Պարսկերենի այբուբեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
հատված Ֆիրդուսու «Շահնամե» պոեմից

Պարսկերենի այբուբեն (պարս․՝ الفبای فارسی‎, ալեֆբայե ֆարսի[1]), գրային համակարգ, որը գործածական է ժանանակակից պարսկերենի համար: Մինչ այդ գոյություն ունեցած գրային համակարգերը, որոնք ստեղծվել էին հին պարսկերենի (մ.թ.ա. 6-3-րդ դարեր), պարթևերենի (մ.թ.ա. 3 - մ.թ. 3-րդ դարեր) և պահլավերենի (3-7-րդ դարեր) համար, զարգացած միջնադարում այլևս գործածական չէին[2]:

Գրային համակարգը հիմնված է արաբերենի այբուբենի վրա, որը բացատրվում է 7-րդ դարում Սասանյան Պարսկաստանի նվաճմամբ և երկու դար տևած արաբական գերիշխանությամբ: Երկրում տարածվեց իսլամը իր երկու՝ սուննի և շիա ճյուղերով: Ժամանակի ընթացքում շիականությունը հիմնականում դուրս մղեց մյուս բոլոր հավատալիքները: 9-րդ դարում առաջացան Սամանիների (819-999) և Սաֆարիների (861-1003) բուն իրանական կիսանկախ պետությունները[3], որոնք հիմք դրեցին արդի պարսկերենի այբուբենին[4]:

Արաբերենի այբուբենը հարմարեցվել է պարսկերենի գրային համակարգի համար. պարսկերենի այբուբենը ներառում է արաբերենի բոլոր 28 հարֆերը, ինչպես նաև ևս չորսը՝ پ (փե), ژ (ժե), گ (գաֆ), چ (չե), ուստիև այբուբենը երբեմն կոչվում է «փաժգաչ»: Որոշ տառեր ունեն նույնական հնչողություն[5]: Գրվում է աջից ձախ, իսկ մաթեմատիկական արտահայտությունները և թվային արժեքները՝ ձախից աջ: Հարֆերից որոշներն ունեն չորս գրելաձև:

Գրանիշեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստորև բերված են պարսկերենի այբուբենի 32 գրանիշերը, որոնք հայտնի են որպես «հարֆեր»: Դրանց տեսքը կարող է փոխվել կախված դիրքից. առանձին, սկզբնական (միացված է ձախ կողմում), միջին (միացվում է երկու կողմերում) եւ վերջնական (միացվում է աջ կողմում):

Բաղաձայններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարֆերի անունները հիմնականում օգտագործվում են արաբերենից՝ պարսկերեն արտասանությամբ:

# անվանումը պարսկերեն անվանումը տրանսլիտով DIN 31635 համակարգ ՄՀԱ Յունիքոդ Հարֆերի ձևեր
Վերջնական Միջին Սկզբնական Առանձին
0 همزه համզա ʾ կոկորդային շփական [ʔ] U+0621 Չկա ալբոմ Չկա ալբոմ Չկա ալբոմ ء
U+0623 ـأ أ
U+0626 ـئ ـئـ ئـ ئ
U+0624 ـؤ ؤ
1 الف ʾalef â [ɒ] U+0627 ـا ا
2 به be b [b] U+0628 ـب ـبـ بـ ب
3 په pe p [p] U+067E ـپ ـپـ پـ پ
4 ته te t [t] U+062A ـت ـتـ تـ ت
5 ثه s̱e [s] U+062B ـث ـثـ ثـ ث
6 جیم jim j [d͡ʒ] U+062C ـج ـجـ جـ ج
7 چه če č [t͡ʃ] U+0686 ـچ ـچـ چـ چ
8 حه ḥe (ḥâ-ye ḥotti, ḥâ-ye jimi) [h] U+062D ـح ـحـ حـ ح
9 خه xe x [x] U+062E ـخ ـخـ خـ خ
10 دال dâl d [d] U+062F ـد د
11 ذال ẕâl [z] U+0630 ـذ ذ
12 ره re r [ɾ] U+0631 ـر ر
13 زه ze z [z] U+0632 ـز ز
14 ژه že ž [ʒ] U+0698 ـژ ژ
15 سین sin s [s] U+0633 ـس ـسـ سـ س
16 شین šin š [ʃ] U+0634 ـش ـشـ شـ ش
17 صاد ṣâd [s] U+0635 ـص ـصـ صـ ص
18 ضاد zâd z [z] U+0636 ـض ـضـ ضـ ض
19 طا t [t] U+0637 ـط ـطـ طـ ط
20 ظا ẓâ [z] U+0638 ـظ ـظـ ظـ ظ
21 عین ʿayn ʿ [ʔ] U+0639 ـع ـعـ عـ ع
22 غین ġayn ġ [ɣ] U+063A ـغ ـغـ غـ غ
23 فه fe f [f] U+0641 ـف ـفـ فـ ف
24 قاف q̈âf [ɣ] U+0642 ـق ـقـ قـ ق
25 کاف kâf k [k] U+06A9 ـک ـکـ کـ ک
26 گاف gâf g [ɡ] U+06AF ـگ ـگـ گـ گ
27 لام lâm l [l] U+0644 ـل ـلـ لـ ل
28 میم mim m [m] U+0645 ـم ـمـ مـ م
29 نون nun n [n] U+0646 ـن ـنـ نـ ن
30 واو vâv v / ū / ow / (w / aw / ō դարի լեզվում) [v] / [uː] / [o] / [ow] / ([w] / [aw] / [oː] դարի լեզվում) U+0648 ـو و
31 هه he (hā-ye havvaz, hā-ye do-češm) h [h] U+0647 ـه ـهـ هـ ه
32 یه ye y / ī / á / (ay / ē դարի լեզվում) [j] / [i] / [ɒː] / ([aj] / [eː] դարի լեզվում) U+06CC ـی ـیـ یـ ی

