Մշակույթ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Մշակույթ (այլ կիրառումներ)

Մշակույթ (լատիներեն՝ cultura), հասարակության և մարդու զարգացման որոշակի մակարդակ, որն արտահայտվում է մարդկանց գործունեության և կյանքի կազմակերպման ձևերով և տիպերով։ : Մշակույթը ընդգրկում է անթրոպոլոգիան, այն պարունակում է մի շարք երևույթներ, որը փոխանցվել է սոցիալական և մարդկային հասարակության հետևանքով: Որոշ տեսակետներ մարդկային վարքագծի մասին, հասարակական փորձը ինչպիսին է մշակույթը արտահայտիչ ներկայացված է՝ նկարչություն, երաժշտություն, պար, ծես և կրոն: Օգտագործվել են ապաստարանը, սնունդը և հագուստը ներկայացնելու համար տվյալ մշակույթը: Մշակույթի հայեցակարգը ներառում է ֆիզիկական արտահայտություններ, ինչպիսիք են տեխնոլոգիան, ճարտարապետությունը և արվեստը, իսկ մշակույթի ոչ կարևոր կողմերը, ինչպիսիք են սոցիալական կազմակերպությունները ներառյալ քաղաքական կազմակերպման և սոցիալական հաստատությունների գործելակերպը, դիցաբանությունը, փիլիսոփայությունը, գրականությունը : Գիտությունը բաղկացած է հասարակության ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունից: Մարդասիրությունը մշակույթի արտահայտման մի ձև է՝ հատկանիշ: Մշակութային մակարդակը երբեմն նաև երևում է հասարակության քաղաքակրթությունից: Մշակույթի հիերարխիկ հեռանկարներում նույնպես հայտնաբերված են տարբերություններ սոցիալական բարձր մշակույթի և սոցիալական ցածր մշակույթի միջև: Դրանք իրարից առանձնանում են մշակութային կապիտալի շերտավոր հասանելիությամբ: Ընդհանուր առմամբ, մշակույթը հաճախ օգտագործվում է հատկապես էթնիկ խմբերի կողմից: Դրանք ունեն խորհրդանշական իրերը՝ հագուստ, զարդեր: Զանգվածային մշակույթը վերաբերում է սպառողական մշակույթի զանգվածային և զանգվածային միջնորդավորված ձևերին, որոնք հայտնվել են 20-րդ դարում: Փիլիսոփայության որոշ դպրոցներ, ինչպիսիք են մարքսիզմը եւ քննադատական տեսությունը, մշակույթը հաճախ քաղաքականորեն օգտագործում են որպես քաղաքական գործիք, ստորադաս դասերը շահագործելու համար: Ընդհանուր հասարակական գիտություններում՝ մշակութային մատերալիզմում մշակույթը ծագում է մարդկային կյանքի նյութական պայմաններից ֆիզիկական գոյատևման համար, և մշակույթի հիմքը հայտնաբերվել է կենսաբանական վիճակում: Երբ օգտագործվում է հաշվելի գոյական, մշակույթը նշանակում է սովորույթ, ավանդույթ ունի նաև հասարակության և համայնքի իմաստ ինչպես նաև էթնիկ խումբը կամ ազգը: Մշակույթը ժամանակի ընթացքում ձեռք բերված գիտելիքների հավաքածու է: Այս իմաստով բազմամշակութայնությունը գնահատվում է խաղաղ գոյակցություն և փոխադարձ հարգանք տարբեր մշակույթներում բնակվող մարդկանց համար:

Էթմոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ժամանակակից մշակույթ տերմինը օգտագործում էին հին հռոմեացի Ռոմանը և բանախոս Ցիցերոնը իր աշխատության մեջ, որտեղ նրանք գրել են հոգու զարգացման և հոգու մշակույթի մասին՝ օգտագործելով հողային փոխհարաբերությունները հուգու զարգացման համար: Երբեմն մշակույթը օգտագործվում է կոնկրետ նկարագրելու հասարակությունը նրանց գաղափարախոսությունը և հասարակական դիրքորոշումը: Բազմամշակութայնության մշակութային հարաբերականությունը է և վերլուծական դիրքորոշումը: Մշակույթները հեշտությամբ չեն կարող օբյեկտիվորեն դասակարգվել կամ գնահատվել, քանի որ ցանկացած էվոլուցիա անհրաժեշտ է մշակույթին: Այնուամենայնիվ, փիլիսոփայության մեջ մշակութային հարաբերականության այս դիրքորոշումը տապալված է և անթույլատրելի է, քանի որ այդ արժեքի դատողությունը ինքնին տվյալ մշակույթի արդյունք է: Այսպիսով հասկացան, որ հեռահաղորդակցության ոլորտում մարդկային զարգացումը շատ արագ է: Սամուել Պուֆենդորֆը այս փոխաբերությունը վերցրեց ժամանակակից համատեքստում, նա ենթադրում էր, որ փիլիսոփայությունը մարդու բնական կատարելությունն է, սակայն ներկայումս այդ կարծիքը ընդունվում է որոշ չափով:: Մշակութային հարաբերականության գաղափարախոսությունը և վերլուծական դիրքորոշումը այն է, որ մշակույթները հեշտությամբ չեն կարող օբյեկտիվորեն դասակարգվել կամ գնահատվել, քանի որ ցանկացած գնահատումը տվյալ մշակույթի արժեքային համակարգն է: Այնուամենայնիվ, փիլիսոփայության մեջ մշակութային հարաբերականության այս դիրքորոշումը տապալված է և անթույլատրելի է, քանի որ այդ արժեքի դատողությունը ինքնին տվյալ մշակույթի արդյունք է:

1986-ին փիլիսոփա Էդվարդ Ս. Կասեյը գրել է, «Մշակույթը նշանակում է՝ տեղ»: Որոշ բառեր վերցված են լատինական գաղութից նշանակել է բնակություն, պաշտամունք՝ հատկապես կրոնական: Լինել մշակութային, ունենալ մի մշակույթ, պետք է բնակվել մի տեղ բավականաչափ լինել պատասխանատու և հոգատար:

Ըստ Ռիչարդ Վելկեյի մշակույթ նշանակում էր հոգու կամ մտքի մշակում, ավելի ուշ ձեռք է բերել այլ իմաստ՝ 18-րդ դարի գերմանացի մտածողների գրվածքներում ովքեր ունեին տարբեր մտածելակերպեր, զարգանում էր ժամանակակից լիբերալիզմը և լուսավորակա գաղափարները: Այսպիսով, այս հեղինակների մեջ «մշակույթ» և «քաղաքակրթություն» հակադրությունը սովորաբար ենթադրվում է նույնիսկ այն դեպքում, երբ արտահայտված չէ:

Էտուրա Է.Բ.-ի խոսքերով. մշակույթը այն ամբողջական բարդույթն է, որը ներառում է գիտելիքներ, հավատք, արվեստ, բարոյականություն, օրենք, սովորություն և մարդու կողմից ձեռք բերված ցանկացած այլ կարողություններ ու սովորույթներ որպես հասարակության անդամ: Այլապես, ժամանակակից տարբերակով, «Մշակույթը սահմանվում է որպես սոցիալական դոմեն, որը շեշտում է պրակտիկաները, դիսկուրսները և նյութական արտահայտությունները որոնք ժամանակի ընթացքում արտահայտում են կյանքի հասարակական իմաստի շարունակականություններն ու անվերջությունները:

Քեմբրիջի անգլերեն բառարանը նշում է, որ մշակույթը «կյանքի ձև է, հատկապես ընդհանուր սովորույթները և համոզմունքները որոշակի մարդկանց, որոշակի խմբի համար: Ահաբեկչության կառավարման տեսությունը պնդում է, որ մշակույթը մի շարք գործողություն է և աշխարհայացք որոնք մարդկանց հնարավորություն են տալիս ընկալել որպես «իմաստության աշխարհում արժեք ունեցող անձ»:

Խոսքը սովորաբար օգտագործվում է որպես զարգացած ունակություն այն դասակարգվում է և ներկայացվում, այն դարձնում ավելի պատկերային և ստեղծագործ: Այս ունակությունը առաջացավ 50,000 տարի առաջ մարդկային վարքագծի արդիականության էվոլյուցիայի հետ: Այն մարդկային եզակի հատկություն է, թեև որոշ տեսակներ նման են: Այդ գաղափարներ որոնք փոխանցվում են սոցիալական փոխազդեցության միջոցով և գոյություն ունեն կոնկրետ մարդկային խմբերում կամ մշակույթներում, օգտագործվում են բազմակի ձևերով:

Փոփոխություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռայմոն Պանիկկարը հայտնաբերել է 29 ուղի, որի միջոցով կարող են մշակվել փոփոխություններ, այդ թվում `աճ, զարգացում, էվոլյուցիա, հեղափոխություն, վերականգնում, վերափոխում, բարեփոխում, նորարարություն, վերածնունդ, մուտացիա, առաջընթաց, դիֆուզիա, փոխառություն, ներդիրացում, վերափոխում և այլն: Այս համատեքստում արդիականացումը կարելի է դիտարկել որպես լուսավորության դարաշրջանի համոզմունքների և պրակտիկայի ընդունում, ինչպիսիք են գիտությունը, ռացիոնալիզմը, արդյունաբերությունը, առևտուրը, ժողովրդավարությունը և առաջընթաց հասկացությունը: Հեղինակը հիմնվելով ՈՒմբերտո Էքոյի, Պիեռ Բուռդի և Ջեֆեռի Ալեքսանդրի գաղափարների վրա առաջարկեց նոր մոդել, որը պետք է համապատասխաներ հասարակության փոփոխությանը:

Մշակութային գյուտը նշանակում է ցանկացած նորարարություն, որը նոր է օգտակար է մի խումբ մարդկանց համար և արտահայտված է նրանց վարքագծում: Մարդկությունը արագացնում է մշակույթի զարգացման ընթացքը: Մշակույթի վերափոխում նշանակում է հասարակության մշակութային հայեցակարգի վերակառուցում:Մարդկությունը գտնվում է գլոբալ «արագացված մշակույթի փոփոխության ժամանակաշրջանում», որը պայմանավորված է միջազգային առևտրի, զանգվածային լրատվության միջոցների և բնակչության պայթյունի հետևանքով: Մշակույթի վերափոխումը նշանակում է հասարակության մշակութային հայեցակարգի վերակառուցում:

Մշակույթները ներգրավված են երկու ուժերի կողմից, որոնք խրախուսում են փոփոխությունները: Այս ուժերը կապված են ինչպես սոցիալական կառույցների, այնպես էլ բնական իրադարձությունների հետ և ներգրավված են ընթացիկ կառույցներում մշակութային գաղափարների և գործելակերպերի հավերժացման մեջ, որոնք ենթակա են փոփոխության:

Սոցիալական կոնֆլիկտը և տեխնոլոգիաների զարգացումը կարող են փոփոխություններ առաջացնել հասարակության մեջ `փոփոխելով սոցիալական դինամիկան և նոր մշակութային մոդելների առաջխաղացումը առաջացնելով գեներացնող գործողություն: Այս սոցիալական փոփոխությունները կարող են հանգեցնել գաղափարական և մշակութային այլ փոփոխությունների: Օրինակ՝ ԱՄՆ ֆեմինիստական շարժումը ներգրավեց նոր փորձեր, որոնք գենդերային փոխհարաբերություններ են ստեղծում փոխելով գենդերային և տնտեսական կառույցները: Բնապահպանական պայմանները կարող են նաև մուտք գործել որպես գործոններ: Օրինակ՝ վերջին սառցակալման ժամանակ ի հայտ եկան նոր բույսերը, որոնք բերում էին գյուղատնտեսական գյուտի, այն հանգեցրեց բազմաթիվ մշակութային նորարարությունների և սոցիալական դինամիկայի փոփոխությունների:

Մշակույթները արտաքին ազդեցություն են ունենում հասարակության միջև շփումների միջոցով, որոնք կարող են նաև արտադրել կամ խափանել սոցիալական և մշակութային պրակտիկայում փոփոխությունները: Ռեսուրսների նկատմամբ պատերազմը կամ մրցակցությունը կարող է ազդել տեխնոլոգիական զարգացման կամ սոցիալական դինամիկայի վրա: Բացի այդ, մշակութային գաղափարները կարող են մի հասարակությունից մյուսին փոխանցվել` դիֆուզիոնի միջոցով: Օրինակ՝ համբուրգերները, կարծես էկզոտիկ էին Չինաստան բերվելիս: Նորարարությունների տեսության բազմազանությունը ներկայացնում է հետազոտության վրա հիմնված մոդելը, մշակույթները ընդունում են նոր գաղափարներ, պրակտիկա և արտադրանք:

Մշակութայնությունը տարբեր իմաստներ ունի, բայց այս համատեքստում այն վերաբերում է մեկ մշակույթի հատկանիշների փոխարինմանը մյուսի հետ, ինչպես տեղի ունեցավ բնիկ ամերիկացի ցեղերի և գաղութացման գործընթացի ընթացքում աշխարհի բազմաթիվ բնիկ ժողովուրդների հետ: Անհատական մակարդակի հետ կապված գործընթացները ներառում են ձուլման (անհատի կողմից այլ մշակույթի ընդունումը) և վերարտադրությունը: Մշակույթի անդրազգային հոսքը մեծ դեր է խաղացել տարբեր մշակույթների, մտքերի, գաղափարների և համոզմունքների միավորման համար:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]