Շիա իսլամ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Իսլամ

Իսլամ

Հավատի հիմքեր

Միաստվածություն
Աստվածային արդարություն
Մարգարե · Ահեղ դատաստան · Իմամաթ

Իսլամի հիմնասյուներ

Վկայություն · Աղոթք · Նվիրաբերություն
Պահք  · Ուխտագնացություն
Ջիհադ

Պատմություն և ներկայացուցիչներ

Մուհամմադ մարգարե
Մարգարեներ · Խալիֆներ
Սուննիներ · Շիաներ

Գրքեր և օրենքներ

Ղուրան · Սուննա · Հադիսներ
Շարիաթ · Ֆիկհ
Հանաֆիականություն ·Մալիքիականություն
Շաֆիականություն ·Հանբալիականություն
Ջաֆարիականություն

Արաբամուսուլմանական փիլիսոփայություն

Իսլամական փիլիսոփայություն
Մութազիլիականություն
Աշարիականություն
Սուֆիզմ

Մշակույթ և հանրություն

Արվեստ · Տոներ
Տոմար
Մզկիթներ

Պորտալ:Իսլամ

п · о · р


Շիա Իսլամ (արաբ․՝ شيعة اسلام‎‎) - թվաքանակով երկրորդ ամենամեծ դավանանքը, Սուննի իսլամից հետո։ «Շիա» եզրը պատմական «Շիաթ Ալիի» կրճատ տարբերակն է (արաբ. شيعة علي Շիաթու Ալի), որ նշանակում է Ալիի հետևորդներ։[1]

Շիաները իսլամի (արաբ․՝ اسلام‎‎) այն հետևորդներն են, ովքեր ընդունում են Ալի իբն Աբի Տալիբին (արաբ․՝ علي ابن ابي طالب‎‎) և նրա հետնորդներին որպես միակ օրինական խալիֆներ (արաբ․՝ خليفة‎‎), կրոնական ղեկավարներ և հոգևոր ուսուցիչներ։ Սկզբնապես շիական շարժումը հանդես էր գալիս քաղաքական պահանջներով։ Սրան զուգահեռ աստիճանաբար տեղի էր ունենում շիական գաղափարների դավանաբանական ամրագրում։ Սուննիզմի և շիիզմի միջև գլխավոր և հիմնական տարաձայությունը կայանում է իմամի և իմամաթի վերաբերյալ նրանց ունեցած գաղափարներով։ Սուննիների (արաբ․՝ سني‎‎) համար իմամը (խալիֆը)՝ հոգևոր և աշխարհիկ առաջնորդ է, ով ընտրվում էր Կուրեյշցիներից ումմայի անդամների կողմից, որպեսզի կարգավորեր համայնքի կյանքը շարիաթի (արաբ․՝ شريات‎‎) օրենքներին համապատասխան և հետևեր աստվածային կամքի կատարմանը։ Մինչդեռ շիաների համար իմամության իրավունք ուներ միայն Մուհամմադի (արաբ․՝ محمد‎‎) ընտանիքի անդամը, այսինքն Ալին և նրա ժառանգները։ Շիաների համար իմամը Մուհամմադի առաքելության ժառանգողն է և իմամաթը չէր կարող կախված լինել մարդկանց կամքից։

Շիական խմբավորումների դավանաբանական հայացքը ամենաբազմազանն է՝ սկսած չափազանց արմատականներից և «ծայրահեղականներից» (ղուլաթ,արաբ․՝ غلات‎‎), որոնց ուղղափառ իսլամի ներկայացուցիչները մուսուլմաններ չեն համարում (մասնավորապես Ալիին և այլ իմամների աստվածացնելու պատճառով), մինչև չափավորները։ Իսլամը, բացի սուննի-շիա բաժանումից, որը հիմնականն էր և շարունակում է մնալ այդպիսին մեր օրերում ևս, ժամանակի ընթացքում ունեցավ նաև այլ բաժանումներ, հատկապես շիիզմի ներսում։ Չափավոր շիա-իմամականները ընդունում էին 12 իմամների հաջորդականությունը (հենց այդտեղից էլ ծագում է նրանց անվանումը՝ իսնաաշարիականներ)։ 11-րդ Իմամ Հասան ալ-Ասկարիի (արաբ․՝ حسن العسكري‎‎) մահից հետո (873 թվական), իմամականները ընդունեցին նրա որդուն՝ մանկահասակ Մուհամմադին՝ որպես 12-րդ իմամ, որը սակայն, որոշ ժամանակ անց անհետացավ, ենթադրաբար սպանվեց։ Իմամականները նրան հռչակեցին «թաքնված» իմամ։ Եվ հենց «թաքնված» իմամի գաղափարը դարձավ իմամականների հիմնական դոգմաներից մեկը։

Առաջին պառակտումը շիական համայնքում։Զեյդ իբն Ալիի գործունեությունը[խմբագրել]

Սակայն դեռևս Օմայյանների օրոք, 731 թվականին 5-րդ իմամ Մուհամմադ ալ-Բաքիրի (արաբ․՝ محمد الباكر‎‎) մահից հետո շիական համայնքում տեղի ունեցավ առաջին բաժանումը։ Ալ-Բաքիրի մահից հետո նրա շիա կողմնակիցները բաժանվեցին մի քանի խմբերի, որոնց մեծամասնությունը որպես իմամ ճանաչում էր նրա ավագ որդի Աբու Աբդալլահին (արաբ․՝ ابو ابدلاح‎‎), ով ավելի ուշ ստացավ «աս-Սադիկ» («Ճշմարտացի» արաբ․՝ الصادق‎‎) մականունը, որը նրան հայրն էր շնորհել։ Իսկ շիաների մի մասը, որ դժգոհ էր Աս-Սադիկի՝ Օմայյանների դեմ պայքարում պասիվությունից, միավորվեց Զեյդ իբն Ալիի (արաբ․՝ زيد ابن علي‎‎)՝ ալ-Բաքիրի խորթ եղբոր և աս-Սադիկի հորեղբոր շուրջ և նրան հռչակեց 5-րդ իմամ։ Զեյդը անհրաժեշտ էր համարում արդար իմամի առկայությունը և համայնքի անդամների պարտականությունն էր համարում անարդար կառավարչին գահընկեց անելը։ Զեյդը նշանակություն չէր տալիս իմամության ժառանգության սկզբունքին և պասիվ քաղաքականությանը, ինչպես նաև պատրաստ չէր ընդունել պատկերացումները կապված Մահդի իմամի մարգարեության հետ։ Տեսականորեն Աս-Սադիկի հորեղբայրը հայտարարում էր, որ, չնայած Ալին համարվում էր մարգարեի ամենաարժանի (ալ-աֆդալ,արաբ․՝ الافضل‎‎) ժառանգորդը, նա պետք է հավատարմություն պահպաներ նաև նախորդ խալիֆների նկատմամբ, չնայած նրանք ավելի քիչ էին արժանի դրան (ալ-մաֆդուլ,արաբ․՝ المفضل‎‎)։ Զեյդն իր այս տեսակետի շնորհիվ ավելի ուշ ձեռք բերեց ոչ շիա մուսուլմանների համակրանքը։ Զեյդ իբն Ալին օրինական է համարել այն կառավարողների իշխանությունը, որոնք Մուհամմադի ընտանիքից չէին։ Նա միայն նշում էր, որ Ահլ ալ-Բեյթից (արաբ․՝ اهل البيت‎‎) կատարած ընտրությունն ավելի գերադասելի է։

