Բայ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Բայ, քերականական կարգերով ու հատկանիշներով ամենահարուստ խոսքի մասը։ Ցույց է տալիս գործողություն, եղելություն, ընթացք, որը բայ խոսքի մասը բնորոշող կարևորագույն հատկանիշ է և կոչվում է բայիմաստ։

Բայերը մյուս խոսքի մասերից տարբերվում են նրանով, որ ունեն նաև ձևային ընդհանրություններ, այսինքն՝ հայերենի բոլոր բայերի ելակետային ձևերը՝ անորոշ դերբայական ձևերը, վերջանում են -ել, -ալ մասնիկներով։

Բայի կազմությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բայը, որպես բառ միշտ ածանցավոր է, քանի որ ունի ել, ալ ածանցները։ Այն, ըստ կազմության, լինում է՝

  • պարզ
  • ածանցավոր
  • հարադրավոր և զուգադրավոր

Պարզ են այն բայերը, որոնք ել, ալ վերջավորություններից առաջ ընկած մասում չունեն որևէ բայական ածանց։ Ածանցավոր բայերը ել, ալ վերջավորությունից առաջ ընկած մասում ունեն ածանց։ Բայական ածանցներն են՝

  • սոսկածանցավոր-ան, են, ն, չ (պարզ բայերից տարբերակելու համար պետք է դնել հարակատար կամ անցյալ կատարյալ ձևերում և եթե ածանցը դուրս չգա, ապա բայը պարզ է)
  • պատճառական-ացն, եցն, ցն
  • կրավորական-վ (եթե վ-ն հնարավոր չէ հանել բայից, ապա այն պարզ է)
  • բազմապատկական-ատ, ոտ, կոտ, կռտ, կլտ, տ, շտ (նաև արմատի կրկնությամբ)

Հարադրավոր բայերի առաջին բաղադրիչը որևէ խոսքի մաս է, իսկ երկրորդ բաղադրիչը՝ բայ։ Հարադրավոր բայերը գրվում են անջատ։ Զուգադրավոր բայերի բոլոր երկու բաղադրիչներն էլ բայեր են հոմանիշային կամ հականիշային երանգներով։ Գրվում են գծիկով։ Պետք է հիշել, որ զուգադրավոր բայերի առաջին բաղադրիչը կարող է լինել շարժում, իսկ երկրորդը՝ գործողության հետևանք։ Այս դեպքում գրվում է անջատ։

Դիմավոր և անդեմ բայեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խոսքի մեջ բայերը գործածվում են երկու ձևով՝ դիմավոր և անդեմ: Դիմավոր ձևերն ունեն դեմք, թիվ, ժամանակ, եղանակ, սեռ: Նախադասության մեջ դառնում են ստորոգյալ:
Կազմվում են երկու ձևով՝

  • Ձևաբայերին ավելանում է օժանդակ բայ։
  • Բայի վերջավորություններով կամ եղանակիչով (կ, պիտի)։ Այս ձևերը պարզ են։

Անդեմ ձևերն ունեն միայն սեռ, կարող են ունենալ զանազան պաշտոններ։
Անդեմ ձևերը կոչվում են դերբայներ և ձևաբայեր:
Դերբայները նախադասության մեջ ունեն ինքնուրույն գործածություն, օժանդակ բայից կախում չունեն։
Դերբայները չորսն են՝

  • Անորոշ - ել, ալ (Անորոշ դերբայը կարող է հոլովվել)
  • Ենթակայական - ող, ացող
  • Համակատար - ելիս, ալիս
  • Հարակատար - ած, ացած

Ձևաբայերը ինքնուրույն գործածություն չունեն և կախված են օժանդակ բայից, որի հետ դառնում են ստորոգյալ:
Ձևաբայերը չորսն են՝

  • Անկատար - ում
  • Վաղակատար - ել, ալ
  • Ապակատար - ելու, ալու
  • Ժխտական - ի, ա

Բայի սեռը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սեռը բայի խնդրառական հատկանիշն է։ Բայը ունի երեք սեռ՝

  • ներգործական
  • կրավորական
  • չեզոք

Ներգործական սեռ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս սեռի բայերը պահանջում են այնպիսի առարկա, որի համար պահանջվում է կրող առարկա։ Ներգործական սեռի բայերը պահանջում են հայցական հոլովով դրած ուղիղ խնդիր: Պատասխանում է ու՞մ, ի՞նչը հարցերին։ Մեծ մասամբ կարող են ընդունել կրավորական ածանցը և վերածվել կրավորական բայերի։ Պատճառական ածանց ունեցող բայերը պատկանում են ներգործական սեռին։

Կրավորական սեռ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցույց են տալիս այնպիսի գործողություն, որի համար պահանջվում է ներգործող առարկա։ Պահանջում են բացառական կամ գործիական հոլովով դրված ներգործող անուղղակի խնդիր լրացում։ Կրավորական սեռի բայերը միշտ ունենում են վ ածանցը։ Որպեսզի ստուգեք բայի կրավորական սեռի լինելը, պետք է՝

  • Գտնել ենթական
  • Գտնել ստորոգյալը
  • Հանել վ-ն
  • Գտնել ներգործող անուղղակի խնդիր լրացումը։
  • Նախադասությունը փոխել ներգործական կառուցվածքի։

Չեզոք սեռ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս սեռի բայերը չեն պահանջում ուղիղ խնդիր կամ ներգործող անուղղակի խնդիր։ Պետք հիշել, որ եթե բնաձայնական բառերին ավելանում է պատճառական ածանց, այդ բառերը մնում են չեզոք։
Լինել, լալ, դառնալ, երևալ, կա բայերը միշտ չեզոք են։

Կարող է հանդիպել նաև կրկնասեռություն: