Ֆեմինիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ֆեմենիստական շարժման խորհրդանշը, որն իրենից ներկայացնում է բռունցք՝ (պայքարի և արդարության նշան) պատկերված Վեներայի հայելու վրա (կնոջ խորհրդանիշ)։ Մանուշակագույնը ֆեմինիզմի ավանդական գույնն է

Ֆեմինիզմ, (ֆր.՝ feminisme, լատիներեն՝  femina - կին), քաղաքական և սոցիալական շարժումների և գաղափարախոսությունների ամբողջություն է, որն ունի մեկ ընդհանուր նպատակ՝ սեռերի համար սահմանել, զարգացնել և հասնել հավասար քաղաքական, տնտեսական, մշակութային, անձնական և սոցիալական իրավունքների[1][2]: Ֆեմինիստական շարժման կարևոր նպատակներից է կանանց համար կրթական և մասնագիտական հնարավորությունների հաստատումը, այդ իրավունքների հավասարեցումը տղամարդկանց իրավունքներին։

Ֆեմինիստական շարժման արշավների հիմնական պայքարը կանանց իրավունքների համար է։ Նրանք պայքարում են կանանց ընտրական իրավունքի, կանանց աշխատելու իրավունքի, աշխատավայրում հավասար իրավունքների և հավասարաչափ վարձատրության, սեփականություն ունենալու, կրթություն ստանալու, պայմանագրեր կնքելու, ամուսնության մեջ հավասար իրավունքներ ունենալու, ինչպես նաև հղիությամբ և երեխայի խնամքով պայմանավորված ժամանակավոր անաշխատունակ համարվելու իրավունքի համար։

Ֆեմինիստներն աշխատել և աշխատում են կանանց համար հասանելի դարձնել օրինական ճանապարհով հղիության արհեստական ընդհատումներն և սոցիալական ինտեգրացիան, պաշտպանել կանանց և աղջիկներին բռնաբարություններից, սեռական ոտնձգություններից և ընտանեկան բռնությունից[3]: Հագուստի մեջ փոփոխությունները և ընդունելի ֆիզիկական գործունեությունը հաճախ ֆեմինիստական շարժումների մաս են կազմել[4]:

Ֆեմինիստական շարժումներն իրենց ազդեցիկ դերն ունեն կանանց իրավունքների համար մղվող կարևոր պատմական սոցիալական փոփոխությունների հետևում, մասնավորապես Արևմուտքում, որտեղ մարդիկ գրեթե միաձայնորեն ընդունում են կանանց ընտրական իրավունքը, անգլերեն լեզվում սեռի չեզոքության կիրառումը, կանանց վերարտադրողական առողջության իրավունքը (այդ թվում՝ բեղնականխման հասանելիությունը և հղիության արհեստական ընդհատման օրիանականացումը)[5]:

Չնայած նրան, որ ֆեմինիստական քարոզչությունը հիմնականում եղել և մնում է կենտրոնացած կանանց իրավունքների վրա, որոշ ֆեմինիստներ, այդ թվում՝ Բելլ Հուքսը, հավատացած են, որ տղամարդիկ նույնպես տուժում են ավանդական գենդերային դերերից[6]։

Ֆեմինիստական շարժումներից առաջացած ֆեմինիստական տեսությունը նպատակ ունի հասկանալու գենդերային անհավասարության բնույթը՝ ուսումնասիրելով կանանց սոցիալական դերերն ու ունեցած փորձը. գենդերին վերաբերող հարցերին պատասխանելու համար մի շարք գիտական ճյուղերում մշակվել են տարբեր տեսություններ [7][8]:

Տարիների ընթացքում մշակվել են տարբեր տեսակետներ և նպատակներ ներկայացնող բազմաթիվ ֆեմինիստական շարժումներ և գաղափարախոսություններ։ Ֆեմինիզմի որոշ տեսակներ քննադատվել են, քանի որ հաշվի էին առնում միայն սպիտակամորթ, միջին դասի և կրթություն ստացած կանանց։ Այս քննադատությունը հանգեցրել է ֆեմինիզմի էթնիկապես առանձնացված կամ բազմամշակութային ձևերի ստեղծմանը, այդ թվում՝ սև ֆեմինիզմի և ինտերսեկցիոնալ ֆեմինիզմի[9]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆեմինիստների մարշ Նյու Յորքում. մարտի 6, 2012 թվական

«Ֆեմինիզմ» ("féminisme") բառի ստեղծումը վերագրվում է ֆրանսիացի փիլիսոփա և ուտոպիստ սոցիալիստ Շառլ Ֆուրիեին, ով առաջին անգամ կիրառել է այն 1837 թվականին[10]:

"Féminisme" («ֆեմինիզմ») և "féminist" («ֆեմինիստ») բառերն առաջին անգամ կիրառվել են Ֆրանսիայում և Նիդերլանդներում 1872 թվականին[11], Մեծ Բրիտանիայում՝ 1890-ականներին, իսկ ԱՄՆում՝ 1910 թվականին[12][13]:

«Օքսֆորդի անգլերեն բառարանում» «ֆեմինիստ» բառն առաջին անգամ կիրառվել է 1852 թվականին[14], իսկ «ֆեմինիզմը»՝ 1895-ին[15]:

Կախված պատմական ժամանակաշրջանից, մշակութային առանձնահատկություններից և երկրից՝ աշխարհի ֆեմինիստներն ունեցել են տարբեր նպատակներ և պատճառներ։ Շատ արևմտյան ֆեմինիստ պատմաբաններ պնդում են, որ բոլոր այն շարժումները, որոնք ուղղված են կանանց իրավունքների պաշտպանությանը, պետք է համարվեն ֆեմինիստական, նույնիսկ եթե դրանք չեն (կամ չէին) կիրառում այդ եզրը[16][17][18][19][20][21]: Պատմաբանների մեկ այլ խումբ պնդում է, որ եզրը պետք է վերագրվի արդի ֆեմինիստական շարժմանը և դրա ժառանգներին։ Այդ պատմաբանները կիրառում են «պրոտոֆեմինիստ» պիտակը նկարագրելու համար առավել վաղ ժամանակաշրջանի շարժումները[22]:

Ֆեմինիզմի ալիքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդի ֆեմինիստական շարժման պատմության մեջ առանձնացնում են երեք շրջան կամ «ալիք»[23][24]: Ալիքներից յուրաքանչյուրին բնորոշ են իրեն յուրահատուկ նպատակները։ Ֆեմինիզմի առաջին ալիքը սկիզբ է առնում XIX դարի կեսերին և շարունակվում մինչև 20-րդ դարի սկիզբը՝ նպատակ ունենալով կանանց ընձեռել ընտրելու և աշխատանքային իրավունքները։ Երկրորդ ալիքի իրադարձությունները տեղի են ունենում 1960-ականներից 1980-ական թվականներն ընկած ժամանակահատվածում։ Այն համարվում է առաջին փուլի շարունակությունն ու գոյություն ունի նաև այժմ։ Երկրորդ փուլի կարգախոսն է Քերոլ Հենիշի «Անձնականը քաղաքական է» ("The Personal is Political") արտահայտությունը։ Երկրորդ ալիքի ֆեմինիստները հասկանում էին, որ կանանց մշակութային և քաղաքական անհավասարության տարբեր դրսևորումներն անքակտելիորեն կապված են միմյանց։ Նրանք կոչ էին անում կանանց գիտակցել, որ իրենց անձնական կյանքի առանձին կողմերը խորապես քաղաքականացված են և հանդիսանում են սեքսիստական (սեռական խտրականություն դնող) իշխանական համակարգի արտացոլումը։ Ֆեմինիզմի երրորդ փուլը շարունակությունն ու արձագանքն է երկրորդ փուլի ձախողումների, որոնք սկսվել էին 1990-ական թվականներին[25]: Երրորդ ալիքի ընթացքում կանանց իրավունքների պայքարի համար հիմք են հանդիսացել երկու հզոր գործոն.

