Շիա իսլամ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Շիաներից)
Jump to navigation Jump to search

Իսլամ

Իսլամ

Հավատի հիմքեր

Միաստվածություն
Աստվածային արդարություն
Մարգարե · Ահեղ դատաստան · Իմամաթ

Իսլամի հիմնասյուներ

Վկայություն · Աղոթք · Նվիրաբերություն
Պահք  · Ուխտագնացություն
Ջիհադ

Պատմություն և ներկայացուցիչներ

Մուհամմադ մարգարե
Մարգարեներ · Խալիֆներ
Սուննիներ · Շիաներ

Գրքեր և օրենքներ

Ղուրան · Սուննա · Հադիսներ
Շարիաթ · Ֆիկհ
Հանաֆիականություն ·Մալիքիականություն
Շաֆիականություն ·Հանբալիականություն
Ջաֆարիականություն

Արաբամուսուլմանական փիլիսոփայություն

Իսլամական փիլիսոփայություն
Մութազիլիականություն
Աշարիականություն
Սուֆիզմ

Մշակույթ և հանրություն

Արվեստ · Տոներ
Տոմար
Մզկիթներ

Պորտալ:Իսլամ

п · о · р

Իսլամի տարածվածության քարտեզ.png

Շիա (/ˈʃə/; արաբ․՝ شيعة‎‎ Shīʿah, from Shīʿatu ʿAlī, «Ալիի համախոհներ»), իսլամի ճյուղ, որի համաձայն Մուհամմադ մարգարեն Ղադիր Խումում տեղի ունեցած հավաքի ժամանակ իր իրավահաջորդ և իմամ (առաջնորդ) է նշանակել Ալի իբն Աբի Տալիբին[1]։ Սակայն Մուհամմադի մահից հետո Սաքիֆայում տեղի ունեցած հավաքի արդյունքում խալիֆ է դարձել Աբու Բաքրը։ Հենց սրանով էլ սկսվել է սուննի իսլամի հետ առաջին հակադրությունը․ սուննիները կարծում են, որ Մուհամմադը իրավահաջորդ չի նշանակել։ Նրանք նաև պնդում են, որ Աբու Բաքրը խալիֆ է նշանակվել շուրայի միջոցով (համայնքային համաձայնությամբ), և նրան համարում են մարգարեից հետո առաջին օրինական խալիֆը[2]։

Ի տարբերություն առաջին երեք Ռաշիդուն խալիֆների՝ Ալին Մուհամմադի տոհմից էր։ Իսկ Բանու Հաշիմը, ով նաև մարգարեի զարմիկն էր, համարվում է առաջին տղամարդը, ով դարձել է մուսուլման[3]։

Շիա իսլամի կողմնակիցները կոչվում են Ալիի շիաներ կամ շիա (հավաքական), շիի կամ շիիթ (անհատապես)[4]։ Շիականությունը իսլամի երկրորդ խոշոր ճյուղն է․ 2000-ական թվականների տվյալներով շիա մուսուլմանները կազմել են աշխարհի բնակչության 10-15%[5]։ Շիա իսլամի ամենամեծ ճյուղը տասներկուականներն են (իսնաշարիներ)[6]․ 2012 թվականի տվյալներով կազմում են շիա մուսուլմանների 85%-ը[7]։

Շիա իսլամը հիմնված է Ղուրանի և հադիսներում Մուհամմադի թողած հաղորդումների վրա, ինչպես նաև հիմնված է իմամների ուսուցանած հադիսների վրա[8][9]։ Շիաները համարում են, որ Ալին Մուհամմադի իրավահաջորդ է նշանակվել աստվածային կամքով և նա նաև առաջին իմամն է։ Շիաները իմամաթի դոկտրինան տարածում են Մուհամմադի ընտանիքի անդամների վրա՝ Ահլ ալ-Բեյթ (Տան մարդիկ)[10]։ Նրանց կարծիքով Մուհամմադի ժառանգորդների մեջ որոշ մարդիկ, ովքեր հայտնի են իբրև իմամներ, ունեն որոշակի հոգևոր և քաղաքական իշխանություն համայնքի նկատմամբ, անսխալական են և օժտված են այլ աստվածային հատկանիշներով[11]։ Չնայած կան բավականին շատ շիական դպրոցներ և ճյուղեր՝ ժամանակակից շիա իսլամը բաժանվում է երեք հիմնական խմբի՝ տասներկուականներ, իսմայիլականներ և զեյդիականներ, որոնցից ամենամեծ խումբը և ամենաազդեցիկը տասներկուականներն են[12][13][14]։

Ալի իբն Աբի Տալիբ

Ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շիա բառը (արաբ․՝ شيعة‎‎ shīʻah /ˈʃiːʕa/) նշանակում է հետևորդներ[15] և պատմական Շիաթու Ալի (شيعة علي /ˈʃiːʕatu ˈʕaliː/) ձևի կրճատ տարբերակն է, որը նշանակում է «Ալիի հետևորդներ», «Ալիի կուսակցություն» կամ «Ալիի խմբակցություն»[16]։ Շիա (Shi'a) և շիիզմ (Shiism) տերմինները օգտագործվում են անգլերենում, իսկ շիիթ (Shi'ite կամ Shiite) և շիա (Shia) կոչվում են այս ուղղության հետևորդները։

Տերմինաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շիա տերմինը առաջին անգամ օգտագործվել է Մուհամմադի ժամանակներում[17]։ Այժմ այս տերմինն օգտագործվում է այն մուսուլմանների համար, ովքեր կարծում են, որ մուսուլմանական համայնքի ղեկավարությունը պատկանում է Ալիին և նրա ժառանգներին։ Նավբախթին նշում է, որ շիա եզրը վերաբերում է մուսուլմանների այն խմբին, որը Մուհամմադի ժամանակ և նրա մահից հետո Ալիին համարել է իմամ և խալիֆ[18]։ Ալ-Շահրասթանին իր տեսակետն է հայտնել, որ տերմինը վերաբերում է այն մարդկանց, ովքեր հավատում են, որ Մուհամմադը Ալիին նախորոշվել է իբրև ժառանգ, իմամ և խալիֆ[19], և այս իշխանությունը մշտապես պատկանելու է Ալիի ժառանգներին[20]։ Շիաների համար ապացույցը թաքնված է Ղուրանի և իսլամի պատմության մեջ։ Շիա գիտնականները շեշտում են, որ իշխանության գաղափարը սերտորեն կապված է մարգարեի ընտանիքի հետ, ինչպես դա երևում է 3։33,34 տողերում․ «Իսկապես, Աստված ընտրեց Ադամին և Նոյին և Աբրահամի ընտանիքին և Իմրանի ընտանիքին աշխարհի վրա (33)։ Սերունդները, նրանցից մի քանիսը ուրիշներից։ Եվ Աստված լսում է և գիտի (34)»[21]։ Շիաները փնտրում են հայտնության իրական իմաստը, որպեսզի գտնեն կյանքի և մարդկային ճակատագրի նպատակը[22]։

Համոզմունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իմամաթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալիի իրավահաջորդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շիա մուսուլմանները հավատում են, որ ինչպես միայն Ալլահը իրավունք ունի որոշելու իր մարգարեին, այնպես էլ միայն նա ունի բացառիկ իրավունք նշանակելու վերջինիս իրավահաջորդին։ Նրանք կարծում են, որ Ալլահն է ընտրել Ալիին՝ իբրև Մուհամմադի ժառանագորդ և իսլամի առաջին խալիֆ (khalifah, պետության ղեկավար)։ Շիաները կարծում են, որ Մուհամմադը Ալիին նշանակել է իր ժառանգորդ հենց Ալլահի հրամանով (Ղադիր Խումում)[23][24]։

Ալին Մուհամմադի առաջին զարմիկն էր և ամենամոտ բարեկամը, նա միևնույն ժամանակ նաև Մուհամմադի փեսան էր, քանզի ամուսնացել էր Մուհամմադի դստեր՝ Ֆաթիմայի հետ[25][26]։

Զուլ Աշիրայի իրադարձություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուհամմադը երեք տարի շարունակ գաղտնի է քարոզել իսլամը։ Միայն 4-րդ տարում Մուհամմադը առաջարկել է իր հարազատներին ընդունել իսլամ[27] և բանու հաշիմը ցեղին հավաքել է մի հանդիսավոր արարողության ժամանակ։ Խնջույքի ժամանակ երբ Մուհամմադը փորձել է հրավիրել նրանց՝ ընդունելու իսլամ, Աբու Լահաբը նրան ընդհատել է, որից հետո բոլորը հեռացել են։ Մարգարեն հանձնարարել է Ալիին կրկին 40 հոգու հավաքել։ Երկրորդ անգամ արդեն Մուհամմադը քարոզել է իսլամը և հրավիրել նրանց միանալ իրեն[28]։ Նա ասել է՝

Aquote1.png Ես շնորհակալ եմ Ալլահին իր ողորմածության համար։ Ես գովաբանում եմ Նրան և փնտրում Նրա առաջնորդությունը։ Ես հավատում եմ Նրան և վստահում։ Ես վկայում եմ, որ չկա ուրիշ աստված Ալլահից բացի։ Նա չունի որևէ գործընկեր, իսկ ես նրա մարգարեն եմ։ Ալլահը հրամայել է ինձ հրավիրել ձեզ՝ միանալու Իր կրոնին՝ ասելով՝ և զգուշացրու քո ազգակիցներին։ Ուստի ես էլ զգուշացնում եմ ձեզ և վկայում, որ չկա ուրիշ աստված Ալլահից բացի, և ես նրա մարգարեն եմ։ Օ՜ դուք՝ Աբդուլ Մութալիբի որդիներ, ոչ ոք չի եկել ձեր մոտ ավելի լավ բանով, քան ես եմ բերել։ Ընդունելով այն՝ դուք կապահովեք ձեր բարեկեցությունը այս աշխարհում և նաև ապագայում։ Ձեր միջից ո՞վ կաջակցի ինձ ի կատար ածել այս կարևոր առաքելությունը։ Ո՞վ կկիսի այս աշխատանքի բեռն ինձ հետ։ Ո՞վ կարձագանքի իմ կանչին։ Ո՞վ կդառնա իմ փոխանորդը, տեղակալն ու վեզիրը[29]։ Aquote2.png

Ալին միակն էր, ով արձագանքել է Մուհամմադի կոչին։ Մուհամադը ասել է նրան նստել և «Սպասի՛ր։ Գուցե քեզնից ավելի մեծ մեկը արձագանքի իմ կոչին»։ Մուհամմադը երկրորդ անգամ է հարցրել բանու հաշիմ ցեղի անդամներին։ Կրկին միայն Ալին է արձագանքել, և կրկին Մուհամմադը ասել է նրան սպասել։ Ի վերջո Մուհամմադը երրորդ անգամ է դիմել ցեղին։ Ալին միակ կամավորն է եղել։ Այս անգամ Մուհամմադը ընդունել է Ալիին։ Մուհամմադը «Ալիին իր մոտ է տարել, սեղմել իր սրտին և ասել հավաքվածներին՝ նա է իմ վեզիրը, ժառանգորդն ու փոխանորդը։ Լսե՛ք և ենթարկվե՛ք նրա հրամաններին»[30]։ Մեկ այլ պատմության համաձայն երբ Մուհամմադը ի վերջո ընդունել է Ալիի առաջարկը, նա «գրկել է երիտասարդին, սեղմել իր կրծքին» և ասել է․ «Ահա իմ եղբայրը, վեզիրն ու փոխանորդը․․․ Թող բոլորը լսեն նրա խոսքը և ենթարկվեն նրան»[31]։ Ռիչարդ Բերթոնը 1898 թվականի իր գրքում խնջույքի մասին գրել է․ «Ի դեմս Ալիի՝ Աբու Տալիբի որդու, Մուհամմադը ձեռք է բերել մի հավատացյալի, ով հազար սուր արժի»[32]։