Կառավարման օրինական լինելու պայման է կառավարողի նկատմամբ հավանությունը ժողովրդի կողմից և արդարությունը։ Զեյդ իբն Ալին ընդունում էր Աբու Բաքրի (արաբ․՝ ابو بكر‎‎) և Օմարի (արաբ․՝ عمر‎‎) իշխանությունը և ի տարբերություն շիա-իմամականների, նա չէր համարում Ալի իբն Աբի Տալիբի խալիֆայությունը Մուհամմադի կողմից նշանակված։ Ոչ մի տեղեկություն չկա այն մասին, որ Զեյդ իբն Ալին ճանաչել է Մուհամմադի ընտանիքի անդամների անսխալական լինելը, որը ճանաչել և ճանաչում են շիական շատ խմբավորումներ։ Բայց, չնայած դրան, զեյդիների որոշ խմբեր ավելի ուշ ընդունեցին Ալիի, նրա կնոջ՝ Ֆատիմայի (արաբ․՝ فاطمة‎‎) և նրանց որդիների՝ Հասանի և Հուսեյնի անսխալական լինելու մասին դրույթը։ Զեյդը նաև ոչինչ չի ասել «թաքնված» իմամի՝ կաիմի (արաբ․՝ قايم‎‎) մասին, ով կգա աշխարհը փրկելու։ Այս համոզմունքը ընդունում է շիաների մեծամասնությունը։ Ավելի ուշ, որոշ զեյդիներ նույնպես ընդունեցին այն։ Զեյդը չէր ընդունում Աստվածային որոշման «փոփոխությունը»՝ բադան (արաբ․՝ بدى‎‎)։ Սա ընդունում էին շիական շատ խմբավորումներ։ Եթե նրանց կողմից ճանաչված իմամները առաջ էին քաշում իրենց նախորդի կարծիքին հակասող դատողություն, ապա նրանք գտնում էին, որ Աստված փոխել է իր որոշումը այդ հարցի շուրջ։ Մեծ մեղք գործածների (քաբաիր,արաբ․՝ كباير‎‎) հարցում Զեյդ իբն Ալին մոտ էր մութազիլիականների դիրքորոշմանը և գտնում էր, որ մեղք գործածները կգտնվեն միջանկյալ դիրքում՝ հավատքի և անհավատության միջև։ Աստվածային նախախնամության և մարդու ազատ կամքի հարցով Զեյդը գտնում էր, որ մարդը ազատ է և ինքն է պատասխան տալիս իր արարքների համար, որոնք կատարվում են Աստծո կողմից տրված ուժով։ Բայց անթույլատրելի արարքները Աստծո կողմից չեն արժանանում հավանության։ Զեյդի մարտնչող քաղաքականության և պահպանողական ուսմունքի միասնությունը նրա շուրջ համախմբեց նաև բազմաթիվ շիաների։ Զեյդը Օմայյան խալիֆ Հիշամի դեմ 740 թվականին սկսեց ապստամբություն, որը ձախողվեց, իսկ Զեյդը և նրա կողմնակիցները մահացան։ Չնայած Զեյդի ապստամբության ձախողմանը, զեյդիական շարժումը չդադարեց։ Նրանք մշակեցին սեփական աստվածաբանական տեսությունը, և չնայած տեսության առումով նրանք շիաների մեջ ամենաչափավորն էին, բայց քաղաքական տեսանկյունից ամենաակտիվն էին, ինչի արդյունքում էլ 9-րդ դարի երկրորդ կեսին զեյդիները ստեղծեցին երկու պետություն, որոնցից մեկը Եմենում, մյուսը՝ Հյուսիսային Պարսկաստանի մերձկասպյան գավառներում։

Ջաֆար աս-Սադիկը իշխանության համար պայքարում[խմբագրել]

Վերադառնալով Ջաֆար Աս-Սադիկին՝ պետք է նշել, որ նրա իմամաթի սկզբնական շրջանում կարևոր փոփոխություններ էին տեղի ունենում նաև քաղաքական ասպարեզում։ Մի քանի տասնամյակ շարունակ ակտիվ քաղաքականության արդյունքում Աբբասյանները 750 թվականին գրավեցին իշխանությունը՝ հեռացնելով Օմայյաններին։ Նրանց այդ գործում ակտիվորեն աջակցում էին շիաները։ Դա կապված էր այն փաստի հետ, որ Աբբասյանները ևս ժխտում էին Օմայյանների իշխանության օրինականոթյունը, ասելով, որ արաբական խալիֆայության օրինական կառավարող կարող է լինել միայն Մուհամմադ մարգարեի ընտանիքի անդամը կամ նրա ժառանգը։ Աբբասյանները կառավարեցին արաբական խալիֆայությունը, փաստացի կամ անվանապես մոտ 5 դար՝ ընդհուպ մինչև 1258 թվականը։


Աբբասյանների ապստամբությունը շրջադարձային եղավ իսլամի վաղ պատմության համար՝ փոփոխելով սոցիալ-քաղաքական և տնտեսական գոյություն ունեցող կարգերը։ Լարվեցին, ապա բացահայտ թշնամանքի վերածվեցին Աբբասյանների և շիաների միջև հարաբերությունները։ Աբբասյանները, ում նրանք աջակցել էին ապստամբության ընթացքում, միամտորեն հավատալով, որ Օմայյանների տապալման դեպքում իրենք որպես Ալիի հետևորդներ կգան իշխանության, իշխանությունը ստանձնելուց հետո անգամ չէին էլ մտածում շիաներին մասնակից դարձնել երկրի կառավարմանը։ Շիաները փորձեցին ապստամբություն բարձրացնել, սակայն այն ձախողվեց և Աբբասյանները հալածանքներ սկսեցին նրանց դեմ։

Պատմական այսպիսի իրադրությունում անգամ Աս-Սադիկը չէր դրսևորում քաղաքական առաջնորդի հատկանիշներ։ Նա գտնում էր, որ իմամից չէր պահանջվում ուժով պայքարել իշխող ռեժիմի դեմ իր իրավունքների համար։ Աշխարհը չի կարող գոյություն ունենալ առանց իմամ, ով երկրի վրա Ալլահի ներկայացուցիչն է (հուջջաթ Ալլահ, արաբ․՝ حجة الله‎‎)։ Ճշմարիտ իմամի ընդունումը և նրան ենթարկվելը յուրաքանչյուր հավատացյալի պարտականությունն է։ Աստվածային կերպով և նասսի սկզբունքով նախորդ իմամից գիտելիքը (իլմ,արաբ․՝ علم‎‎) ժառանգածը դառնում էր կրոնական միակ օրինական ժառանգորդը, եթե նույնիսկ չէր ղեկավարում որպես խալիֆ։ Այսպիսով իմամության և խալիֆայության ինստիտուտները բաժանվեցին միմյանցից։

Իմամ Ջաֆարի գերեզմանը Բակի մզկիթում

Ջա’ֆար աս-Սադիկը ժամանակի ընթացքում հայտնի դարձավ որպես գիտնական-աստվածաբան։ Իմամի և նրա կողմնակիցների վարած ինտելեկտուալ գործունեության շնորհիվ իմամականները ստացան հստակորեն կազմված ծեսերի համակարգ, ինչպես նաև խիստ աստվածաբանական և իրավական տեսություն։ Հիմնվելով հոր ստեղծած հիմքի վրա՝ իմամ աս-Սադիկը և նրա կողմնակիցները ձևավորեցին նաև իմամության տեսության հիմնական գաղափարները, որոնք հետագայում պահպանվել են ավելի ուշ շիաների՝ իսնա’աշարիների և իսմայիլիների կողմից։

Իսմաիլականության՝ որպես շիիզմի առանձին ճյուղի առաջացումը[խմբագրել]

VIII դարում շիիզմից, ինչպես նշվեց, անջատվեց նոր ճյուղ՝ իսմաիլիականությունը։ Այն առաջացավ Աս-Սադիկի վիճահարույց քայլի հետևանքով։ Ընդունելով իմամական շիական գլխավոր դոգման՝ իմամների հետևողական հաջորդականությունը, որի խախտումը համարվում էր մեծագույն նահանջ շիականության հիմնադրույթներից, Աս-Սադիկը իր իրավահաջորդին՝ Իսմայիլին (արաբ․՝ اسماعيل‎‎), զրկեց իմամությունից՝ դեռևս իր կենդանության օրոք 7-րդ իմամ նշանակելով կրտսեր որդի Մուսա ալ-Կազիմին (արաբ․՝ موسى الكاظم‎‎)։ Շիաների մի մասը Աս-Սադիկի այս քայլը համարեց օրինական և ընդունեց Ալ-Կազիմին՝ որպես իմամ։ Սակայն շիաների մի մասը հրաժարվեց ընդունել այդ որոշումը՝ գտնելով, որ նա իրավունք չուներ իր ավագ որդուն՝ Իսմայիլին, զրկել իմամությունից։ Նրանց փաստարկները հանգում էին հետևյալին։

  • Յուրաքանչյուր հաջորդ իմամի նշանակումը չի կարող տեղի ունենալ նրա հաջորդի կամայական որոշումով, քանի որ իմամ նշանակվելը աստվածային բարեհաճություն է և իմաստության դրսևորում, որը չի կարող փոփոխվել։
  • Քանի որ Ջաֆար աս-Սադիկը արդեն մի անգամ Իսմայիլին հռչակել էր իմամ, ապա նա իրավունք չուներ նրան զրկել իմամությունից։

Սադիկի կողմնակիցները որպես հակափաստարկ բերում էին այն, որ Իսմայիլը 760 թվականին մահացել էր և շիական համայնքը չպետք է մնար առանց իմամ։ Սակայն Իսմայիլի կողմնակիցները տարածեցին լուրեր այն մասին, որ Իսմայիլը իբրև իրականում չի մահացել, և որ անգամ նրան տեսնողներ են եղել 760 թվականից հետո։ Ջաֆար աս-Սադիկի կողմնակիցները իրենց դիրքերը ամրապնդելու նպատակով սկսեցին տարածել այն վարկածը, թե իմամը զրկել է իր որդուն իմամությունից, քանի որ վերջինս գինեմոլ է եղել, իսկ Ղուրանը արգելում է գինեմոլությունը։ Իսմայիլին իմամությունից զրկելու ամենահավանական տարբերակն այն է, որ իմամ Ջաֆարը կողմնակից էր ավելի մեղմ քաղաքականության, իսկ Իսմայիլը ավելի կոշտ և արմատական քաղաքականության կողմնակից էր։

Այն շիաները, ովքեր կողմնակից էին իմամների նշանակմանը ըստ ժառանգականության սկզբունքի և ելնելով դրանից գտնում էին, որ օրինական իմամը Իսմայիլն էր, նրա որդուն՝ Մուհամմադ իբն Իսմայիլին (արաբ․՝ محمد ابن اسماعيل‎‎) ընդունեցին որպես 7-րդ իմամ, և սկսեցին կոչվել իսմայիլականներ։ Այսպիսով, նման քաղաքական և գաղափարախոսական պայմաններում հիմք դրվեց իսմաիլականությանը։

Իսմաիլականությունը՝ որպես գաղափարախոսություն[խմբագրել]