  • լիբերալ կամ ազատական փիլիսոփայական ավանդույթը, որի ներկայացուցիչներն էին Ջոն Լոքը, Ժան-Ժակ Ռուսոն, և որի շրջանակներում զարգանում էին մարդու իրավունքների մասին տեսությունների հիմքերը.
  • ուտոպիական սոցիալիզմը, որի ազդեցությունը բավական ուժեղ էր։ Այս ուղղության հետևորդներն էին Ռոբերտ Օուենը, Կլոդ Անրի Սեն-Սիմոնը և Շառլ Ֆուրիեն։ Վերջինիս է պատկանում «ֆեմինիզմ» եզրի հայտնագործումը։

XIX դար և XX դարի սկիզբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին ալիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆեմինիզմի առաջին ալիքը բռնկվել էր XIX դարում և շարունակվում էր մինչև XX դարի սկիզբը։ Հայաստանի պատմության մեջ փաստացի ֆեմինիստական շարժում երբևէ չէր կազմակերպվել։ Չնայած դրան՝ գոյություն ունեին անհատներ, ովքեր տարբեր ժամանակաշրջաններում բարձրաձայնում էին կանանց վերաբերող խնդիրները։ Հայկական իրականության մեջ կանանց իրավունքների և գենդերային հավասարության մասին բարձրաձայնումը սկսվել էր XX դարի սկզբերից։ Հայ ֆեմինիստներից էին «Երիտասարդ հայուհի» ամսագրի հեղինակ Սիրան Զարաֆյանը, որը մեծ ներդրում ուներ կանանց համար կրթության հասանելիության ասպարեզում, հայ առաջին ֆեմինիստ վիպասանուհի Սրբուհի Տյուսաբը, Մասսաչուսեթսի Ամհերսթի համալսարանի կանանց ուսումնասիրությունների ծրագրի հիմնադիրներից Առլենե Ավակյանը։

Աշխարհում առաջին կին հյուպատոս Դիանա Աբգար

XX դարի սկզբին հայ կանայք ունեին ոչ միայն ընտրելու, այլև ընտրվելու իրավունք։ 1919 թվականին Հայաստանի առաջին հանրապետության խորհրդարանի 80 պատգամավորներից 3-ը կին էին։ Աշխարհում առաջին կին հյուպատոսը Դիանա Աբգարն էր, որը Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցիչն էր Ծայրագույն Արևելքում (Ճապոնիայում):

Միացյալ Թագավորությունում և ԱՄՆում, «առաջին ալիքը» կենտրոնացած էր հավասար պայմանագրերի, ամուսնության, երեխաների խնամակալության և կանանց սեփականություն ունենալու իրավունքների վրա։ XIX դարի վերջում մի շարք կարևոր քայլեր էին արվել օրենսդրության փոփոխմամբ, ինչպես, օրինակ, Միացյալ Թագավորությունում 1839 թվականին «Նորածինների խնամակալության մասին» որոշումը, որն առաջին անգամ կանանց թույլ տվեց իրենց երեխաների հանդեպ խնամակալության իրավունք ունենալ[26][27][28]:

Նման օրենքներից էր «Ամուսնացած կանանց սեփականություն ունենալու մասին» օրենքը 1870 թվականին Մեծ Բրիտանիայում, որը հետագայում փոփոխվել է 1882 թվականին[29] ՝ օրինակ ծառայելով Բրիտանիայի տարածքում նման այն օրենքների և որոշումների ընդունմանը։ Օրինակ, Վիկտորիան ընդունեց օրենսդրությունը 1884 թվականին, Նոր Հարավային Ուելսը՝ 1889-ին, իսկ մնացած ավստրալական գաղութները 1890-ից 1897 թվականների ընթացքում։ Ուստի, XIX դարի ավարտին ակտիվիզմը հիմնականում կենտրոնացել է քաղաքական իշխանության ձեռքբերման վրա, հատկապես կանանց ընտրելու իրավունքի. չնայած որոշ ֆեմինիստներ ակտիվ գործունեություն էին ծավալում նաև կանանց սեռական և վերարտադրողական առողջության, ինչպես նաև տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների վրա[30]:

Կանանց ընտրական իրավունքի համար մղվող պայքարը Բրիտանական Ավստրալազիայի գաղութներում սկսվել էր XIX դարի վերջում, Նոր Զելանդիայի ինքնավար գաղութներում 1893 թվականին կանանց ընտրական իրավունքի ընդունմամբ, իսկ Հարավային Ավստրալիայում 1895 թվականին՝ կանանց թույլ տալով մասնակցել ընտրություններին և առաջադրվելու խորհրդարանական պաշտոնի համար։ Դրան հետևեց Ավստրալիայում 1902 թվականին Կանանց ընտրական իրավունքի ընդունումը[31][32]:

Բրիտանիայում սուֆրաժետները (կամ սուֆրաժիստները ֆր.՝ suffragettes, ֆր.՝ suffrage` ընտրական իրավունք) պայքարում էին կանանց ընտրելու և սեփականություն ունենալու իրավունքի համար, և 1918 թվականին 30 տարեկանը լրացած կանայք ստացան սեփականություն ունենալու իրավունք։

1928 թվականին օրենքը փոփոխության ենթարկվեց և տարածվեց 21 տարեկանը լրացած կանանց վրա[33]։ Էմմելին Պանկհյորսթը Անգլիայի նշանավոր ակտիվիստներից մեկն էր։ «Թայմ» ամսագիրը ներառել էր նրա անունը XX դարի հերոսների և կուռքերի հարյուրյակում՝ գրելով. «նա ձևավորել է մեր ժամանակի կանանց գաղափարը՝ հասարակությունը տանելով մի ուղով, որտեղից չկա ետդարձի ճանապարհ» [34]։

ԱՄՆում շարժման հայտնի դեմքերից էին Լուսրեթիա Մոթը, Էլիզաբեթ Քեյդի Սթենթոնը և Սյուզան Բ. Էնթոնը, ովքեր պայաքարում էին ստրկության վերացման համար նախքան կանանց համար ընտրության իրավունքի ձեռքբերումը։ Այս կանայք ոգեշնչված էին Քվակերների դավանաբանությունից, որի համաձայն տղամարդիկ և կանայք հավասար են[35]:

ԱՄՆում ֆեմինիզմի առաջին ալիքն ավարտվել է 1919 թվականին Սահմանադրության տասնիններորդ լրացմամբ՝ բոլոր նահանգներում կանանց ընտրության իրավունքի ամրագրմամբ։ «Առաջին ալիք» եզրը դարձավ ռետրոակտիվ, երբ նրան հաջորդեց «ֆեմինիզմի երկրորդ ալիք» եզրի կիրառումը՝ նկարագրելու համար ֆեմինիստական շարժման ուղղվածության փոփոխությունը դեպի սոցիալ և մշակութային, ինչպես նաև քաղաքական անհավասարությունների պայքարը[30][36][37][38][39]։

Չինաստանում Ցին կայսրության վերջին ժամանակաշրջանում և Հարյուր օրվա բարեփոխումների ժամանակ ֆեմինիստական շարժումը կոչ էր անում կանանց ազատվել իրենց ավանդական դերերից և նեոկոնֆուցիզմյան գենդերային անհավասարությունից[40][41][42]։ Ավելի ուշ Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությունը աշխատաշուկայում կանանց ներգրավման ծրագրեր ստեղծեց և հայտարարեց, որ հեղափոխությունը հաջողությամբ հասավ կանանց ազատագրմանը[43]։

Ըստ Նավար ալ-Հասսան Գոլլեյի՝ արաբական ֆեմինիզմը սերտորեն կապված էր Արաբական ազգայնականության հետ։ 1899 թվականին Քասիմ Ամինը՝ արաբական ֆեմինիզմի «հայրը», գրեց «Կանանց ազատագրումը», որում նկարագրում էր կանանց համար իրավական և սոցիալական բարեփոխումները[44]։ Նա զուգահեռներ էր տանում եգիպտական հասարակությունում և ազգայնականության մեջ կանանց դերի մասին, որը տանում էր Կահիրեի համալսարանի և Ազգային շարժման զարգացմանը[45]։ 1923 թվականին Հոդա Շաարավին հիմնեց Եգիպտական ֆեմինիստական միությունը և դարձավ միության նախագահն ու արաբ կանանց իրավունքների շարժման խորհրդանիշը[45]։

1905 թվականին սկսված Իրանի սահմանադրական հեղափոխությունը խթանեց Իրանի կանանց շարժման մեկնարկին։ Շարժման նպատակն էր կանանց համար հավասար պայմաններ ստեղծել կրթական և իրավական ոլորտներում, ամուսնության մեջ և աշխատաշուկայում[46]։ Սակայն 1979 թվականի Իրանի իսլամական հեղափոխության արդյունքում կանանց շարժման ընթացքում ձեռք բերած իրավունքներից շատերը, օրինակ՝ Իրանի ընտանիքի պաշտպանության մասին օրենքը, պարբերաբար վերացվեցին[47]։

Ֆրանսիայում կանայք ընտրության իրավունք են ստացել միայն Ֆրանսիայի Հանրապետության ժամանակավոր կառավարության ժամանակ՝ 1944 թվականի ապրիլի 22-ին։ Ալժիրի Խորհրդատվական ժողովը 1944 թվականի մարտի 24-ին առաջարկեց կանանց ընտրելու իրավունք ընձեռել, իսկ Ֆերնանդ Գրենյի իրականացրած փոփոխություններից հետո կանանց տրվեց լիարժեք քաղաքացիության իրավունք։ 1947 թվականի մայիսին հետևելով 1946-ի Ֆրանսիայի խորհրդարանական ընտրություններին՝ սոցիոլոգ Ռոբերտ Վերդյեն նվազագույնին հասցրեց գենդերային տարբերությունները՝ "Le Populaire" ամսագրում նշելով, որ կանայք հետևողական կերպով չէին քվեարկում, այսինքն տղամարդկանց նման բաժանվում էին ըստ դասերի։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ ծնելիության մակարդակի բուռն աճի ժամանակ ֆիմինիզմը կորցրեց իր կարևորությունը։ Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմները որոշ կանանց համար ժամանակավոր ազատություն էին ապահովում, սակայն հետպատերազմյան ժամանակաշրջաններն ազդանշեցին վերադարձը դեպի պահպանողական դերերը[48]։

XX դարի կես[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ ալիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվրոպայում ամերիկացի կանայք փոխարինում են տղամարդկանց պատերազմում, 1945թ.

XX դարի կեսերին եվրոպական մի շարք երկրներում կանայք դեռ զրկված էին որոշ կարևոր իրավունքներից։ Այս երկրներում ֆեմինիստները շարունակում էին պայքարել ընտրելու իրավունքի ձեռքբերման համար։ Շվեյցարիայում կանայք դաշնային ընտրություններին մասնակցելու իրավունք են ստացել 1971 թվականին[49], սակայն Ապենցել Իններհոդեն կանտոնում կանայք տեղական հարցերին վերաբերող ընտրություններին մասնակցելու իրավունք ստացան միայն 1991 թվականին, երբ Շվեյցարական Դաշնային Գերագույն դատարանը պարտադրեց կանտոնին ընդունելու օրենքը[50]։ Լիխտենշտայնում կանայք ընտրության իրավունք են ձեռք բերել 1984 թվականի հանրաքվեի արդյունքում։ Նախորդ երեք հանրաքվեները՝ 1968, 1971 և 1973 թվականներին ձախողեցին իրավունքի ամրագրումը։

Ֆեմինիստները շարունակում էին պայքարել «Ընտանիքի մասին» օրենքի համար, որն ամուսիններին տալիս էր իրենց կանանց նկատմամբ վերահսկման իրավունք։ Օրինակ, Ֆրանսիայում ամուսնացած կանայք իրավունք չունեին աշխատելու առանց իրենց ամուսինների թույլտվության մինչև 1965 թվականը[51][52]։ Ֆեմինիստները նաև աշխատում էին վերացնել «ամուսնական ազատությունը» բռնաբարության օրենքներում, որոնց համաձայն ամուսինները չէին դատապարտվում իրենց կանանց բռնաբարելու համար[53]։ Ամուսնական հարաբերություններում բռնաբարությունը քրեականացնող նախորդ փորձերը ձախողվել էին[54][55]։ Չնայած, որ արարքի քրեականացումն արևմտյան երկրների մեծ մասում ընդունվեց մեկ դար անց, դեռևս անպատժելի է աշխարհի շատ այլ երկրներում[56]։

Ֆրանսիացի փիլիսոփա Սիմոնա դը Բովուարը 1949 թվականին իր «Երկրորդ սեռը» գրքում մարքսիստական լուծումներ և էքզիստենցիալ տեսակետ է առաջարկում ֆեմինիստական մի շատ հարցերի լուծման համար[57]։ Գրքում արտահայտված է ֆեմինիստների անարդարության զգացումը։ Ֆեմինիստական շարժման «երկրորդ ալիքը» սկսվել է 1960-ական թվականների սկզբին[58] և շարունակվում է առ այսօր՝ համակցելով ֆեմինիզմի «երրորդ ալիքի» հետ։ «Երկրորդ ալիքը» մասնավորապես ուղղված էր գենդերային խտրականության վերացմանը[59]։

«Երկրորդ ալիքի» ֆեմինիստները կանանց մշակութային և քաղաքական անհավասարությունները համարում էին փոխկապակցված և խրախուսում էին կանանց հասկանալ, որ իրենց անձնական կյանքի ասպեկտները խորապես քաղաքականացված են և գոյություն ունեցող սեքսիստական իշխանության արտացոլանքն են։ Գրող, ակտիվիստ, ֆեմինիստ Քերոլ Հենիշի «Անձնականը քաղաքական է» արտահայտությունը դարձավ «երկրորդ ալիքի» խորհրդանիշն ու հոմանիշը[3][60]։


Եգիպտոսի նախագահ Գամալ Աբդել Նասերը 1956 թվականին նախաձեռնեց «պետական ֆեմինիզմը», որը վերացրեց գենդերային խտրականությունը և կանանց ընտրելու իրավունք ընձեռեց[61]։ Անվար Սադաթի նախագահության ժամանակ նրա կինը՝ Ջեհան Սադաթը, հրապարակայնորեն պաշտպանում էր կանանց իրավունքները, սակայն Եգիպտոսի քաղաքականությունն ու հասարակությունը սկսում էին հեռանալ կանանց հավասարության գաղափարից, երբ սկսվեց նոր իսլամիստական շարժումն և պահպանողականության աճը[62]։ Չնայած դրան՝ որոշ ակտիվիստներ առաջարկեցին սկսել նոր ֆեմինիստական շարժում՝ «Իսլամական ֆեմինիզմը», որը կպայքարեր իսլամական շրջանում կանանց հավասարության համար[63]։

Լատինական Ամերիկայում հեղափոխությունների արդյունքում կանանց կարգավիճակի փոփոխությունն զգացվեց այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Նիկարագուան, որտեղ Սանդինիստական հեղափոխության ժամանակ ֆեմինիստական գաղափարախոսությունն օգնում էր կանանց կյանքի որակի բարելավմանը, սակայն այդպես էլ չհասավ սոցիալական և գաղափարական զգայուն փոփոխությունների[64]։

1969 թվականին Բեթի Ֆրիդանի «Կանացի առեղծվածը» գիրքն օգնեց բարձրաձայնելու ամերիկացի կանանց դժգոհությունները։ Ստեղծագործությունն այնպիսի հաջողության հասավ, որ դարձավ ֆեմինիստների համար սուրբ գիրք և խթան՝ քաղաքական ակտիվիստների համար։ Գրքի հաջողությամբ էր նաև պայմանավորված այն, որ Ֆրիդանը կարողացավ քարոզել իր տեսակետները 1970 թվականի շրջագայության ընթացքում։ 10 տարվա ընթացքում՝ Ֆրիդանի հաջողված հրապարակումից հետո, կանայք կազմում էին Առաջին աշխարհի» աշխատաշուժի ընդհանուր տոկոսի կեսից ավելին[65]։

XX դարի վերջ և XXI դարի սկիզբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երրորդ ալիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆեմինիստ, գրող և ակտիվիստ բելլ հուքս (ծն. 1952թ.)

1990-ական թվականների սկզբին ԱՄՆում սկսվեց «երրորդ ալիքը» որպես «երկրորդ ալիքի» ձախողումներին ի պատասխան և ըննդեմ դրա նախաձեռնությունների և շարժումների։ «Երրորդ ալիքի» ֆեմինիզմը տարբերվում էր «երկրորդ ալիքից» սեռականությանը վերաբերող հարցերով` մարտահրավերի կանչելով իգական հետերոսեքսուալությանը և սեռականությունը նշելով որպես կանանց հզորացում[66]։

«Երրորդ ալիքի» ֆեմինիզմը փորձում է նաև խուսափել «երկրորդ ալիքի»՝ կանացիությանը վերաբերող նյութապաշտական սահմանումից, որում գերակշռում է միջին դասից բարձր սպիտակամորթ կանանց կենսափորձը։ «Երրորդ ալիքի» ֆեմինիստները հաճախ հակառակվում են «երկրորդ ալիքի» այն պարագիդմային, թե որն է լավ կամ վատ կանանց համար, և կիրառում են գենդերին և սեռականությանը վերաբերող պոստստրուկտուրալիստական մեկնաբանությունը[30][67][68][69]:

«Երկրորդ ալիքի» ֆեմինիստական շարժման առաջնորդները, որոնց թվում են Գլորիա Անզալդուան, բելլ հուսքը, Շելա Սանդովալը, Շորի Մորագան, Օդրի Լորդը, Մաքսին Հոնգ Քինգսթոնը, և մի շարք այլ ոչ սպիտակամորթ ֆեմինիստներ, փորձում էին ֆեմինիստական շրջանակներում բանակցել ռասայական խնդիրների վերաբերյալ[68][70][71]։ «Երրորդ ալիքի» ֆեմինիզմը ներառում էր նաև ներքին բանավեճեր «տարաձայնային ֆեմինիստների» միջև, ովքեր հավատում են, որ սեռերի միջև կան էական տարբերություններ, և նրանց, ովքեր հավատացած են, որ սեռերի միջև չկան բնորոշ տարբերություններ, և պնդում են, որ գենդերային դերերը պայմանավորված են սոցիալական հանգամանքներով[72]։

Պոստ ֆեմինիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պոստ ֆեմինիզմ եզրը կիրառում են նկարագրելու համար ֆեմինիզմին վերաբերող այն տեսակետերը, որոնք ի հայտ են եկել 1980-ական թվականներից սկսած։ Չլինելով հակաֆեմինիստ՝ պոստֆեմինիստները հավատացած են, որ կանայք «երկրորդ ալիքի» նպատակներին են հասել՝ քննադատորեն վերաբերվելով «երրորդ ալիքը»։ Եզրն առաջին անգամ օգտագործվել էր նկարագրելու «երկրորդ ալիքի» ֆեմինիզմին դեմ ուղղված ճնշումը։ Սակայն այսօր պոստ ֆեմինիզմը դարձել է մի շարք այնպիսի տեսությունների պիտակը, որոնք քննադատորեն են մոտենում ֆեմինիստական նախորդ դիսկուրսներին և ներառում են «երկրորդ ալիքի» գաղափարները[73]։ Այլ պոստֆեմինիստներ կարծում են, որ ֆեմինիզմն այլևս չի համապատասխանում արդի հասարակությանը[74]։ Ամերիկացի գրող, պրոֆեսոր Ամելիա Ջոնսը գրում է, որ 1980-ական և 1990-ական թվականներին հայտնված պոստֆեմինիստական տեքստերը պատկերում էին «երկրորդ ալիքի» ֆեմինիզմը որպես միասնականություն[75]։ Պրոֆեսոր Դորոթի Չանը նշում է. «շատ ֆեմինիստներ արտահայտում են իրենց անհանգտությունն առ այն, որ իրավունքների և հավասարությանը վերաբերող մի շարք դատողություններ այժմ կիրառվում են հենց ֆեմինիստների դեմ»[76]։

Տեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆեմինիստական տեսությունը ֆեմինիզմի ընդլայնումն է տեսական և փիլիսոփայական ոլորտներում։ Այն ընդգրկում է տարբերի ոլորտների աշխատանքը, այդ թվում ֆեմինիստական մարդաբանությունը, հասարակագիտությունը, տնտեսագիտությունը, կանանց ուսումնասիրությունը որպես գիտություն, գրաքննադատությունը[77][78], արվեստի պատմությունը[79], հոգեվերլուծությունը[80] և փիլիսոփայությունը[81][82]։ Ֆեմինիստական տեսության նպատակն է հասկանալ գենդերային անհավասարությունը և կենտրոնանալ գենդերային քաղաքականության, իշխանությանը վերաբերող հարաբերությունների և սեռականությանը։ Այս սոցիալական և քաղաքական հարաբերությունները քննադատելով՝ ֆեմինիստներից շատերը նաև ուշադրությունը սևեռում են կանանց իրավունքների և հետաքրքրությունների աջակցմանն ու խթանմանը։ Ֆեմինիստական տեսության ուսումնասիրության առարկաներն են խտրականությունը, կարծրատիպերը, առարկայացումը (հատկապես սեռական), ճնշումները և հայրիշխանությունը[7][8]:

Ամերիկացի գրաքննադատ, ֆեմինիստ Էլեյն Շոուոլթերը ֆեմինիստական տեսության զարգացումը նկարագրում է երեք փուլով։ Առաջին փուլն անվանում է «ֆեմինիստական քննադատություն», որում ընթերցողն ուսումնասիրում է գրական երևույթների հիմքում ընկած գաղափարախոսությունը։ Երկրորդն անվանում է «գինոքննադատություն», որում «կինը տեքստային իմաստի արտադրողն է»։ Վերջինը փուլը կոչվում է «գենդերային տեսություն», որում «հետազոտվում են սեռի/գենդերի գաղափարական արձանագրությունն ու գրական ազդեցությունները»[83]։

Այս ամենին զուգահեռ 1970-ական թվականներին ֆրանսիացի ֆեմինիստները զարգացնում են "écriture féminine" (կանանց գիր) գաղափարը[84]։ Ֆրանսիացի ֆեմինիստ, գրող, գրաքննադատ և հռետորՀելեն Սիքսուն գրում Է, որ գիրն ու փիլիսոփայությունը ֆալոսակենտրոն են, իսկ այլ ֆրանսիացի ֆեմինիստներ, որոնց շարքում էր Լուսի Իրիգրեյը շեշտում են՝ «մարմնական գիրը» կործանարար երևույթ է[84]։ Ֆեմինիստ, հոգեվերլուծաբան և փիլիսոփա Յուլիա Քրիստևայի և նկարիչ, հոգեվերլուծաբան Բրաչա Էթինգերի[85] աշխատանքն ընդհանուր առմամբ ազդել է ֆեմինիստական տեսության, հատկապես ֆեմինիստական գրաքննադատության վրա։ Սակայն ինչպես նշում է գիտնական Էլիզաբեթ Ռայթը՝ «այս ֆրանսիացի ֆեմինիստներից ոչ ոք չմիացավ ֆեմինիստական շարժմանն այնպես, ինչպես դա տեղի էր ունենում անգլախոս երկրներում»[84][86]։ Վերջին ժամանակների ֆեմինիստական տեսության ներկայացուցիչները, օրինակ Լիզա Լուսիլի Օուենսը[87], ֆեմինիզմը բնութագրում են որպես համընդհանուր էմանսիպացման շարժում:

Շարժումներ և գաղափարախոսություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարիների ընթացքում ի հայտ են եկել և զարգացել մի շարք ֆեմինիստական շարժումներ և գաղափարախոսություններ։

Քաղաքական շարժումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆեմինիզմի որոշ ճյուղեր սերտորեն հետևում են մեծ հասարակությունների քաղաքական հենարաններին, ինչպիսիք են ազատականությունը և պահպանողականությունը, կամ կենտրոնանում են շրջակա միջավայրի վրա։ Լիբերալ ֆեմինիզմը ձգտում է հասնել տղամարդկանց և կանանց անհատական հավասարությանը քաղաքական և օրինական բարեփոխումներով առանց հասարակությանը կառուցվածքի փոփոխման։ Գրող Քեթրին Ռոթենբերգի կարծիքով՝ լիբերալ ֆեմինիզմում նեոլիբերալությունը հանգեցրել է ֆեմինիզմի այդ տեսակի անհատականացմանը, հավաքականացնելու փոխարեն, անջատ սոցիալական անհավասարությունից[88]։ Այդ պատճառով նա պնդում է, որ ազատական ֆեմինիզմը չի կարող առաջարկել տղամարդկանց գերակայության կամ իշխանության կառույցների որևէ կայուն վերլուծություն[88]։

Ծայրահեղական ֆեմինիզմի համաձայն տղամարդկանց ղեկավարած կապիտալիստական հիերարխիան կանանց ճնշման ամենագլծավոր գործոնն է, և հասարակության մեջ առկա է վերակառուցման անհրաժեշտությունը[3]։ Պահպանողական ֆեմինիզմը պահպանողական է այն հասարակությունում, որտեղ այն գոյություն ունի։ Անհատական ֆեմինիզմի համաձայն՝ մարդիկ սեփականատեր են, հետևաբար մարդկանց տալիս է զրպարտության միջամտությունից ազատվելու իրավունք[89]։ Սեպարատիստական կամ ծայրահեղական ֆեմինիզմը դեմ է հետերոսեքսուալ հարաբերություններին։ Այդ պատճառով է նույնասեռական կանանց ֆեմինիզմն ասոցացվում ծայրահեղականի հետ։ Այլ ֆեմինիստներ քննադատում են ֆեմինիզմի ծայրահեղական տեսակը՝ այն համարելով սեքսիստական[6]։ Էկոֆեմինիստների համոզմամբ տղամարդիկ են հսկում երկիրն ու պատասխանատու են կանանց ճնշման և բնական միջավայրի ոչնչացման համար. էկոֆեմինիզմը հաճախ են քննադատում կնոջ և բնության միջև միստիկ կապի վրա կենտրոնանալու համար[90]։

Նյութապաշտական գաղափարախոսություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռոզմարի Հենեսիի և Քրայս Ինգրեհեմի համաձայն՝ ֆեմինիզմի նյութապաշտական պատճառները սերել են արևմտյան մարքսիստական մտքերից և ոգևորել մի շարք այլ շարժումների, որոնցից բոլորը ներգրավված են կապիտալիզմի քննադատության մեջ և կենտրոնացած են կանանց հետ կապի գաղափարախոսության վրա[91]։ Մարքսիստ ֆեմինիստների համաձայն՝ կանանց ճնշման արմատները գալիս են կապիտալիզմից, և որ կանանց հանդեպ խտրականությունը կապիտալիստական գաղափարախոսության ազդեցությունն է[92]։ Սոցիալիստական ֆեմինիզմն իրեն առանձնացնում է մարքսիստականից այն փաստարկով, որ կանանց ազատականացմանը կարող են հասնել միայն վերջ տալով կանանց ճնշման տնտեսական և մշակութային գործոններին[93]։ Անարխիստ ֆեմինիստները հավատում են, որ պետական քաղաքականության դեմ դասային պայքարն ու անարխիզմը[94] պահանջում են պայքար ընդդեմ հայրիշխանության, որն էլ, իր հերթին, սերում է հարկադրական հիերարխիայից։

Գիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկացի փիլիսոփա Սանդրա Հարդինգն ասում է, որ կանանց շարժման բարոյական և քաղաքական գաղափարները ոգեշնչել են հասարակագիտության մասնագետներին և կենսաբաններին` բարձրաձայնելու քննադատական հարցեր ավանդական հետազոտողների բացատրած գենդերի, սեռի, ինչպես նաև «սոցիալական և բնական աշխարհների» մեջ և միջև եղած հարաբերությունների վերաբերյալ[95]։

Որոշ ֆեմինիստներ, որոնց թվում են Ռութ Հյուբարդն ու Էվելին Ֆոքս Քելլերը, քննադատում են ավանդական դիսկուրսը որպես պատմականորեն կողմնակալ առական հեռանկարների հանդեպ[96]։ Ֆեմինիստական հետազոտության օրակարգի մի մասն է գիտական և ակադեմիական հաստատություններում իշխանական անհավասարության ստեղծման կամ ամրապնդման ուսումնասիրությունը[97]։

Չնայած ակադեմիական գրականության մեջ գենդերային անհավասարության կառույցներին ավելի մեծ ուշադրություն դարձնելու կոչերին, գենդերային կողմնորոշումների կառուցվածքային վերլուծությունները հազվադեպ են հայտնվում բարձր ցուցանիշներով հոգեբանական ամսագրերում, հատկապես հոգեբանության և անհատականության սովորաբար ուսումնասիրվող ոլորտներում[98]։

Ֆեմինիստական իմացաբանության քննադատություններից մեկի համաձայն՝ այն թույլ է տալիս սոցիալական և քաղաքական արժեքներին ազդել իր արդյունքների վրա[99]։

Պրոֆեսոր Սյուզան Հաաքը նաև մատնանշում է այն, որ ֆեմինիստական իմացաբանությունը ամրապնդում է կանանց մտածողության(որպես ինտուիտիվ և զգայական) մասին ավանդական կարծրատիպերը։ Հնդիկ գրող Միրա Նանդայի հետագայում զգուշացնում է, որ դա կարող է իրականում ծաղրել կանանց «ավանդական գենդերային գերերը և օգնել արդարացնել հայրիշխանությունը»[100]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Hawkesworth Mary E. (2006)։ Globalization and Feminist Activism։ Rowman & Littlefield։ էջեր 25–27։ ISBN 9780742537835 
  2. Beasley Chris (1999)։ What is Feminism?։ New York: Sage։ էջեր 3–11։ ISBN 9780761963356 
  3. 3,0 3,1 3,2 Echols Alice (1989)։ Daring to Be Bad: Radical Feminism in America, 1967–1975։ Minneapolis: University of Minnesota Press։ ISBN 0-8166-1787-2 
  4. Roberts Jacob (2017)։ «Women's work»։ Distillations 3 (1): 6–11։ Վերցված է 28 July 2017 
  5. Messer-Davidow Ellen (2002)։ Disciplining Feminism: From Social Activism to Academic Discourse։ Durham, NC: Duke University Press։ ISBN 0-8223-2843-7 
  6. 6,0 6,1 hooks bell (2000)։ Is for Everybody: Passionate Politics։ Cambridge, Mass: South End Press։ ISBN 0-89608-629-1 
  7. 7,0 7,1 Chodorow, Nancy (1989)։ Feminism and Psychoanalytic Theory։ New Haven, Conn.: Yale University Press։ ISBN 978-0-300-05116-2 
  8. 8,0 8,1 Gilligan Carol (1977)։ «In a Different Voice: Women's Conceptions of Self and of Morality»։ Harvard Educational Review 47 (4): 481–517։ Վերցված է 8 June 2008 
  9. Weedon Chris (December 2013)։ "Key Issues in Postcolonial Feminism: A Western Perspective". Gender Forum (1) 
  10. Goldstein Leslie F. (1982)։ «Early Feminist Themes in French Utopian Socialism: The St.-Simonians and Fourier»։ Journal of the History of Ideas 43 (1): 91–108։ JSTOR 2709162։ doi:10.2307/2709162 
  11. Dutch feminist pioneer Mina Kruseman in a letter to Alexandre Dumas – in: Maria Grever, Strijd tegen de stilte. Johanna Naber (1859–1941) en de vrouwenstem in geschiedenis (Hilversum 1994) 90-6550-395-1, p. 31
  12. Offen Karen (1987)։ «Sur l'origine des mots 'féminisme' et 'féministe'»։ Revue d'histoire moderne et contemporaine (1954–) 34 (3): 492–96։ JSTOR 20529317 
  13. Cott Nancy F. (1987)։ The Grounding of Modern Feminism։ New Haven: Yale University Press։ էջ 13։ ISBN 978-0300042283 
  14. «feminist»։ Oxford English Dictionary (3rd ed.)։ Oxford University Press։ 2012։ (subscription required (help))։ «An advocate or supporter of the rights and equality of women. 1852: De Bow's Review ('Our attention has happened to fall upon Mrs. E. O. Smith, who is, we are informed, among the most moderate of the feminist reformers!')» 
  15. «feminism»։ Oxford English Dictionary (3rd ed.)։ Oxford University Press։ 2012։ (subscription required (help))։ «Advocacy of equality of the sexes and the establishment of the political, social, and economic rights of the female sex; the movement associated with this.» 
  16. Spender Dale (1983)։ There's Always Been a Women's Movement this Century։ London: Pandora Press։ էջեր 1–200 
  17. Lerner Gerda (1993)։ The Creation of Feminist Consciousness From the Middle Ages to Eighteen-seventy։ Oxford University Press։ էջեր 1–20 
  18. Walters Margaret (2005)։ Feminism: A very short introduction։ Oxford University։ էջեր 1–176։ ISBN 0-19-280510-X 
  19. Kinnaird Joan, Astell Mary (1983)։ «Inspired by ideas (1668–1731)»։ in Spender Dale։ There's always been a women's movement։ London: Pandora Press։ էջեր 29– 
  20. Witt Charlotte (2006)։ «Feminist History of Philosophy»։ Stanford Encyclopedia of Philosophy։ Վերցված է 23 January 2012 
  21. Allen Ann Taylor (1999)։ «Feminism, Social Science, and the Meanings of Modernity: The Debate on the Origin of the Family in Europe and the United States, 1860–1914»։ The American Historical Review 104 (4): 1085–113։ JSTOR 2649562։ PMID 19291893։ doi:10.1086/ahr/104.4.1085 
  22. Botting Eileen Hunt, Houser Sarah L. (2006)։ «'Drawing the Line of Equality': Hannah Mather Crocker on Women's Rights»։ The American Political Science Review 100 (2): 265–78։ JSTOR 27644349։ doi:10.1017/S0003055406062150 
  23. Humm, Maggie. 1995. The Dictionary of Feminist Theory. Columbus: Ohio State University Press, p. 251
  24. Walker Rebecca (January–February 1992)։ «Becoming the Third Wave»։ Ms.: 39–41 
  25. Krolokke Charlotte, Sorensen Anne Scott (2005)։ «Three Waves of Feminism: From Suffragettes to Grrls»։ Gender Communication Theories and Analyses: From Silence to Performance։ Sage։ էջ 24։ ISBN 0-7619-2918-5 
  26. Wroath John (1998)։ Until They Are Seven, The Origins of Women's Legal Rights։ Waterside Press։ ISBN 1 872 870 57 0 
  27. Mitchell L. G. (1997)։ Lord Melbourne, 1779–1848։ Oxford University Press 
  28. Perkins Jane Gray (1909)։ The Life of the Honourable Mrs. Norton։ John Murray 