Ղադիր Խումի իրադարձություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ղադիր Խումի իրադարձությունը տեղի է ունեցել 632 թվականի մարտին։ Հաջից վերադառնալուց հետո Մուհամմադ մարգարեն հավաքել է բոլոր մուսուլմաններին և երկար մի քարոզ կարդացել։ Այս քարոզում Մուհամմադը հայտարարել է․ «ում համար ես հովանավոր եմ, նրա համար Ալին էլ է հովանավոր»։ Քարոզից հետո Մուհամմադը հրամայել է բոլորին հավատարիմ լինել Ալիին։ Շիա մուսուլմանները համարում են, որ այս իրադարձությամբ Ալին պաշտոնապես նշանակվել է Մուհամմադի իրավահաջորդ[33]։

Մուհամմադի քարոզից մի հատված՝

Aquote1.png Օ՜հ մարդիկ։ Մտածեք Ղուրանի մասին և հասկացեք դրա այաները։ Նայեք պարզ այաներին և մի հետևեք երկիմաստներին, քանզի ոչ ոք չի կարող բացատրել ձեզ դրանց նախազգուշացումներն ու գաղտնիքները, ոչ ոք չի կարող պարզաբանել նրա մեկնաբանությունը բացի նրանից, ում ձեռքը ես բռնել եմ, բերել իմ մոտ, [և բարձրացրել նրա թևը,] նա, ում համար ես ձեզ ասում եմ՝ «նա, ով ինձ համարում է իր տերը (Mawla[Ն 1]), ապա Ալիին ևս իր տերը պետք է համարի»․ և նա Ալի Իբն Աբի Տալիբն է՝ իմ եղբայրը, իմ կամքի կատարողը։ Նրա նշանակումը՝ իբրև ձեր հովանավոր և առաջնորդ, ուղարկվել է ինձ Ալլահի կողմից՝ հզոր և փառահեղ։
- Մուհամմադ, «Հրաժեշտի քարոզից»[36]
Aquote2.png

։

Մուհամմադի քարոզի ավարտից հետո մուսուլմաններին հրամայվել է իրենց հավատարմությունը հայտնել Ալիին։ Ասում են, թե Օմարը առաջինն է եղել, որ իր հավատարմությունը հայտնել է Ալիին։

Շիա մուսուլմանները հավատում են, որ հենց այս իրադարձությամբ էլ Ալին դարձել է իրավահաջորդ։

Ալիի խալիֆայության շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երբ 632 թվականին Մուհամմադը մահացել է, Ալիի և Մուհամմադի մոտ բարեկամները թաղման պատրաստություն են տեսել։ Մինչ նրանք զբաղված են եղել մարգարեի մարմինը պատրաստելով Աբու Բաքրը, Ումարը և Աբու Ուբայդահ իբն ալ Ջարահը հանդիպել են Մադինայի առաջնորդներին և Աբու Բաքրին ընտրել խալիֆ։ Ալին չի ընդունել Աբու Բաքրի խալիֆայությունը և հրաժարվել է հավատարմության խոստում տալ նրան։ Սա նշվում է ինչպես սուննիների, այնպես էլ շիաների իսկական Հադիսում։

Ալիի նշանակումը Ղադիր Խումում (1308/1309 Իլխանության շրջանի ձեռագիր)

9-րդ դարի սուննի մուսուլման գիտնական Իբն Քութայբահը Ալիի մասին պատմում է՝

Ես Ալլահի ծառան եմ և նրա մարգարեի եղբայրը։ Ուստի ես ավելի արժանավոր եմ այս պաշտոնում, քան դու։ Ես հավատարմության երդում չեմ տալու ձեզ [Աբու Բաքր և Ումար], քանզի շատ ավելի ճիշտ կլինի, որ դուք բայա (հավատարմության երդում) տաք ինձ։ Դու խլել ես այս պաշտոնը անսարներից՝ իբրև փաստարկ օգտագործելով մարգարեի հետ ունեցած ցեղային կապդ։ Դու ուժով խլելու± ես այդ պաշտոնը մեր՝ ահլ ալ-բեյթի ձեռքից։ Մի±թե դու չես հայտարարել անսարների առջև, որ դու ավելի արժանավոր ես խալիֆի պաշտոնի համար, քանի որ Մուհամմադը ձեր միջից է եղել (սակայն Մուհամմադը երբեք Աբու Բաքրի ընտանիքից չի եղել), այդպիսով էլ նրանք քեզ են տվել առաջնորդությունը և ենթարկվել հրամանիդ։ Այժմ ես դեմ եմ հանդես գալիս քեզ՝ օգտագործելով նույն փաստարկը․․․ Հենց մենք ենք ավելի արժանավոր Ալլահի մարգարեն լինելուն՝ ողջ, թե մեռած։ Տվեք մեր իրավունքը մեզ, եթե իսկապես հավատում եք Ալլահին, հակառակ դեպքում պատասխան կտաք սխալ գործելու համար․․․ Ումա՛ր, ես չեմ ենթարկվելու քո հրամաններին․ ես հավատարմության երդում չեմ տալու նրան։ Ի վերջո Աբու Բաքրը ասել է․ «Օ՜ Ալի։ Եթե դու չես ցանկանում քո բայան տալ ինձ, ապա ես չեմ պատրաստվում քեզ ստիպել»։

Ալիի կինը՝ Մուհամմադի դուստր Ֆաթիման, հրաժարվել է հավատարամության երդում տալ Աբու Բաքրին և շարունակել է անհաշտ մնալ նրա հետ մինչև իր մահը․ նա մահացել է Ֆադաքի և հոր կողմից թողված ժառանգության հարցերի, ինչպես նաև իր տանը տեղի ունեցած հավաքի հետևանքների պատճառով։ Սա հիշատակված է սահիհ սուննի Հադիսում, Սահիհ Բուխարիում և Սահիհ Մուսուլմանում։ Ֆաթիման հավատարմության երդում չի տվել Աբու Բաքրի խալիֆայությանը[37]։ Բանու հաշիմ ցեղի գրեթե բոլոր անդամները, Մուհամմադի տոհմը և սահամայի մեծամասնությունը աջակցել են Ալիին մարգարեի մահից հետո, մինչդեռ ուրիշները աջակցում էին Աբու Բաքրին[38][39][40][41][42][43][44][45][46]։

