիրին և Ռոդոպյան լեռները։ Ռոդոպյանև Սրեդնա Գորա լեռների միջև, Մարիցա գետի երկայնքով տարածված է Վերին Թրակյան դաշտավայրը, որն ամենաբերրին է երկրում։ Բուլղարիայի սևծովյան ափերը ցածրադիր են, տեղ-տեղ՝ զառիթափ, կան շատ լողափեր։

Օգտակար հանածոներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեսարան Պրիմորսկո քաղաքից

Առավել կարևոր օգտակար հանածոներն են․ ածուխը, երկաթաքարը, ցինկը, կապարը, պղինձը, քարաղը, նավթը, հանքային ջրերը, շինանյութերը։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուլղարիայի մեծ մասում բարեխառն է, ցամաքային, հարավում, Ստրումա և Մեստա գետերի հովիտներում անցումնային է Միջերկրածովայինի։ Լեռներում առկա է ուղղաձիգ կլիմայական գոտիականություն։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը հարթավայրերում —2°C-ից 2,5°C է, լեռներում՝ մինչև — 10,8°C, հուլիսինը՝ համապատասխանաբար՝ մինչև 25,1°C և մինչև 5,1°C։ Տարեկան տեղումները ցածրադիր վայրերում 450—600 մմ են, լեռներում՝ 850—1300 մմ։

Ներքին ջրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուլղարիայի բնակչության շարժը

Գետային ցանցը խիտ է, գետերի մեծ մասը կարճ են, ունեն լեռնային բնույթ, ամռան վերջին ծանծաղում են։ Նավարկելի միակ գետը Դանուբն է։ Ջրառատ գետերից են Մարիցան, Ստրուման, Մեստան։

Հողեր, բուսական և կենդանական աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դանուբի հարթավայրում գերակշռում են սևահողերը և գորշ անտառային պողզոլանման հողերը, Ստարա Պլանինայից հարավ՝ շագանակագույն և պինդ սևահողանման, լեռներում՝ գորշ անտառային, լեռնանտառային, մուգ, լեռնամարգագետնային և կմախքային հողերը։ Տարածության 1/3-ը անտառածածկ է։ Գերակշռում են սաղարթավոր, 1700—2000 մ բարձրությունների վրա՝ լայնատերև անտառները, ավելի բարձր՝ ենթալպյան և ալպյան մարգագետինները։ Կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչները լավ են պահպանվել անտառներում։ Բուլղարիան հարուստ է թռչուններով։ Մեծ տարածում ունեն կրծողները։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուլղարիայի բնակչության սեռա-տարիքային բուրգը

Բնակչության 76.9%-ը բուլղարներ են[9], ապրում են նաև թուրքեր, գնչուներ, հայեր, ռուսներ, հրեաներ, հույներ և այլք։ Բնակչության մեծ մասը ուղղափառ են, մի փոքր խումբ՝ բողոքականներ ու կաթոլիկներ, պաշտոնական տոմարը՝ գրիգորյանն է։ Բնակչության միջին խտությունը 1 կմ2 վրա 76 մարդ է։ Քաղաքային բնակչությունը 74% է[10]։ Մեծ քաղաքներն են՝ Սոֆիան, Պլովդիվը, Վառնան, Ռուսեն, Բուրգասը, Ստարա Զագորան։

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուլղարիայի տնտեսության կառուցվածքում գյուղատնտեսության բաժինը կազմում է 4,9%[11] արդյունաբերությունը 31,2%[12], իսկ 63,9%[13]-ը բաժին է ընկնում ծառայություններին։ Մինչև սոցիալիստական հեղափոխության հաղթանակը Բուլղարիան եվրոպական զարգացած կապիտալիստական պետությունների ագրարա հումքային կցորդն էր։ ժողովրդական իշխանությունը սոցիալտնտեսական արմատական վերափոխումներ կատարեց։ Բուլղարիան ագրարային հետամնաց երկրից վերածվեց ժամանակակից զարգացած արդյունաբերությամբ և կոոպերացված ու մեքենայացված խոշոր գյուղատնտեսությամբ արդյունաբերական-ագրարային երկրի։

Տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սոֆիա՝ Բուլղարիայի Ֆինանսական կենտրոն

Տրանսպորտային ցանցի վերակառուցման և տրանսպորտային միջոցների ավելացման շնորհիվ մեծացել է տրանսպորտի բոլոր տեսակների շրջանառությունը։ Ռուսեից դուրս եկող երկաթուղին Բուլղարիան կապում է Ռումինիայի և Ուկրաինայի հետ։ Գլխավոր նավահանգիստներն են Վառնան և Բուրգասը Սև ծովում, Ռուսեն, Սվիշտովը և Լոմը՝ Դանուբի վրա, մասնագիտացված նավահանգիստները՝ Դրուժբա նավթային նավահանգիստը Բուրգասի ծոցում, ածխի նավահանգիստը Վառնայի լճի ափին։

Առևտրաշրջանառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2014-ին Ներմուծումը կազմել է 33,56 մլրդ ԱՄՆ դոլար[14] Ներմուծում են հիմնականում մեքենաներ և սարքվորումներ, մետաղներ, քիմիական նյութեր, պլաստմասա և հանքային նյութեր։ Արտահանումը 2014-ին կազմել է 29 մլրդ ԱՄՆ դոլար[15]: Արտահանության մեջ ավելացել է պատրաստի արտադրանքի բաժինը։ Արտահանվում են հագուստ, կոշիկ, երկաթ, պողպատ, մեքենաներ, սարքավորումներ և վառելիք Բուլղարիայի խոշոր առևտրական գործընկերներն են Գերմանիան, Ռուսաստանը, Իտալիան, Ռումինիան, Հունաստանը, Թուրքիան, Ֆրանսիան, Իսպանիան[16]։

Առողջապահություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2014-ին Բուլարիայում ծնունդը 1000 բնակչին կազմել, է 9, մահացությունը՝ 14[17]: Կյանքի Միջին տևողությունը 74 տարի է[18]։ Ժողովրդական իշխանության տարիներին Բուլղարիայում իսպառ վերացվել են մալարիան, հետադարձ և բծավոր տիֆերը, պոլիոմիելիտը, բավականին պակասել՝ որովայնային տիֆը, դիֆթերիան, պապատաչի տենդը, մանկական վարակիչ հիվանդությունները։ Համաշխարհային հռչակ են վայելում Բուլղարիայի Բարեկամություն, Ոսկյա ավազներ, Արևային ափ, Նեսեբիր, Բորովեց, Քյուսթենդիլ, Ւփսորիա, Տուզլա առողջարանները։

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուլղարիայի առաջին դպրոցները բացվել են IX դ․, լուսավորիչներ Կիրիլի և Մեֆոդիի աշակերտների կողմից։ XIII—XIV դդ․ հիմնվել են վանական բարձր տիպի դպրոցներ, որտեղ բացի աստվածաբանությունից ավանդում էին փիլիսոփայություն և բանասիրական գիտություններ։ Առաջին աշխարհիկ դպրոցը բացվել է 1835-ին՝ Գաբրովոյում։ 1888-ին Սոֆիայում հիմնվեց առաջին բարձրագույն դպրոցը։ 1947-ից պարտադիր դարձավ 7—15 տարեկան երեխաների ուսուցումը, 1959-ից՝ 8-ամյա կրթությունը։ Գործում էր 26 բուհ, այդ թվում Աոֆիայի Կլիմենտ Օխրիդսկու անվան համալսարանը, էլեկտրատեխնիկական, բժշկական, տնտեսագիտական, գյուղատնտեսական, լեռնաերկրաբանական, քիմիական-տեխնոլոգիական, ինժեներա-շինարարական ինստիտուտները։ Հարուստ գրաֆոնդ ունի Կիրիլի և Մեֆոդիի անվան ժողովրդական գրադարանը (Սոֆիա