  29. «Married Women's Property Act 1882»։ legislation.gov.uk։ UK Government։ 1882։ Վերցված է 17 April 2017 
  30. 30,0 30,1 30,2 Freedman, Estelle B. (2003)։ No Turning Back : The History of Feminism and the Future of Women։ Ballantine Books։ էջ 464։ ISBN 0-345-45053-1 
  31. «Votes for Women Electoral Commission»։ Elections New Zealand։ 13 April 2005։ Վերցված է 31 March 2013 
  32. «Women and the right to vote in Australia»։ Australian Electoral Commission։ 28 January 2011։ Վերցված է 26 April 2013 
  33. Phillips, Melanie (2004)։ The Ascent of Woman: A History of the Suffragette Movement and the Ideas Behind it։ London: Abacus։ էջեր 1–370։ ISBN 978-0-349-11660-0 
  34. Warner Marina (14 June 1999)։ «Emmeline Pankhurst – Time 100 People of the Century»։ Time Magazine 
  35. Ruether Rosemary Radford (2012)։ Women and Redemption: A Theological History (2nd ed.)։ Minneapolis: Fortress Press։ էջեր 112–18, 136–39։ ISBN 0-8006-9816-9 
  36. DuBois, Ellen Carol (1997)։ Harriot Stanton Blatch and the Winning of Woman Suffrage։ New Haven, Conn.: Yale University Press։ ISBN 0-300-06562-0 
  37. Flexner Eleanor (1996)։ Century of Struggle: The Woman's Rights Movement in the United States։ The Belknap Press։ էջեր xxviii–xxx։ ISBN 978-0-674-10653-6 
  38. Wheeler Marjorie W. (1995)։ One Woman, One Vote: Rediscovering the Woman Suffrage Movement։ Troutdale, OR: NewSage Press։ էջ 127։ ISBN 0-939165-26-0 
  39. Stevens Doris, O'Hare Carol (1995)։ Jailed for Freedom: American Women Win the Vote։ Troutdale, OR: NewSage Press։ էջեր 1–388։ ISBN 0-939165-25-2 
  40. Ko Dorothy, Haboush JaHyun Kim, Piggott Joan R. (2003)։ Women and Confucian cultures in premodern China, Korea, and Japan։ University of California Press։ ISBN 0-520-23138-4 [Հղում աղբյուրներին]
  41. Ma Yuxin (2010)։ Women journalists and feminism in China, 1898–1937։ Cambria Press։ ISBN 1-60497-660-8 [Հղում աղբյուրներին]
  42. Farris Catherine S., Lee Anru, Rubinstein Murray A. (2004)։ Women in the new Taiwan: gender roles and gender consciousness in a changing society։ M.E. Sharpe։ ISBN 0-7656-0814-6 [Հղում աղբյուրներին]
  43. Dooling Amy D. (2005)։ Women's literary feminism in 20th-century China։ Macmillan։ ISBN 1-4039-6733-4 [Հղում աղբյուրներին]
  44. Stange Mary Zeiss, Oyster Carol K., Sloan Jane E. (2011)։ Encyclopedia of Women in Today's World։ SAGE։ էջեր 79–81։ ISBN 1-4129-7685-5 
  45. 45,0 45,1 Golley Nawar Al-Hassan (2003)։ Reading Arab women's autobiographies: Shahrazad tells her story։ University of Texas Press։ էջեր 30–50։ ISBN 0-292-70545-X 
  46. Ettehadieh Mansoureh (2004)։ «The Origins and Development of the Women's Movement in Iran, 1906–41»։ in Beck Lois, Nashat Guity։ Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic։ University of Illinois Press։ էջեր 85–106։ ISBN 978-0-252-07189-8 
  47. Gheytanchi Elham (2000)։ «Chronology of Events Regarding Women in Iran since the Revolution of 1979»։ in Mack Arien։ Iran since the Revolution։ Social Research, Volume 67, No. 2 
  48. Bard Christine (May–June 2007)։ «Les premières femmes au Gouvernement (France, 1936–1981)» [First Women in Government (France, 1936–1981)]։ Histoire@Politique (ֆրանսերեն) (1) 
  49. «The Long Way to Women's Right to Vote in Switzerland: a Chronology»։ History-switzerland.geschichte-schweiz.ch։ Վերցված է 2011-01-08 
  50. «United Nations press release of a meeting of the Committee on the Elimination of Discrimination against Women (CEDAW), issued on 14 January 2003»։ Un.org։ Վերցված է 2011-09-02 
  51. Guillaumin Colette (1994)։ Racism, Sexism, Power, and Ideology։ էջեր 193–95 
  52. Meltzer Françoise (1995)։ Hot Property: The Stakes and Claims of Literary Originality։ էջ 88 
  53. Allison Julie A. (1995)։ Rape: The Misunderstood Crime։ էջ 89 
  54. Bland Lucy (2002)։ Banishing the Beast: Feminism, Sex and Morality։ էջեր 135–49։ ISBN 9781860646812։ Վերցված է August 25, 2013 
  55. Palczewski Catherine Helen (1995-10-01)։ «Voltairine de Cleyre: Sexual Slavery and Sexual Pleasure in the Nineteenth Century»։ NWSA Journal 7 (3): 54–68 [60]։ ISSN 1040-0656։ JSTOR 4316402 
  56. Crowell Nancy A., Burgess Ann W. (1997)։ Understanding Violence Against Women։ էջ 127 
  57. Bergoffen Debra (16 August 2010) [17 August 2004]։ «Simone de Beauvoir»։ Metaphysics Research Lab, CSLI, Stanford University։ Վերցված է 4 December 2011 
  58. Whelehan Imelda (1995)։ Modern Feminist Thought: From the Second Wave to 'Post-Feminism'։ Edinburgh: Edinburgh University Press։ էջեր 25–43։ ISBN 978-0-7486-0621-4 
  59. Freedman Estelle B (2003)։ No Turning Back : The History of Feminism and the Future of Women. Ballantine Books. p. 464։ ISBN 0-345-45053-1 
  60. Hanisch Carol (1 January 2006)։ «Hanisch, New Intro to 'The Personal is Political' – Second Wave and Beyond»։ The Personal Is Political։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 15 May 2008-ին։ Վերցված է 8 June 2008 
  61. Badran Margot (1996)։ Feminists, Islam, and nation: gender and the making of modern Egypt։ Princeton University Press։ ISBN 0-691-02605-X [Հղում աղբյուրներին]
  62. Smith Bonnie G. (2000)։ Global feminisms since 1945։ Psychology Press։ ISBN 0-415-18491-6 
  63. «'Islamic feminism means justice to women'»։ The Mili Gazette։ Վերցված է 31 March 2013 
  64. Parpart Jane L., Connelly M. Patricia, Connelly Patricia, Barriteau V. Eudine, Barriteau Eudine (2000)։ Theoretical Perspectives on Gender and Development։ Ottawa, Canada: International Development Research Centre։ էջ 215։ ISBN 0-88936-910-0 
  65. Hunt Michael (2016)։ The World Transformed։ New York: Oxford University Press։ էջեր 220–223։ ISBN 978-0-19-937102-0 