Միայն 657 թվականին 3-րդ խալիֆի՝ Օսմանի սպանությունից հետո Մադինայի մուսուլամանները հուսալքության մեջ որոշում են 4-րդ խալիֆ հռչակել Ալիին[25], և նա իր խալիֆայությունը հիմնել է Քուֆայում՝ ներկայիս Իրաքում[16]։

Մուսուլմանական համայքնի նկատմամբ Ալիի իշխանությունը շատ վիճարկելի է եղել և նրա դեմ պատերազմներ են սկսվել։ Արդյունքում նա պայքարել է այն խմբերի դեմ, որոնք դավաճանել էին Ալիին նրա իրավահաջորդությանը հավատարմության երդում տալուց հետո, կամ էլ նրանց դեմ, ովքեր ցանկանում էին գրավել նրա պաշտոնը։ Այս հակասությունները ի վերջո հանգեցրել են Առաջին Ֆիթնային, որը առաջին խոշոր քաղաքացիական պատերազմն էր Իսլամական խալիֆայության ներսում։ Ֆիթնան սկսվել է ապստամբությունների տեսքով, որոնք ուղղված էին Ալի իբն Աբի Տալիբի դեմ, որը պայմանավորված էր նրա քաղաքական նախորդ՝ Օսման իբն Աֆֆանի սպանությամբ։ Ապստամբները, ովքեր մեղադրել են Օսմանին նախապաշարմունքի մեջ, հաստատել են Ալիի խալիֆայությունը, սակայն հետո սկսել են կռվել հենց նրա դեմ[25]։ Ալին իշխել է 656 թվականից մինչև 661 թվականը[25], երբ նրան սպանել են[26] գետնատարած աղոթելիս (սուջուդ)։ Այնուհետև Ալիի հիմնական հակառակորդ Մուավիան հավակնություններ է ներկայացրել խալիֆայության նկատմամբ։[47]

Հասան իբն Ալի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալիի մահից հետո նրա ավագ որդի Հասանը դարձել է Քուֆայի մուսուլմանների ղեկավար, և Քուֆայի մուսուլմանների և Մուավիայի զորքի միջև տեղի ունեցած բախումից հետո Հասանը համաձայնվել է խալիֆայությունը տալ Մուավիային և որոշ պայմաններով խաղաղություն հաստատել մուսուլմանների միջև[48][49]։

  1. Ալիին հանրայնորեն անիծելու հարկադրանքը վերացվելու էր, օրինակ՝ աղոթքների ժամանակ
  2. Մուավիան չէր օգտագործելու հարկերից ստացված գումարը անձնական կարիքների համար
  3. Պետք է խաղաղություն հաստատվեր, պետք է ապահովվեր Հասանի հետևորդների անվտանգությունը և նրանց իրավունքները
  4. Մուավիան երբեք չէր ընդունելու Ամիր ալ-Մումին (Հավատացյալների առաջնորդ) տիտղոսը
  5. Մուավիան որևէ իրավահաջորդի չէր կարող նշանակել

Այնուհետև Հասանը տեղափոխվել է Մադինա, որտեղ 670 թվականին թունավորվել է իր կնոջ՝ Ջադա բինթ ալ-Աշաթ իբն Քայսի կողմից․ այս սպանությունը կատարվել էր Մուավիայի կամքով, ով նախապես կապ էր հաստատել Հասանի կնոջ հետ։ Նրա նպատակն էր խալիֆայությունը փոխանցել իր որդուն՝ Յազիդին, իսկ Հասանը խոչընդոտ էր այդ ճանապարհին։

Հուսեյն իբն Ալի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իմամ Հուսեյնի տաճարը Քերբելայում, Իրաքը, որը սրբավայր է համարվում շիա մուսուլմանների համար։

Հուսեյնը, ով Ալիի կրտսեր որդին էր և Հասանի եղբայրը, սկզբում ընդդիմացել է Մուավիայի դեմ մուսուլմաններին առաջնորդելու կոչերին։ 680 թվականին Մուավիան մահացել է և խալիֆայությունը փոխանցվել է նրա որդի Յազիդին՝ սրանով խզելով Հասան իբն Ալիի հետ պայմանագիրը։ Յազիդը Հուսեյնից պահանջել է հավատարմության երդում (բայա) տալ իրեն։ Ալիի համախոհները, ովքեր կարծում էին, թե Մուավիայի մահից հետո խալիֆայությունը վերադարձվելու է Ալիի ժառանգներին, այս քայլը համարել են խաղաղության պայմանագրի խախտում, ուստի Հուսեյնը մերժել է հավատաևմության երդում տալու Յազիդի պահանջը։ Քուֆայում Հուսեյնին աջակցողների մեծ զանգված էր հավաքվել, ովքեր սպասում էին, որ նա պետք է վերադառնա և ստանձնի խալիֆի և իմամի պաշտոնը, ուստի Հուսեյնը հավաքել է իր ընտանիքին և հետևորդներին և Մադինայից տեղափոխվել Քուֆա։ Քուֆայի ճանապարհին՝ Քերբելայի մոտակայքում (ներկայիս Իրաք), նրա դեմ դուրս է եկել Յազիդի զորքը։ Հուսեյնը․ նրա ընտանիքը և հետևորդները՝ շուրջ 72 հոգի, սպանվել են Քերբելայի ճակատամարտում։