Իսմայիլիզմի՝ որպես առանձին կրոնագաղափարախոսության, վերջնական ձևավորումը տեղի է ունեցել 9-րդ դարի վերջերին։ Իմամները համարվում են անսխալական, պատասխան չեն տալիս ոչ մեկի առջև և կարող են անել ամեն ինչ, ինչ անհրաժեշտ կհամարեն։ Չէ որ իրենք հատուկ գիտելիքների են տիրապետում, որոնք ոչ մեկին հասանելի չեն։ Մարդիկ էլ պետք է ենթարկվեն նրանց, քանի որ նրանք միշտ բարին են գործում։ Իր ուսմունքում իսմաիլականությունը փոխառել է նեոպլատոնականների, գնոստիկների և այլ անտիկ դպրոցների դրույթները։ Մեծ ուշադրություն էր դարձվում թվերի առեղծվածին։ Հատկապես նրանց կողմից մեծարվում էր 7 թիվը։ Համապատասխան Պլատոնի փիլիսոփայական աշխարհայացքի՝ իսմայիլականները երկրային աշխարհը դիտում էին որպես իդեալական աշխարհի որոշակի արտացոլում։ Իսմայիլականների մշակած սկզբունքով Աստված արարվածը շարժման մեջ է դնում իր հրամանով՝ ամր (արաբ․՝ امر‎‎), կամ խոսքով՝ քալիմա (արաբ․՝ كلمة‎‎)։ Աստծո խոսքը կամ հրամանը իր և իր արարածի միջև անմիջական կապն է։ Համաշխարհային միտքը՝ ակլ, նրա առաջին ստեղծածն էր, որը առաջացավ ոչնչից շնորհիվ աստվածային կամքի։ Միտքը հավերժ է, անշարժ։ Էմանացիայի՝ ինբիաս (արաբ․՝ انبياس‎‎), արդյունքում միտքը ծնում է համաշխարհային հոգին՝ նաֆս (արաբ․՝ نفس‎‎)։ Հոգին կատարյալ չէ և դեպի կատարելություն իր ձգտման ընթացքում ունի մտքի կարիքը։ Համաշխարհային միտքն ու հոգին ունեն իրենց անվանումները՝ նախորդող՝ սաբիկ (արաբ․՝ سابق‎‎) և հաջորդող՝ թալի (արաբ․՝ تالي‎‎)։ Հոգու ձգտումը դեպի կատարելություն բացատրում է նրա ակտիվությունն ու շարժունակությունը։ Էմանացիայի միջոցով հոգին ծնում է առաջնային մատերիան և ձևը, որոնք էլ հիմք են ծառայում նյութական աշխարհի կառուցման համար։ Արարման գործընթացը տեղի է ունենում հետևյալ կերպ՝ սկզբում հոգին ծնում է 7 ոլորտները և աստղերը, 7 ոլորտներից՝ 4 պարզագույն տարրերը՝ մուֆրադաթ (արաբ․՝ مفردات‎‎)՝ խոնավություն, չորություն, ցուրտ և ջերմություն։ Դրանք միախառնվում և ստեղծում են 4 բարդ նյութերը՝ մուրակաբաթ (արաբ․՝ مراقبات‎‎)՝ հող, ջուր, օդ և կրակ։ Այս նյութերի միախառնման արդյունքում առաջանում են բույսերը, որոնք ունեն վեգետատիվ հոգի՝ ան-նաֆս ան-նամիյա (արաբ․՝ النفس النامية‎‎) և կենդանիները՝ կենդանական հոգով՝ ան-նաֆս ալ-հիսսիյա (արաբ․՝ النفس الحسية‎‎)։ Եվ վերջապես վերջինից ստեղծվել է մարդը՝ բանական հոգով՝ ան-նաֆս ան-նատիկա (արաբ․՝ النفس الناطقة‎‎)։

Իսնաաշարիականություն։Ձևավորումը և գաղափարախոսությունը[խմբագրել]

Շիաների մի մասը ընդունում է Ջաֆար աս-Սադիկի որոշումը և ընդունում Մուսա ալ-Կազիմին և նրան հաջորդած իմամներին։ Այս ճյուղի հետևորդները կոչվել են 12-ականներ կամ իսնաաշարիականներ։ Իսնաաշարիների հավատքի համաձայն՝ Մուհամմադի մահից հետո Ալլահի կողմից հայտնությունների առաքումը դադարեցվել է։ Սակայն դրանից հետո անհրաժեշտություն է առաջացել աստվածային օրենքների կիրառումը հասարակության մեջ և հավատացյալների առօրյա կյանքում։ Այս գործառույթը սկսեցին իրականացնել 4-րդ ուղղափառ խալիֆ՝ Ալի իբն Աբի Տալիբի հետնորդ-իմամները։ Նրանք համարվում են Մուհամմադի ընտանիքի անդամները՝ Ահլ ալ-Բեյթ (أهل البيت)։ Իսնաաշարիականության մեջ իմամը իսլամի առաջնորդն ու ուսուցիչն է, որը գործում է Ալլահի անունից։ Իմամները անմեղ են, համարվում են անմեղսունակ և երբեք չեն մոլորվում։ Անմեղսունակ են համարվում ոչ միայն 12 պաշտված իմամները, այլ նաև Մուհամմադի դուստր Ֆատիման։ Ամեն կարգադրություն և իմամի ամեն խոսք շիաները համարում են ճշմարտացի ապացույց՝ հուջջա (արաբ․՝ حجة‎‎)։ Այս կարգադրություններին ենթարկվելը նշանակում է ենթարկվել Ալլահին, իսկ մերժելը՝ ըմբոստանալ նրա դեմ։