  66. Douglas Holt , Cameron (2010)։ Cultural Strategy: Using Innovative Ideologies to Build Breakthrough Brands։ ISBN 978-0-19-958740-7 
  67. Henry Astrid (2004)։ Not my mother's sister: generational conflict and third-wave feminism։ Bloomington: Indiana University Press։ էջեր 1–288։ ISBN 978-0-253-21713-4 
  68. 68,0 68,1 Gillis Stacy, Howie Gillian, Munford Rebecca (2007)։ Third wave feminism: a critical exploration։ Basingstoke: Palgrave Macmillan։ էջեր xxviii, 275–76։ ISBN 978-0-230-52174-2 
  69. Faludi Susan (1992)։ Backlash: the undeclared war against women։ London: Vintage։ ISBN 978-0-09-922271-2 [Հղում աղբյուրներին]
  70. Walker Alice (1983)։ In Search of Our Mothers' Gardens: Womanist Prose, p. 397։ ISBN ISBN 0-15-144525-7  
  71. Leslie Heywood, Drake Jennifer (1997)։ Third Wave Agenda: Being Feminist, Doing Feminism։ Minneapolis: University of Minnesota Press։ ISBN 0-8166-3005-4 [Հղում աղբյուրներին]
  72. Gilligan Carol (1993)։ In a different voice: psychological theory and women's development։ Cambridge, Mass.: Harvard University Press։ էջ 184։ ISBN 0-674-44544-9 
  73. Wright Elizabeth (2000)։ Lacan and Postfeminism (Postmodern Encounters)։ Totem Books։ ISBN 1-84046-182-9 
  74. Modleski Tania (1991)։ Feminism without women: culture and criticism in a 'postfeminist' age։ New York: Routledge։ էջ 188։ ISBN 0-415-90416-1 
  75. Jones Amelia (1994)։ «Postfeminism, Feminist Pleasures, and Embodied Theories of Art»։ in Frueh Joana, Langer Cassandra L., Raven Arlene։ New Feminist Criticism: Art, Identity, Action։ New York: HarperCollins։ էջեր 16–41, 20 
  76. Chunn, D. (2007). "Take it easy girls": Feminism, equality, and social change in the media. In D. Chunn, S. Boyd, & H. Lessard (Eds.), Reaction and resistance: Feminism, law, and social change (pp. 31). Vancouver, BC: UBC Press.
  77. Zajko, Vanda, Leonard, Miriam (2006)։ Laughing with Medusa: classical myth and feminist thought։ Oxford: Oxford University Press։ էջ 445։ ISBN 0-19-927438-X 
  78. Howe Mica, Aguiar Sarah Appleton (2001)։ He said, she says: an RSVP to the male text։ Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press։ էջ 292։ ISBN 0-8386-3915-1 
  79. Pollock Griselda (2007)։ Encounters in the Virtual Feminist Museum: Time, Space and the Archive։ Routledge։ էջեր 1–262 
  80. Ettinger, Bracha, Judith Butler, Brian Massumi, Griselda Pollock (2006)։ The matrixial borderspace։ Minneapolis: University of Minnesota Press։ էջ 245։ ISBN 0-8166-3587-0 
  81. Brabeck, M. and Brown, L. (With Christian, L., Espin, O., Hare-Mustin, R., Kaplan, A., Kaschak, E., Miller, D., Phillips, E., Ferns, T., and Van Ormer, A.). (1997). Feminist theory and psychological practice. In J. Worell and N. Johnson (Eds.) Shaping the future of feminist psychology: Education, research, and practice (pp.15–35). Washington, D.C.: American Psychological Association.
  82. Florence, Penny, Foster, Nicola (2001)։ Differential aesthetics: art practices, philosophy and feminist understandings։ Aldershot, Hants, England: Ashgate։ էջ 360։ ISBN 0-7546-1493-X 
  83. Showalter Elaine (1979)։ «Towards a Feminist Poetics»։ in Jacobus M.։ Women Writing about Women։ Croom Helm։ էջեր 25–36։ ISBN 978-0-85664-745-1 
  84. 84,0 84,1 84,2 Wright Elizabeth (2000)։ Lacan and Postfeminism (Postmodern Encounters)։ Totem Books։ ISBN 1-84046-182-9 
  85. Ettinger, Bracha, 'The Matrixial Borderspace'. (Essays from 1994–99), University of Minnesota Press 2006. 0-8166-3587-0
  86. Kristeva Julia, Moi Toril (1986)։ The Kristeva reader։ New York: Columbia University Press։ էջ 328։ ISBN 0-231-06325-3 
  87. E.g., Owens Lisa Lucile (2003)։ «Coerced Parenthood as Family Policy: Feminism, the Moral Agency of Women, and Men's 'Right to Choose'»։ Alabama Civil Rights & Civil Liberties Law Review 5: 1։ SSRN 2439294 
  88. 88,0 88,1 Catherine Rottenberg, "The Rise of Neoliberal Feminism", Cultural Studies. (2014) Vol. 28 (3), pgs. 424
  89. «Liberal Feminism»։ Stanford Encyclopedia of Philosophy 
  90. Biehl Janet (1991)։ Rethinking eco-feminist politics։ Cambridge, Mass.: South End Press։ ISBN 978-0-89608-392-9 
  91. Hennessy Rosemary, Ingraham Chrys (1997)։ Materialist feminism: a reader in class, difference, and women's lives։ London: Routledge։ էջեր 1–13։ ISBN 978-0-415-91634-9 
  92. Bottomore, T.B. (1991)։ A Dictionary of Marxist thought։ Wiley-Blackwell։ էջ 215։ ISBN 978-0-631-18082-1 
  93. Barbara Ehrenreich։ «What is Socialist Feminism?»։ feministezine.com։ Վերցված է 3 December 2011 
  94. Dunbar-Ortiz Roxanne (2002)։ Quiet Rumours։ AK Press։ էջեր 11–13։ ISBN 978-1-902593-40-1 
  95. Harding, Sandra (1989)։ «Is There a Feminist Method»։ in Nancy Tuana։ Feminism & Science։ Indiana University Press։ էջ 17։ ISBN 978-0-253-20525-4 
  96. Hubbard, Ruth (1990)։ The Politics of Women's Biology։ Rutgers University Press։ էջ 16։ ISBN 0-8135-1490-8 
  97. Lindlof Thomas R., Taylor Bryan C. (2002)։ Qualitative Communication Research Methods։ Thousand Oaks, Calif: Sage Publications։ էջ 357։ ISBN 978-0-7619-2493-7 
  98. Cortina L. M., Curtin N., Stewart A. J. (2012)։ «Where Is Social Structure in Personality Research? A Feminist Analysis of Publication Trends»։ Psychology of Women Quarterly 36 (3): 259–73։ doi:10.1177/0361684312448056 
  99. Hankinson Nelson, Lynn (1997)։ Feminism, Science, and the Philosophy of Science։ Springer։ էջ 61։ ISBN 978-0-7923-4611-1 
  100. Anderson, Elizabeth (2011)։ Edward N. Zalta, ed.։ «Feminist Epistemology and Philosophy of Science»։ Stanford Encyclopedia of Philosophy (Stanford Encyclopedia of Philosophy) (Spring 2011)։ Վերցված է 6 December 2011 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]