Շիաները Հուսեյնին համարում են մարտիրոս (shahid) և իմամ Ահլ ալ-Բեյթից։ Նրանք Հուսեյնին համարում են իսլամի պաշտպան, ով թույլ չտվեց Յազիդ I-ին ոչնչացնել իսլամը։ Հուսեյնը Ալիից հետո վերջին իմամն է, ում շիական բոլոր ուղղությունները և ճյուղերը ճանաչում են[50]։ Քերբելայի ճակատամարտը հաճախ համարվում է իսլամում շիաների և սուննիների միջև վերջնական պառակտման պատճառ և ամեն տարի Աշուրիայի օրը հիշատակվում է շիա մուսուլմանների կողմից։

Իմամաթի հայեցակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքական առաջնորդության հարցում վաղ շրջանի շիաների հայացքները շատ քիչ էին տարբերվում սուննիներից, սակայն հնարավոր է շիական հայեցակարգում տեսնել որոշակի զտում։ Վաղ շրջանի սուննիները ևս կարծում էին, որ քաղաքական առաջնորդը պիտի լինի Մուհամմադի ցեղից՝ կուրայշ ցեղից։ Զեյդիականները ավելի են նեղացնում քաղաքական առաջնորդի պահանջները՝ պնդելով, որ Ալիի ցանկացած ժառանգորդ չի կարող լինել մուսուլմանական համայնքի (ումմա) ղեկավար, այլ միայն այն տղամարդիկ, ովքեր ծագում են Ալիից և Ֆաթիմայից։ Աբբասյան ապստամբությունների շրջանում, սակայն, որոշ շիաներ, ովքեր հայտնի էին իմամիյա անունով (իմամների հետևորդներ), հետևել են իմամ Ջաֆար աս-Սադիկի՝ Մուհամմադի փեսա իմամ Ալիի թոռան թոռան աստվածաբանական դպրոցին։ Նրանք ավելի էին մեծացնում իմամների կրոնական դերակատարում և պնդում էին, որ ցանկացած ժամանակ՝ իշխանության ղեկին կամ դրանից հեռու, Ալիի և Ֆաթիմայի արու ժառանգը աստվածային կամքով իմամ է համարվում և նա միակ հեղինակությունն է հավատքի և օրենքի բոլոր հարցերում։ Շիաների համար իմամների նկատմամբ սերը նույնքան կարևոր է դարձել, որքան հավատը Ալլահի միակը լինելուն և Մուհամմադի առաքելությանը։

Զուլֆիկարը վահանով և առանց վահանի։ Ալիի թրի ֆաթիմյան շրջանի պատկերը ճիշտ այնպես, ինչպես արված է Հին Կահիրեի դարպասների՝ Բաբ ան-Նասրի վրա։ Երկու թրերը վերցվել են հեթանոսական աստված Մանաթի տաճարից Սադ իբն Զեյդ ալ-Աշհալիի արշավանքի ժամանակ։ Մուհամմադը դրանք տվել է Ալիին՝ ասելով, որ դրանցից մեկը Զուֆիկար է, որն էլ դարձել է Ալիի հայտնի թուրը, իսկ ավելի ուշ շիիզմի խորհրդանիշը[51]։

Ավելի ուշ շիաները մեծ մասը, այդ թվում նաև տասներկուականներն ու իսմայիլականները, դարձել են իմամական։ Իմամական շիաները հավատում են, որ իմամները Մուհամմադի հոգևոր և քաղաքական իրավահաջորդներն են։ Իմամները մարդիկ են, ովքեր ոչ միայն ղեկավարում են մուսուլմանական համայնքը արդարությամբ, այլև պահպանում և մեկնաբանում են աստվածային օրենքն ու դրա գաղտնի իմաստը։ Մուհամմադի խոսքերն ու արարքները և իմամները համայնքի համար ուղեցույց և օրինակ են, ուստի նրանք պետք է հեռու լինել սխալներից և մեղքերից և պետք է ընտրված լինեն Մուհամմադի միջոցով աստվածային հրամանով կամ նասսով[52][53]։

Ալիի սրի և վահանի պատկերը Բաբ ան-Նասր դարպասի վրա, Կահիրե

Այս տեսակետի համաձայն միշտ կա իմամ, ով մուսուլմանական համայնքի հավատի և օրենքի բոլոր հարցերը լուծող աստվածային կամքով ընտրված հեղինակությունն է։ Ալին եղել է առաջին իմամը՝ Մուհամմադի օրինական իրավահաջորդը, որին հաջորդել են Մուհամմադի ժառանգորդները նրա դուստր Ֆաթիմայի գծով։

Ահլ ալ-Բեյթին (Մուհամմադի ընտանիքը և նրա ժառանգորդները) կամ խալիֆ Աբու Բաքրին հետևելու տարբերությունը ձևավորել է շիա և ոչ շիա տեսակետները՝ հիմնված Ղուրանի այաթների, Հադիսի և իսլամի այլ աղբյուրների վրա։ Օրինակ՝ հադիսի հավաքածուն, որը հարգված է շիա մուսուլմանների կողմից, կենտրոնացած է Ահլ ալ-Բեյթի անդամների և նրանց համախոհների պատմությունների վրա, մինչդեռ այն պատմությունները, որոնք չեն պատկանում կամ չեն ընդունվում Ահլ ալ-Բեյթի կողմից, ներառված չեն։ Օրինակ՝ Իբն Ասաքիրը իր Թարիհ Քաբիր և Մութթաքին իր Քանզուլ Ումմա աշխատությունների մեջ նշում են, որ խալիֆ Ումարը մտրակել է Աբու Հուրայրային, կշտամբել է և արգելել պատմել Մուհամմադի հադիսները։ Ումարը ասել է․ «Այն պատճառով, որ դու մեծաքանակ հադիսներ ես պատմում, դու կարող ես ստեր վերագրել Սուրբ մարգարեին։ (Այսինքն՝ քո նման չար մարդը կարող է միայն ստեր պատմել Սուրբ մարգարեի մասին)։ Ուստի դու պետք է դադարես մարգարեի հադիսները պատմել, հակառակ դեպքում ես քեզ կուղարկեմ Դուսի երկիր (Տոհմ Եմենում, որին պատկանում էր Աբու Հուրայրան)»։ Սուննիների տեսակետի համաձայն Ալին Աբու Բաքրից հետո 4-րդ խալիֆն էր, մինչդեռ շիաները հավատում են, որ Ալին աստվածային կամքով կանխորոշված իմամն է եղել կամ Մուհամմադի ժառանգորդը։ Շիական պատմության մեջ շրջադարձային իրադարձությունը 680 թվականին Քերբելայի ճակատամարտում Ալիի որդի Հուսեյն իբն Ալիի սպանությունն է եղել, ով շարժում էր սկսել հանդուգն խալիֆ Մուավիայի դեմ (Հուսեյնի 71 հետևորդները ևս սպանվել են)։ Հուսեյնը բռնապետության դեմ դիմադրության խորհրդանիշ է։

Տասներկուական և իսմայիլական շիա իսլամում հավատում են, որ աքլը՝ աստվածային իմաստությունը, մարգարեների և իմամների հոգիների աղբյուրն է, որը նրանց տալիս է գաղտնի գիտելիք, որը կոչվում է հիքմահ, իսկ նրանց տառապանքները իրենց նվիրյալների համար աստվածային ողորմածության միջոց են եղել[54][55]։ Չնայած իմամ չէր ստանում աստվածային հայտնություն՝ նա սերտ հարաբերությունների մեջ էր Ալլահի հետ, ով ուղղորդում էր նրան, իսկ նա էլ իր հերթին ուղղորդում էր մարդկանց։ Իմամաթը կամ աստվածային ուղղորդման հավատը տասներկուական և իսմայիլական ճյուղերի հիմնային հավատն է և հիմնված է այն հայեցակարգի վրա, որ Ալլահը երբեք չի թողնի մարդկությանը առանց իր աստվածային առաջնորդության[56]։

Ժամանակի իմամ, շիաների վերջին իմամ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլամում մահդին մարգարեացած այն փրկիչն է, ով ղեկավարելու է 7, 9 կամ 19 (տարբերությունները պայմանավորված են մեկնաբանությամբ) տարի մինչև Ահեղ դատաստանի օրը և աշխարհը ազատելու է չարից։ Իսլամական ավանդույթի համաձայն մահդիի ի հայտ գալը համընկնելու է Հիսուս Քրիստոսի երկրորդ գալստյան հետ, ով օգնելու է մահդիին ընդդեմ ադ-Դաջալի (բառացի՝ «կեղծ մեսիա» կամ հակաքրիստոս)։ Հիսուսը, ով իսլամում համարվում է մասիհ կամ մեսիա, իջնելու է սպիտակ կամարակապ սրահում՝ Դամասկոսի արևելքում՝ դեղին հագուստով և գլուխն օծված։ Այնուհետև նա միանալու է մահդիին Դաջալի դեմ պատերազմում և սպանելու է Դաջալին ու միավորելու մարդկությանը։

Հյուսիսային Աֆրիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրան և Կովկաս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արաբական թերակղզի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Բանու Ուխայդիր (865–1066)՝ զեյդիականություն

Բահրեյն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Քարմաթիներ (900–1073)՝ քարմաթիներ
  • Ույունիդների դինաստիա (1073-1253)՝ տասներկուականներ[62]
  • Ուսֆուրներ (1253–1320)՝ տասներկուականներ[62]
  • Ջարվանների դինաստիա (1305–1487)[63]՝ իսմայիլականներ և տասներկուականներ[64]
  • Ջաբրիդներ (15/16-րդ դար)՝ տասներկուականներ[65]

Եմեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ռասիդներ (893–1970)՝ զեյդիականություն
  • Սուլեյհիների դինաստիա (1047–1138)՝ իսմայիլականություն[66]
  • Համդանիդներ (1099-1174)՝ իսմայիլականություն
  • Զուրայիդներ (1083–1174)՝ իսմայիլականություն
  • Եմենի Մութավաքիլի թագավորություն (1918–1970)՝ զեյդիականություն

Եվրոպա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Քալբիներ (948–1053)
  • Համուդիների դինաստիա (1016–1073)՝ զեյդիականություն[67]

Սիրիա և Իրաք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Համդանիդների դինաստիա (890–1004)
  • Ալ-Մազեդի (961–1163) (կենտրոնական և հարավային Իրաք)
  • Նումայրիդներ (990–1081) (արևելյան Սիրիա և հարավարևելյան Թուրքիա)
  • Մրվանիներ (990–1085)
  • Ուկայլիդների դինաստիա (990–1169)
  • Միրդասիդներ (1024–1080)

Փոքր Ասիա (ժամանակակից Թուրքիա)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկաստան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Բահմանի սուլթանություն (1347–1527)
  • Ջանուպուրի սուլթանություն (1394–1479)
  • Բիդարի սուլթանություն (1489–1619)
  • Բերարի սուլթանություն (1490–1572)
  • Ահմադնագարի սուլթանություն (1490–1636)
  • Քութբ շահի դինաստիա (1512–1687)
  • Ադիլ շահի դինաստիա (1490–1686)
  • Նաջմ ի-Սանի դինաստիա (1658–?)
  • Ռամպուրի պետություն (1719–1949)
  • Աուդայի Նավաբ (1722–1858)
  • Բենգալի Նավաբներ (1757–1880)
  • Տալպուրի դինաստիա (1783–1843)[68]
  • Հունզա (1500-ական–1974)
  • Նագար (14-րդ դար–1974)

Հարավարևելյան Ասիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Դայա փասայի (1128–1285).[69]
  • Բանդար Քալիբահ[70]
  • Մոյիրա Մալայա[71]
  • Քանթո Քամբար[72]
  • Ռոբարոմուն[73]

Արևելյան Աֆրիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Քիլվայի սուլթանություն (957–1506)[74]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ислам; Энциклопедический словарь, Москва 1990։
  • Ահմեդ, Մուկարամ (2005)։ Encyclopedia of Islam։ Anmol Publications PVT. LTD, 234։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Olawuyi Toyib (2014)։ On the Khilafah of Ali over Abu Bakr։ էջ 3։ ISBN 978-1-4928-5884-3։ Արխիվացված օրիգինալից 22 April 2016-ին 
  2. «The Shura Principle in Islam – by Sadek Sulaiman»։ www.alhewar.com։ Արխիվացված օրիգինալից 27 July 2016-ին։ Վերցված է 2016-06-18 
  3. Triana María (2017)։ Managing Diversity in Organizations: A Global Perspective (անգլերեն)։ Taylor & Francis։ էջ 159։ ISBN 978-1-317-42368-3։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  4. Shi'a is an alternative spelling of Shia, and Shi'ite of Shiite. In subsequent sections, the spellings Shia and Shiite are adopted for consistency, except where the alternative spelling is in the title of a reference.
  5. «Mapping the Global Muslim Population»։ 2009-10-07։ Արխիվացված օրիգինալից 14 December 2015-ին։ Վերցված է 10 December 2014։ «The Pew Forum’s estimate of the Shia population (10-13%) is in keeping with previous estimates, which generally have been in the range of 10-15%.» 
  6. Newman Andrew J. (2013)։ «Introduction»։ Twelver Shiism: Unity and Diversity in the Life of Islam, 632 to 1722։ Edinburgh University Press։ էջ 2։ ISBN 978-0-7486-7833-4 
  7. Guidère Mathieu (2012)։ Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism։ Scarecrow Press։ էջ 319։ ISBN 978-0-8108-7965-2 
  8. Esposito, John. "What Everyone Needs to Know about Islam". Oxford University Press, 2002 | 978-0-19-515713-0. p. 40
  9. «From the article on Shii Islam in Oxford Islamic Studies Online»։ Oxfordislamicstudies.com։ Արխիվացված օրիգինալից 28 May 2012-ին։ Վերցված է 2011-05-04 
  10. Goldziher, I., Arendonk, C. van and Tritton, A.S. (2012)։ «Ahl al- Bayt»։ in P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs։ Encyclopaedia of Islam (2nd ed.)։ Brill։ doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_0378 
  11. «Lesson 13: Imam's Traits»։ Al-Islam.org։ 2015-01-13։ Արխիվացված օրիգինալից 9 February 2015-ին 
  12. Tabataba'i (1979), p. 76
  13. God's rule: the politics of world religions, p. 146, Jacob Neusner, 2003
  14. Esposito, John. What Everyone Needs to Know about Islam, Oxford University Press, 2002. 978-0-19-515713-0. p. 40
  15. Duncan S. Ferguson (2010)։ Exploring the Spirituality of the World Religions: The Quest for Personal, Spiritual and Social Transformation։ Bloomsbury Academic։ էջ 192։ ISBN 978-1-4411-4645-8 
  16. 16,0 16,1 The New Encyclopædia Britannica, Jacob E. Safra, Chairman of the Board, 15th Edition, Encyclopædia Britannica, Inc., 1998, 0-85229-663-0, Vol 10, p. 738
  17. Tabataba'i 1977, էջ. 34
  18. Sobhani & Shah-Kazemi 2001, էջ. 97
  19. Sobhani & Shah-Kazemi 2001, էջ. 98
  20. Vaezi 2004, էջ. 54 Կաղապար:Cnf
  21. Cornell 2007, էջ. 218
  22. Cornell 2007, էջ. 236
  23. Ehsan Yarshater (ed.)։ «Shi'ite Doctrine»։ Iranicaonline.org։ Արխիվացված օրիգինալից 17 May 2015-ին։ Վերցված է 2019-01-22 
  24. Momen 1985, էջ. 15
  25. 25,0 25,1 25,2 25,3 Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions, Wendy Doniger, Consulting Editor, Merriam-Webster, Incorporated, Springfield, MA 1999, 0-87779-044-2, LoC: BL31.M47 1999, p. 525
  26. 26,0 26,1 "Esposito, John. "What Everyone Needs to Know about Islam" Oxford University Press, 2002. 978-0-19-515713-0. p. 46
  27. Կաղապար:Cite quran.
  28. Razwy Sayed Ali Asgher։ A Restatement of the History of Islam & Muslims։ էջ 54 
  29. Razwy Sayed Ali Asgher։ A Restatement of the History of Islam & Muslims։ էջեր 54–55 
  30. Razwy Sayed Ali Asgher։ A Restatement of the History of Islam & Muslims։ էջ 55 
  31. Irving Washington։ The Life of Mohammed 
  32. Burton Sir Richard (1898)։ (The Jew the Gypsy and El Islam։ San Francisco 
  33. Razwy Sayed Ali Asgher։ A Restatement of the History of Islam & Muslims։ էջ 276 
  34. Zakee Kazmee (2011-04-24), "Misconceptions of Shi'a" – Ammar Nakhshwani Lecture at MIT, արխիվացված օրիգինալից 2017-04-11-ին, https://www.youtube.com/watch?v=cjLXvqqfIpY, վերցված է 2017-04-10 
  35. Majd Vahid։ The Sermon of Prophet Muhammad (saww) at Ghadir Khum։ էջեր 17–18 
  36. The Last Sermon of Muhammad by Shia Accounts
  37. «After the death of Allah 's Apostle Fatima the daughter of Allah's Apostle asked Abu Bakr As-Siddiq to give her, her share of inheritance from what Allah's Apostle had (p. 1) – Sunnah.com – Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)»։ Արխիվացված օրիգինալից 10 October 2017-ին 