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկզբնավորվել է IX դ․ երկրորդ կեսին։ Բուլղարացի հին գրականությունը (IX— XII դդ․) եկեղեցա-ղիդակտիկական էր։ XIV դ․ վերջերից, օսմանյան լծի պայմաններում, գրականության զարգացումը մի քանի դարերի ընթացքում արգելակվել է։ XV— XVIII դդ․ հայտնի էին բարոյախոսությունների ժողովածուները՝ «դամասկինները»։ XVI դ․ սկզբին լույս տեսան բուլղարացի առաջին տպագիր գրքերը։ Բուլղարիայի ազգային վերածնունդը (XVIII դ․ 2-րդ կեսին) նպաստեց գրականության զարգացմանը։ Ազգային գրականությունը ձևավորվեց XIX դ․ 50—70-ական թթ․ ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակաշրջանում։ Երևան եկան նշանակալից ստեղծագործություններ՝ նվիրված 70-ական թթ․ ազգային-ազատագրական պայքարին։ 90-ական թթ․ քննադատական ռեալիզմի ծաղկման շրջանում ստեղծվեցին երգիծական գործեր։ Ռեալիստ գրողների ստեղծագործության հիմնական թեմաներից մեկը դարձավ գյուղը։ Պոեզիայում գերիշխում էր քաղաքացիական քնարերգությունը։ XIX դ․ վերջին և XX դ․ սկզբին է վերաբերում պրոլետարական գրականության ծնունդը։

Ճարտարապետություն և կերպարվեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուլղարիայի տարածքում պահպանվել են անտիկ և միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձանների մնացորդներ։ Օսմանյան լծից ազատագրվելուց հետո (1878) սկսվել են քաղաքաշինական ծավալուն աշխատանքներ (Սոֆիա, Պլովդիվ, Վառնա)։ Երկու համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած շրջանում ճարտարապետությունը կրել է ֆունկցիոնալիզմի և կոնստրուկտիվիզմի որոշակի ազդեցություն։ Ժողովրդական իշխանության հաստատումից (1944) հետո ճարտարապետությունը ընթանում է նոր, սոցիալիստական ուղիով։ Մեծ չափեր են ընդունել քաղաքաշինական աշխատանքները։ Կառուցվել են արդյունաբերական կենտրոններ, ստեղծվել է Սոֆիայի կենտրոնի անսամբլը՝ հրապարակների համակարգով և Գ․ Դիմիտրովի դամբարանով։

Կերպարվեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազգային տարազով բուլղարուհի

Արվեստի ազգային ռեալիստական դպրոցը սկսել է զարգանալ Բուլղական վերածննդի շրջանում և վերելք ապրել 1878-ից։ XX դ․ 1-ին քառորդին հանդես են եկել մարտանկարիչներ և բնանկարիչներ, քաղաքական ծաղրանկարի և քանդակագործության վարպետներ։ Մի շարք գեղանկարիչներ և քանդակագործներ պատկերել են պրոլետարիատի պայքարը, նախադրյալներ ստեղծել սոցիալիստական ռեալիզմի արվեստի ձևավորման համար։ Բուլղարիայում ժողովրդա-դեմոկրատական իշխանության օրոք արվեստն ընթանում է սոցիալիստական ռեալիզմի ուղիով։ 1960-ական թթ․ գեղանկարչությանը բնորոշ է հերոսական կերպարներ ստեղծելու, էքսպրեսիվ արտահայտչականության ու դեկորատիվ գունագեղության, ինչպես և հին ազգային ավանդույթներին դիմելու ձգտումը։

Երաժշտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուլղարիայի ժողովրդական երաժշտությունը ձևավորվել է սլավոնական ցեղերի ժողովրդական երաժշտության հիման վրա, յուրացրել Բալկանյան թերակղզու հնագույն բնակիչների, հետագայում հարևան ժողովուրդների, ինչպես և նվաճողների երաժշտական մշակույթի տարրերը։ Բուլղարական ժողովրդական երգերը հիմնականում միաձայն են։ XIX դ․ 90-ական թթ․ սկսել է զարգանալ պրոֆեսիոնալ երաժշտությունը։ Բուլղարիայի երաժշտաթատերական ստեղծագործության հիմնադիրն է Գ․ Աթանասովը, առաջին սիմֆոնիայի հեղինակը՝ Ն․ Աթանասովը։ 1920-ական թթ․ կոմպոզիտորները ստեղծագործել են բոլոր ժանրերով։ 1904-ին Բուլղարիայում բացվել է առաջին երաժշտական դպրոցը։ Հիմնադրվել են Բուլղական օպերային ընկերությունը, ինքնագործ երգչախմբեր միավորող՝ Բուլղարիայի ժողեվրդական երգչախմբերի միությունը (1926), աոաջին մշտական պետական սիմֆոնիկ նվագախումբը (1928)։ Գործում են (1975)՝ կոնսերվատորիա, երաժշտական ուսումնարան (5), Սոֆիայի պետական ֆիլհարմոնիան, Բուլղական ռադիոյի և հեռուստատեսության նվագախումբը Սոֆիայում, սիմֆոնիկ նվագախմբեր՝ Ռուսեում, Վառնայում, Բուրգասում, Պլովդիվում և Պլեենում, օպերային թատրոններ՝ Սոֆիայում, Ռուսեում, Վառնայում, Ստարա Զագորայում և Պլովդիվում:

Բալետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1927-ին բալետմայստեր Ա․ Պետրովը Սոֆիայի ժողովրդական օպերայում կազմակերպել է առաջին բալետային պրոֆեսիոնալ խումբը։ 1937-ին բեմադրվել է Խ․ Մանոլովի «Օձը և Ցանան» բուլղարական անդրանիկ բալետը։ Ժողովրդական դեմոկրատական կարգերի հաստատմամբ սկսվել է բուլղարական բալետային արվեստի ծաղկումը։ Սոֆիայի ժողովրդական օպերայի բալետի խումբը ստեղծագործական կապերի մեջ է սովետական բալետմայստերների և մանկավարժների հետ։ 1951-ից գործո՚մ է պետական պարարվեստի ուսումնարանը՝ դասական պարի և բուլղարական պարային ֆոլկլորի բաժիններով, 1961-ից Վառնայում անց է կացվում բալետի միջազգային մրցույթ։

Թատրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

XIX դ․ վերջին և XX դ․ սկզբին Բուլղարիայում ձեավորվել է բուլղարական դերասանական արվեստի ռեալիստական ուղղությունը։ ժողովրդական դեմոկրատական կարգերի հաստատումից հետո բացվեցին նոր պրոֆեսիոնալ թատրոններ։ Սոֆիայում աշխատում են Ի․ Վազովի անվան ժողովդրական «Ծիծաղ և արցունք», դրամատիկական, ժողովրդական, բանակի, սատիրայի, երիտասարդության ժողովրդական «Սոֆիա», «Թատրոն 199», տիկնիկային կենտրոնական և այլ թատրոններ։ Թատերական արվեստի բարձրագույն ինստիտուտը հիմնադրվել է 1948-ին։

Հայերը Բուլղարիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հայերը Բուլղարիայում

