Պարսկերեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Infoboxforlang.png
Պարսկերեն
فارْسِى (fārsi) Farsi.svg
Տեսակ բնական լեզու և կենդանի լեզու
Ենթադաս հարավարևելյան իրանական լեզուներ
Մասն է languages of Iran և Իրանական լեզուներ
Երկրներ
Պաշտոնական կարգավիճակ {{{2}}} Իրան
{{{2}}} Աֆղանստան (դարի)
{{{2}}} Տաջիկստան (տաջիկերեն)
Խոսողների քանակ 52 939 220 մարդ (2015)[1]
Վերահսկող կազմակերպություն Academy of Persian Language and Literature և Academy of Sciences of Afghanistan
Լեզվակիրների թիվը Լեզվակիրների ընդհանուր թիվ
առաջին լեզու, ավելի քան 60 մլն․
երկրորդ լեզու, մոտ 53 մլն․
նրանցից
արևմտյան ֆարսի (Իրան
ավելի քան 35 մլն,
արևելյան ֆարսի՝
(Աֆղանստան և Տաջիկստան)
մոտ 25 մլն․ / մոտ 18 մլն․[2][3]
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի լեզվի կարգավիճակ անվտանգ
Դասակարգում

Հնդեվրոպական ընտանիք

Իրանական ճյուղ
Հարավարևմտյան իրանական խումբ
Գրերի համակարգ արաբապարսկական, կիրիլիցա (տաջիկական այբուբեն)
IETF fa
ԳՕՍՏ 7.75–97 պար 535
ISO 639-1 fa
ISO 639-2 (B); fas (T) per (B); fas (T)
ISO 639-3 prs, pes, tgk fas, prs, pes, tgk

Persian Language Location Map.png
Պարսկերենի տարածվածությունը

Persianspeakingworld.png
Երկրներ, որտեղ պարսկերենը պաշտոնական լեզու է։
Persian language Վիքիպահեստում

Պարսկերենը (պարսկերեն՝ فارسی ֆարսի) պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի հնդիրանական լեզվախմբին։

Արաբական նվաճումից հետո Իրանի իսլամացման ժամանակաշրջանում մինչ այդ գործածվող Միջին պարսկերենը կամ պահլավերենը կրել է արաբերենի ուժեղ ազդեցությունը։ Մոտավոր հաշվարկներով, արաբաբանությունները կազմում են ներկայիս պարսկերենի նյութական մշակույթի բառապաշարի 14%-ը, մտավոր ոլորտում այն հասնում է 24%-ի, սովորական գրական տեքստում՝ 40%-ի։ Արաբերենից փոխառությունները հնարավոր է փոխարինել մայրենիի համարժեքներով, ինչը որ հաճախ արվում է։ Մյուս կողմից, շատ առօրեական յուրային բառեր ունեն «վսեմ արաբերեն համարժեքներ»[4]։

Պարսկերենով ստեղծվել է հարուստ գրականություն, որի մեջ է մտնում Ֆիրդուսիի «Շահնամեն», Օմար Խայամի ռուբայիները, Հաֆիզի «Դիվանը» Սաադիի պոեմները։

Անուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբեր երկրներում պարսկերենն ունի տարբեր անուններ.

  • Իրանում՝ պարսկերեն (زبان فارسیզաբան-է ֆարսի)
  • Աֆղանստանում՝ դարի կամ՝ ֆարսի դարի (فارسی دری \ فارسئ دریֆարսի-յե դարի)
  • Տաջիկստանում՝ տաջիկերեն (забони тоҷикӣ‎ / فارسی تاجیکیզաբոն-ի թոջիկի)

Աֆղանստանում «դարի» անունը պաշտոնապես հաստատվել է 1964 թ. քաղաքական նկատառումներով և հակադրելով Իրանում ընդունված «ֆարսի» անվան։

Գիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիրդուսիի «Շահնամեից» մի էջ

Պարսկերենն ու դարին գործածում են արաբական գրերի հիման վրա ստեղծված պարսկերեն այբուբենը։

Արաբական գրերին ավելացրած պարսկական չորս տառերը՝

Հնչյունը Տեսքը Անունը
[փ] پ փէ
[չ] چ չէ
[ժ] ژ ժէ
[գ] گ գաֆ

Տաջիկերենի համար գործածվում են կյուրեղյան գրերը։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարսկերենը պատկանում է Հնեվրոպական ընտանիքի Իրանական լեզուների արևմտյան ճյուղին, որն իր մեջ ներառում է նաև քրդերեն, թալիշերեն, մազանդարանի, գիլաքի և բալուչի լեզուները։

Քերականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անձնական դերանուններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եզակի հոգնակի
1ին դեմք من ման ես ما մա մենք
2րդ դեմք تو թո դու شما շոմա դուք
3րդ դեմք او ու նա آنها անհա նրանք

Ցուցական դերանունների կազմավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցուցական դերանուններին փոխարինում են համապատասխան վերջավորությունները՝ پدر փեդար «հայր» — پدرت փեդարաթ «քո հայրը» پدر پیرت փեդար-է փիրաթ «քո ծեր հայրը»։

Եզակի Հոգնակի
1ին դեմք م -ամ իմ مان -էման մեր
2րդ դեմք ت -աթ քո تان -էթան ձեր
3րդ դեմք ش -աշ նրա شان -էշան նրանց

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ethnologue — 19 — Dallas, Texas: SIL International, 2016.
  2. Windfuhr G. and Perry J.R. Persian and Tajik. / The Iranian Languages. NY. 2009
  3. Iran, 36 մլն․ (51 %) — 33 մլն․ (45 %) Loc.gov, Afghanistan, 16 369 тыс. (50 %), Tajikistan, 5 770 հազար (80 %), Uzbekistan, 1,2 մլն․ (4.4 %)
  4. John R. Perry, «Lexical Areas and Semantic Fields of Arabic» in Éva Ágnes Csató, Eva Agnes Csato, Bo Isaksson, Carina Jahani, Linguistic convergence and areal diffusion: case studies from Iranian, Semitic and Turkic, Routledge, 2005. excerpt

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]