Աղյուսակից երևում է, որ միևնույն հնչյուններ արտահայտելու համար պարսկերենում կան երկու կամ ավելի հարֆեր՝

  • «ս» հնչյունի համար՝ երեք հարֆ՝ 5-րդը (s̱e), 15-րդը (sin), 17-րդը (ṣâd)
  • «հ» հնչյունի համար՝ երկու հարֆ՝ 8-րդը (ḥe), 31-րդը (he)
  • «զ» հնչյունի համար՝ չորս հարֆ՝ 11-րդը (ẕâl), 13-րդը (ze), 18-րդը (zâd), 20-րդը (ẓâ)
  • «ղ» հնչյունի համար՝ երկու հարֆ՝ 22-րդը (ġayn), 24-րդը (q̈âf)

Դրանց գոյությունը բացատրվում է Ղուրանում առկա բառերի՝ պարսկերենի բառապաշար ներմուծմամբ. արաբերենում տարահունչ հարֆերը չունեն իրենց համարժեքները պարսկերենում։ Հետևաբար, ուղղագրությունը հիմնվում է արաբերեն բառարմատների վրա, իսկ բուն պարսկական բառերում հիմնականում օգտագործվում են դրանց «առավել թեթև» տարբերակները, որոնք մոտ են հնդեվրոպական լեզուներին՝ «ս» հնչյունի համար 15-րդը (sin), «հ» հնչյունի համար՝ 31-րդը (he), «զ» հնչյունի համար՝ 13-րդը (ze), «ղ» հնչյունի համար՝ 22-րդը (ġayn): Նույնպես խիստ հազվադեպ են թաշդիդը և թանվինը:

Յոթ հարֆ (و, ژ, ز, ر, ذ, د, ا) չեն միացվում հաջորդին, հետևաբար՝ ունենալով ընդամենը մեկ գրելաձև: Այդպես անջատ է գրվում, օրինակ امروز էմռուզ ("այսօր") բառը:

Ձայնավորներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացի վերը նշված բաղաձայններից, պարսկերենում գործածվում են վեց ձայնավորներ՝ ա, ի, ու, քմայնային ա, է, ո: Ընդ որում, դրանցից առաջին երեքն ունեն նույն գրավոր տեսքը, ինչ 1-ին, 30-րդ և 32-րդ կիսաձայն հարֆերը: Եթե դրանք ձայնավոր չեն կրում, ապա կիսաձայնից վերածվում են ձայնավորի: Ինչ վերաբերում է մյուս երեք ձայնավորներին, ապա դրանք արաբերենում առկա կարճ ա, կարճ ի և կարճ ու ձայնավորներն են՝

կարճ ձայնավորներ անվանումը պարսկերեն անվանումը տրանսլիտով տրանսլիտ արտասանություն
064E
◌‍َ‎
زبر
(فتحه)
zebar/zibar a Ir. /æ/; D. /a/
0650
◌‍ِ‎
زیر
(کسره)
zer/zir e /e/
064F
◌‍ُ‎
پیش
(ضمّه)
peš/piš o /o/

Թվանշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արաբական թվանշանները նույնությամբ կրկնվում են պարսկական թվերի պարագայում, բացառությամբ երեքի՝ չորս (۴), հինգ (۵) և վեց (۶) [6]:

Թվանշան Պարսկականը Յունիկոդ Արաբականը Յունիկոդ
0 ۰ U+06F0 ٠ U+0660
1 ۱ U+06F1 ١ U+0661
2 ۲ U+06F2 ٢ U+0662
3 ۳ U+06F3 ٣ U+0663
4 ۴ U+06F4 ٤ U+0664
5 ۵ U+06F5 ٥ U+0665
6 ۶ U+06F6 ٦ U+0666
7 ۷ U+06F7 ٧ U+0667
8 ۸ U+06F8 ٨ U+0668
9 ۹ U+06F9 ٩ U+0669

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]