Բուլղար և հայ ժողովուրդների միջև փոխհարաբերություններ եղել են տակավին 5-րդ դարում, երբ 451 թվականի Ավարայրի ճակատամարտից հետո որոշ հայ իշխաններ, խույս տալով պարսիկների հետապնդումներից, իրենց զորքերով հեռացան Հայաստանից և հաստատվեցին Բալկանյան թերակղզում։ 13-17-րդ դարերում մոնղոլական ու թուրքական արշավանքների հետևանքով հայերի նոր գաղթ տեղի ունեցավ դեպի Բուլղարիա։ 1800 թվականին Բուլղարիայի քաղաքային հայ բնակչությունը շուրջ 10 հազար էր, արդեն դարավերջին՝ մոտ 15 հազար։ Հայերի թիվը Բուլղարիայում զգալիորեն ավելացավ 1890-ական թվականներին՝ Օսմանյան Թուրքիայում հայերի զանգվածային կոտորածներից հետո։ Հանրահայտ են բուլղար հայտնի բանաստեղծ Պեյս Յավորովի արձագանքն այդ կոտորածներին և նրա «Հայեր» բանաստեղծությունը։ Հայերը մեծ մասամբ արհեստավորներ էին, կային նաև բժիշկներ, իրավաբաններ, ճարտարագետներ, պետական պաշտոնյաներ։ Բուլղարահայերն անմասն չէին նաև թուրքական լծի դեմ բուլղար ժողովրդի մղած դարավոր պայքարին, իսկ 1912–1913 թվականների Բալկանյան պատերազմներում Գարեգին Նժդեհի և Անդրանիկի հայ կամավորների մի հատուկ վաշտ մասնակցում էր Թուրքիայի դեմ մարտերին։ Բուլղարահայերից շատերն աչքի ընկան նաև բուլղար ժողովրդի մղած հակամիապետական ու հակաֆաշիստական պայքարում։ Բուլղարիայում գործել են հայկական դպրոցներ, հասարակական-քաղաքական կազմակերպություններ, մշակութային միություններ, լույս են ընծայվել բազմաթիվ թերթեր։ 1946 թվականին մոտ 6 հազար բուլղարահայեր հայրենադարձվեցին։ 1990 թվականին կոմունիստական վարչակարգի տապալումից հետո ազգային զարթոնքի ժամանակաշրջան է սկսվել նաև բուլղարահայ համայնքի կյանքում։ 1990 թվականից հիմնվել են նոր միություններ ու կազմակերպություններ, վերաբացվել են հայկական վարժարանները, լույս են տեսնում հայերեն-բուլղարերեն շաբաթաթերթեր։ Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու Բուլղարիայի թեմը կազմավորվել է 19-րդ դարում։ Առաջնորդանիստը Սոֆիայի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է։ Ներկայումս Բուլղարիայում բնակվում է 15–20 հազար հայ, հիմնականում Պլովդիվ, Սոֆիա, Վառնա, Բուրգաս և Ռուսե քաղաքներում։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Բուլղարիայի բնակչությունը 2015 թվականին
  2. Բուլղարիայի ՀՆԱ-ն 2015 թվականին
  3. Բուլղարիայի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն
  4. Բուլղարիայի անվանական ՀՆԱ-ն 2015 թվականին
  5. Բուլղարիայի մեկ շնչին ընկնող անվանական ՀՆԱ-ն
  6. Բուլղարիայի Ջինի
  7. Բուլղարիայի ՄԶՀ-ն
  8. Հովհաննես Բարսեղյան (2006). «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում». Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու. Երևան: 9-րդ հրաշալիք. էջ 47. ISBN 99941-56-03-9. http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897. 
  9. Բուլղարիայի Բնակչություն
  10. Բուլղարիայի Ուրբանիզացիան
  11. Բուլղարիայի Տնտեսության ճյուղային կառուցվածք
  12. Բուլղարիայի Տնտեսության ճյուղային կառուցվածք
  13. Բուլղարիայի Տնտեսության ճյուղային կառուցվածք
  14. Բուլղարիայի Առևտրաշրջանառություն
  15. Բուլղարիայի Առևտրաշրջանառություն
  16. Բուլղարիայի Առևտրաշրջանառություն
  17. Բուլղարիայի Առողջապահություն
  18. Բուլղարիայի Առողջապահություն

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png