Պարսկերեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Infoboxforlang.png
Պարսկերեն
فارْسِى (fārsi) Farsi.svg
Երկրներ Արևմտյան ֆարսի՝
{{{2}}} Իրան
{{{2}}} Իրաք
Բահրեյն Բահրեյն
{{{2}}} Քուվեյթ
Դարի՝
{{{2}}} Աֆղանստան
Flag of Pakistan.svg Պակիստան
տաջիկերեն՝
{{{2}}} Տաջիկստան
{{{2}}} Ուզբեկստան

Սփյուռք ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում, Ռուսաստանում, Ղազախստանում, Ղրղզստանում, Իսրայելում, Թուրքիայում, Հայաստանում, Շվեդիայում, Հնդկաստանում

Պաշտոնական կարգավիճակ {{{2}}} Իրան
{{{2}}} Աֆղանստան (դարի)
{{{2}}} Տաջիկստան (տաջիկերեն)
Լեզվակիրների ընդհանուր թիվը Լեզվակիրների ընդհանուր թիվ
առաջին լեզու, ավելի քան 60 մլն․
երկրորդ լեզու, մոտ 53 մլն․
նրանցից
արևմտյան ֆարսի (Իրան
ավելի քան 35 մլն,
արևելյան ֆարսի՝
(Աֆղանստան և Տաջիկստան)
մոտ 25 մլն․ / մոտ 18 մլն․[1][2]
Դասակարգում
Կատեգորիա Եվրասիայի լեզուներ
Հնդեվրոպական ընտանիք
Իրանական ճյուղ
Հարավարևմտյան իրանական խումբ
Գրերի համակարգ արաբապարսկական, կիրիլիցա (տաջիկական այբուբեն)
Լեզվի կոդեր
ԳՕՍՏ 7.75–97 պար 535
ISO 639-1 fa
ISO 639-2 per (B); fas (T)
ISO/DIS 639-3 fas, prs, pes, tgk
Քարտեզ
Պարսկերենի տարածվածությունը
Պարսկերենի տարածվածությունը
Երկրներ, որտեղ պարսկերենը պաշտոնական լեզու է։
Երկրներ, որտեղ պարսկերենը պաշտոնական լեզու է։

Պարսկերենը (պարսկերեն՝ فارسی ֆարսի) պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի հնդիրանական լեզվախմբին։

Արաբական նվաճումից հետո Իրանի իսլամացման ժամանակաշրջանում մինչ այդ գործածվող Միջին պարսկերենը կամ պահլավերենը կրել է արաբերենի ուժեղ ազդեցությունը։ Մոտավոր հաշվարկներով, արաբաբանությունները կազմում են ներկայիս պարսկերենի նյութական մշակույթի բառապաշարի 14%-ը, մտավոր ոլորտում այն հասնում է 24%-ի, սովորական գրական տեքստում՝ 40%-ի։ Արաբերենից փոխառությունները հնարավոր է փոխարինել մայրենիի համարժեքներով, ինչը որ հաճախ արվում է։ Մյուս կողմից, շատ առօրեական յուրային բառեր ունեն «վսեմ արաբերեն համարժեքներ»։ [3].

Պարսկերենով ստեղծվել է հարուստ գրականություն, որի մեջ է մտնում Ֆիրդուսիի «Շահնամեն», Օմար Խայամի ռուբայիները, Հաֆիզի «Դիվանը» Սաադիի պոեմները։

Անունը[խմբագրել]

Տարբեր երկրներում պարսկերենն ունի տարբեր անուններ.

  • Իրանում՝ պարսկերեն (زبان فارسیզաբան-է ֆարսի)
  • Աֆղանստանում՝ դարի կամ՝ ֆարսի դարի (فارسی دری \ فارسئ دریֆարսի-յե դարի)
  • Տաջիկստանում՝ տաջիկերեն (забони тоҷикӣ‎ / فارسی تاجیکیզաբոն-ի թոջիկի)

Աֆղանստանում «դարի» անունը պաշտոնապես հաստատվել է 1964թ. քաղաքական նկատառումներով և հակադրելով Իրանում ընդունված «ֆարսի» անվան։

Գրենական համակարգը[խմբագրել]

Ֆիրդուսիի «Շահնամեից» մի էջ։

Պարսկերենն ու դարին գործածում են արաբական գրերի հիման վրա ստեղծված պարսկերեն այբուբենը։

Արաբական գրերին ավելացրած պարսկական չորս տառերը՝

Հնչյունը Տեսքը Անունը
[փ] پ փէ
[չ] چ չէ
[ժ] ژ ժէ
[գ] گ գաֆ

Տաջիկերենի համար գործածվում են կյուրեղյան գրերը։

Դասակարգումը[խմբագրել]

Պարսկերենը պատկանում է Հնեվրոպական ընտանիքի Իրանական լեզուների արևմտյան ճյուղին, որն իր մեջ ներառում է նաև քրդերեն, թալիշերեն, մազանդարանի, գիլաքի և բալուչի լեզուները։

Քերականություն[խմբագրել]

Անձնական դերանուններ[խմբագրել]

Եզակի հոգնակի
1ին դեմք من ման ես ما մա մենք
2րդ դեմք تو թո դու شما շոմա դուք
3րդ դեմք او ու նա آنها անհա նրանք

Ցուցական դերանունների կազմավորումը[խմբագրել]

Ցուցական դերանուններին փոխարինում են համապատասխան վերջավորությունները՝ پدر փեդար «հայր» — پدرت փեդարաթ «քո հայրը» پدر پیرت փեդար-է փիրաթ «քո ծեր հայրը»։

Եզակի Հոգնակի
1ին դեմք م -ամ իմ مان -էման մեր
2րդ դեմք ت -աթ քո تان -էթան ձեր
3րդ դեմք ش -աշ նրա شان -էշան նրանց

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Windfuhr G. and Perry J.R. Persian and Tajik. / The Iranian Languages. NY. 2009
  2. Iran, 36 մլն․ (51 %) — 33 մլն․ (45 %) Loc.gov, Afghanistan, 16 369 тыс. (50 %), Tajikistan, 5 770 հազար (80 %), Uzbekistan, 1,2 մլն․ (4.4 %)
  3. John R. Perry, «Lexical Areas and Semantic Fields of Arabic» in Éva Ágnes Csató, Eva Agnes Csato, Bo Isaksson, Carina Jahani, Linguistic convergence and areal diffusion: case studies from Iranian, Semitic and Turkic,Routledge, 2005. excerpt

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]