Իսնաաշարիների կողմից պաշտվող իմամներն են՝

1. Ալի իբն Աբի Տալիբ (արաբ․՝ علي ابن ابي طالب‎‎)

2. Հասան իբն Ալի ազ-Զաքի (արաբ․՝ حسن ابن علي الزكي‎‎)

3. Հուսեյն իբն Ալի աշ-Շահիդ (արաբ․՝ حسين ابن الشاهد‎‎)

4. Ալի իբն Հուսեյն աս-Սաջադ (արաբ․՝ علي ابن حسين السجاد‎‎)

5. Մուհամմադ իբն Ալի ալ-Բակիր (արաբ․՝ محمد ابن علي الباكر‎‎)

6. Ջաֆար իբն Մուհամմադ աս-Սադիկ (արաբ․՝ جعفر ابن محمد الصادق‎‎)

7. Մուսա իբն Ջաֆար ալ-Քազիմ (արաբ․՝ موسى ابن جعفر الكاظم‎‎)

8. Ալի իբն Մուսա առ-Ռիզա

9. Մուհամմադ իբն Ալի ալ-Ջավադ (արաբ․՝ محمد ابن علي الجواد‎‎)

10. Ալի իբն Մուհամմադ ալ-Հադի (արաբ․՝ علي ابن محمد الحادي‎‎)

11. Հասան իբն Ալի ալ-Ասկարի (արաբ․՝ حسن ابن علي العسكري‎‎)

12. Մուհամմադ իբն Հասան (համարվում է թաքնված, սպասված իմամ՝ Մահդի ալ-Մունթազար,արաբ․՝ مهدي المنتظر‎‎)։

Ինչպես և շիիզմի բոլոր հիմնական ճյուղերում, իսնաաշարիականության մեջ նույնպես առկա է հավատքը դեպի «թաքնված իմամը» (ալ-Կաիմ,արաբ․՝ القايم‎‎)։ «Թաքնված իմամը» շիաներին ղեկավարում է իր «թաքստոցից», որում նա բնակվում է։ Շիաների պարտականությունն է պարտադիր ենթարկվել իրենց ժամանակի իմամին։ Իսնաաշարիականության մեջ «թաքնվածը» 12-րդ իմամ Մահդի ալ-Մունթազարն է։ Նա իր թաքստոցի մեջ կմնա այնքան ժամանակ, ինչքան կամենա Ալլահը և այդ թաքստոցից կղեկավարի շիաներին։ Իսկ նշանակված ժամին նա կիջնի երկիր և կհաստատի արդարության և բարեկեցության թագավորությունը։ Իսնաաշարիների ավանդությունների համաձայն՝ իմամ Մահդին, վախենալով իր կյանքի համար, թաքնվում էր ժողովրդական զանգվածներից և միշտ իր կարգադրությունները փոխանցում էր իր լիազոր ներկայացուցիչների միջոցով։ Իր «թաքնված լինելու փոքր շրջանում»՝ ալ-քայբա աս-սաղիրա, իմամ ալ-Մահդին իր հետևորդների հետ շփվում էր այդ մարդկանց միջնորդությամբ։ Այս շրջանը տևել է 70 տարի՝ 882-951 թվականներին։ Իմամի վերջին լիազոր-ներկայացուցչի մահից հետո շիաները հայտարարեցին, որ այդ պահից սկսում է «թաքնված լինելու մեծ շրջանը»՝ ալ-քայբա ալ-քաբիրան, որը սկսվեց 329 թվականին և շարունակվում է մինչ այսօր։ Ինչպես և շիաների մեծամասնությունը, այնպես էլ իսնաաշարիները առաջին երեք խալիֆներին՝ Աբու Բաքրին, Օմարին և Օսմանին (արաբ․՝ عثمان‎‎) չեն ընդունում խալիֆայությանն արժանի և պնդում են, որ մուսուլմանական համայնքը իրավունք ունի ղեկավարել միայն Մուհամմադի ընտանիքից՝ Ահլ ալ-Բեյթից մեկը։ Նրանք Ալիին համարում են ոչ միայն լավագույնը մուսուլմաններից, այլև Մուհամմադի բոլոր զինակիցներից։ Շատ զինակիցների նշանակությունը և արժանիքները իսնաաշարիականության մեջ ժխտվում են։ Իսնաաշարիականության մեջ պարտադիր է թաքցնել սեփական կրոնական համոզմունքները այն դեպքերում, երբ շիային անմիջական վտանգ է սպառնում։ Այսինքն, արտաքնապես շիան հրաժարվում է իր կրոնից, բայց նրա սիրտը մնում է հավատարիմ դրան։