  38. «Lesson 8: The Shi'ah among the Companions {sahabah}»։ Al-Islam.org։ February 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 29 July 2017-ին 
  39. «Chapter 3: State of Affairs in Saqifah after the Death of the Prophet»։ Al-Islam.org։ 2016-04-21։ Արխիվացված օրիգինալից 29 July 2017-ին 
  40. «Did Imam Ali Give Allegiance to Abu Bakr?»։ Islamic Insights։ 8 December 2009։ Արխիվացված օրիգինալից 28 June 2017-ին 
  41. Riz̤vī, Sayyid Sa'eed Ak̲h̲tar. Slavery: From Islamic & Christian Perspectives. Richmond, British Columbia: Vancouver Islamic Educational Foundation, 1988. Print. 0-920675-07-7 pp. 35–36
  42. «Archived copy»։ Արխիվացված օրիգինալից 30 July 2017-ին։ Վերցված է 2017-06-14 
  43. Shaikh, Asif. Sahaba: The Companion. n.p., n.d. Print. pp. 42–45
  44. Peshawar Nights
  45. A list composed of sources such as Ibn Hajar Asqalani and Baladhuri, each in his Ta'rikh, Muhammad Bin Khawind Shah in his Rauzatu's-Safa, Ibn Abdu'l-Birr in his Isti'ab
  46. Muhammad ibn Jarir al-Tabari, vol. 3, p. 208; Ayoub, 2003, 21
  47. The New Encyclopædia Britannica, Jacob E. Safra, Chairman of the Board, 15th Edition, Encyclopædia Britannica, Inc., 1998, 0-85229-663-0, Vol 10, p. tid738
  48. «"Solhe Emam Hassan"-Imam Hassan Sets Peace»։ Արխիվացված օրիգինալից 11 March 2013-ին 
  49. تهذیب التهذیب։ էջ 271 
  50. Discovering Islam: making sense of Muslim history and society (2002) Akbar S. Ahmed
  51. Religious trends in pre-Islamic Arabic poetry, By Ghulam Mustafa (Hafiz.), p. 11, Author writes: Similarly, swords were also placed on the Idols, as it is related that Harith b. Abi Shamir, the Ghassanid king, had presented his two swords, called Mikhdham and Rasub, to the image of the goddess, Manat....to note that the famous sword of Ali, the fourth caliph, called Dhu-al-Fiqar, was one of these two swords
  52. Nasr (1979), p. 10
  53. Momen 1985, էջ. 174
  54. Corbin 1993, pp. 45–51
  55. Nasr (1979), p. 15
  56. Gleave Robert (2004)։ «Imamate»։ Encyclopaedia of Islam and the Muslim world; vol.1։ MacMillan։ ISBN 978-0-02-865604-5 
  57. According to:
  58. شاكر مصطفى, موسوعة دول العالم الأسلامي ورجالها الجزء الأول, (دار العلم للملايين: 1993), p. 420
  59. Berkey Jonathan (2003)։ The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800։ Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-58813-3  , p. 135
  60. 60,0 60,1 Newman, Andrew J. Twelver Shiism: Unity and Diversity in the Life of Islam, 632 to 1722. Edinburgh University Press, Nov 20, 2013.
  61. RM Savory, Safavids, Encyclopedia of Islam, 2nd ed.
  62. 62,0 62,1 Yitzhak Nakash, Reaching for Power:The Shi'a in the Modern Arab World, (Princeton University Press, 2006), 22.
  63. http://www.alwasatnews.com/data/2009/2379/pdf/fdt5.pdf
  64. Juan R.I. Cole, "Rival Empires of Trade and Imami Shiism in Eastern Arabia, 1300-1800", International Journal of Middle East Studies, Vol. 19, No. 2. (May, 1987), pp. 177-203, at p. 179, through JSTOR. [1]
  65. Antiquity to Institutionalization of al-Khalifa Rule. Fanack. Retrieved May 21, 2018.
  66. Contemporary Yemen: politics and historical background, By B.R. Pridham, p. 14
  67. "Al-Humaydi and Peter Scales (1994: 94-95) seem to be ignorant of the Zaydiyya, whose outward practice appears Sunni. Possibly, Al-Humaydi and Scales have conflated Shi'ite with Imamiyyah and are in fact refuting their projection of the Hammudids." Article by Sayyid 'Ali ibn 'Ali Al-Zaidi, At-tarikh as-saghir 'an ash-shia al-yamaniyeen (Arabic: التاريخ الصغير عن الشيعة اليمنيين, A short History of the Yemenite Shi‘ites). 2005
  68. «The Royal Talpurs of Sindh» 
  69. شاكر مصطفى, موسوعة دول العالم الأسلامي ورجالها الجزء الثالث, (دار العلم للملايين: 1993), p. 1987
  70. شاكر مصطفى, موسوعة دول العالم الأسلامي ورجالها الجزء الثالث, (دار العلم للملايين: 1993), p. 1987
  71. شاكر مصطفى, موسوعة دول العالم الأسلامي ورجالها الجزء الثالث, (دار العلم للملايين: 1993), p. 1987
  72. شاكر مصطفى, موسوعة دول العالم الأسلامي ورجالها الجزء الثالث, (دار العلم للملايين: 1993), p. 1987
  73. شاكر مصطفى, موسوعة دول العالم الأسلامي ورجالها الجزء الثالث, (دار العلم للملايين: 1993), p. 1987
  74. شاكر مصطفى, موسوعة دول العالم الأسلامي ورجالها الجزء الثالث, (دار العلم للملايين: 1993), p. 1360


  1. Mawla բառը արաբերենում տարբեր իմաստներ ունի, այնուամենայնիվ, շիաները վիճում են, որ քարոզների բովանդակության մեջ այս տերմինը նշանակում է առաջնորդ[34]։ Սակայն «մաուլան» միակ բառը չի եղել, որ Մուհամմադը օգտագործել է Ալիին կոչելու համար, նա նաև օգտագործել է «վալի», «իմամ» և «խալիֆ» տերմինները։ Այս ամենը փաստում է, որ Ալին Մուհամմադի իրավահաջորդն է նշանակվել հենց նրա քարոզներում։ Շիաների կարծիքով այս բառերի միությունը, որոնք ապացուցում են Ալիի առաջնորդությունը, ունեն ինչպես կրոնական առաջնորդության, այնպես էլ քաղաքական առաջնորդության իմաստ, ինչպես ցույց են տալիս տվյալ բառերը.[35]