Համոզմունքները թաքցնելը կոչվում է թակիա։ Գործնական կամ իրավական հարցերում շիան պետք է անշեղորեն հետևի հոգևոր վերին հեղինակության՝ մուջթահիդի (արաբ․՝ مجتهد‎‎) կարգադրություններին։ Մուջթահիդները կարևոր դեր են խաղում շիական համայնքի կյանքում, ունեն սոցիալական բարձր կարգավիճակ և նշանակություն։ Ղուրանի մեկնաբանության առանձնահատկությունները իսնաաշարիական շիիզմում. Ելնելով նրանից, որ իսնաաշարիական շիիզմի համաձայն իմամներն անմեղսունակ են, և ամեն մեկի կարգադրությունը գնահատվում է որպես Ալլահինը, նրանք գտնում են, որ Ղուրանի մեկնաբանությունը միայն իրենց է ճանաչելի։ Այսինքն, նրանց կողմից ընդունվում են միայն այն ավանդությունները, որոնք տանում են դեպի իմամներ։ Շիական ավանդույթը ժխտում է բոլոր ավանդությունները և մեկնաբանությունները, որոնք տանում են դեպի Մուհամմադի զինակիցները, ինչպես դա ընդունված է սուննիականության մեջ։ Ղուրանի (ինչպես նաև Սուննայի) մեկնաբանման բնութագրիչ առանձնահատկություն է համարվում իսնաաշարիների համոզմունքը այն բանում, որ բոլոր այաթները (նաև հադիսները,արաբ․՝ حديث‎‎) ունեն ինչպես բացահայտ՝ զահիր (արաբ․՝ ظاهر‎‎), այնպես էլ թաքնված՝ բատին (արաբ․՝ باطين‎‎) իմաստներ։ Ընդ որում Ղուրանի մեկնաբանման մեջ ակնհայտ իմաստները չեն հակասում թաքնված իմաստներին և հակառակը։ Ղուրանի բոլոր հայտնի և գաղտնի իմաստները հայտնի են եղել միայն Մուհամմադին, վերջինս էլ դրանք փոխանցել է իր ընտանիքի անդամներին՝ Ահլ ալ-Բեյթին։ Այդ պատճառով էլ ցանկացած մեկնաբանություն պետք է դեպի նրանց տանի։

Տես նաև[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Ислам; Энциклопедический словарь, Москва 1990։
  • Ահմեդ, Մուկարամ (2005)։ Encyclopedia of Islam։ Anmol Publications PVT. LTD, 234։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. The New Encyclopædia Britannica, էջ 738