Գենդեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
գենդերի սիմվոլներ

Գենդեր, գենդերային (անգլ. gender, լատ. genus «սեռ»), սոցիալական, ձեռքբերովի սեռ՝ հիմնված կենսաբանական սեռի առանձնահատկությունների վրա, սոցիալապես ամրագրված վարք, կանանց և տղամարդկանց միջև հարաբերությունների սոցիալական հայեցակետ, որն արտահայտվում է հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում, ներառյալ՝ քաղաքականությունը, տնտեսությունը, իրավունքը, գաղափարախոսությունը, մշակույթը, կրթությունը, գիտությունն ու առողջապահությունը[1]։

Հասկացության ուսումնասիրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գենդեր եզրույթը համաշխարհային մշակութային դիսկուրսի անբաժանելի մասն է հանդիսանում։ Ժամանակակից գիտությունը գենդերը սահմանում է որպես պայմանական, գաղափարական կառույց, որում ներառված են այն պատկերացումները, թե ինչ է նշանակում լինել տղամարդ կամ կին տվյալ մշակույթում։ Սոցիալական աշխարհը գենդերը տարբերակում է սեռից, վերջինս իրենից, անպայմանորեն, կենսաբանական հիմք է ենթադրում։ Համաձայն Սիմոնա դե Բեվուարի հայտնի թեզի՝ «կին չեն ծնվում, կին դառնում են». անհատը ձևավորվում է որպես անհատականություն՝ իր հասարակության մեջ կամ մշակույթում սոցիալականացման գործընթացի արդյունքում կայանալով որպես կին կամ տղամարդ[2][3]:

20-րդ դարում գենդերային ուսումնասիրությունների ոլորտում տիրապետող էր այն տեսակետը, որ գենդերի մասին հնարավոր է տեղեկանալ՝ օգտագործելով լեզուն և լեզվամշակութային հետազոտությունները։ Ըստ այդ տեսակետներից մեկի՝ գենդերը մտակառուցված է, այն առաջացել է մարդու գլխում և լեզվով ներկայացվել է հասարակությանը։ Ուստի դրանից բխող բոլոր հետևանքները նույնպես լեզվում գոյություն ունեցող լեզվական տարբերությունների արդյունք են։ Լեզվի շնորհիվ տղամարդը մի քանի աստիճանով վեր է բարձրանում կնոջից, և ամենալավ բաները հայտնվում են տղամարդկանց բևեռում, իսկ երկրորդայինները՝ կանաց բևեռում։

Լեզվի և գենդերի փոխգործակցության համակարգված ուսումնասիրությունը սկսվել է 1970- ական թվականներից Արևմուտքում։ Հետազոտողների հիմնականում երկու հարց էր հետաքրքրում՝ ինչպե՞ս են խոսում կանայք և տղամարդիկ (այսինքն՝ խոսքի գենդերային յուրահատկությունը) և ինչպե՞ս են խոսում կանանց և տղամարդկանց մասին. այսինքն՝ արականի և իգականի առկայությունը լեզվական համակարգում։ Լեզվական մակարդակում երևում է, որ սեռերի բաժանման արդյունքում որոշ առարկաներ կանացի են, որոշները՝ տղամարդկային։ Լեզվի և գենդերային խնդիրների հանդեպ հետաքրքրությունն առաջացավ գենդերը հասկանալու ցանկությունից, ոչ թե լեզվի հանդեպ հետաքրքրությունից: Սակայն գենդերային չափումների հետազոտությունը լեզվական համակարգում թույլ է տալիս ընդլայնել նաև լեզվի գաղափարը՝ որպես սոցիալական աշխարհի կառուցման միջոց։ Գենդերային լեզվաբանությունը՝ որպես լեզվական ուսումնասիրման նոր ուղղություն, ի հայտ եկավ ոչ թե ֆեմինիստական շարժումների զարգացման արդյունքում, այլ զարգացավ իր ժամանակին համապատասխան՝ գիտական հարացույցների և ավանդույթների համատեքստում[4][5]:

Ժակ Լական. Լեզվի հայեցակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժակ Լականը խոսել է լեզվի բացառիկ նշանակության մասին՝ հավաստելով, որ լեզուն անգիտակցականը վերլուծելու միակ հնարավորությունն է, քանի որ անգիտակցականը կառուցված է այնպես, ինչպես լեզուն։ Լականի հայեցակարգը, որն անվանում են Զիգմունդ Ֆրոյդի լեզվական ընթերցում, մեծ ազդեցություն ունեցավ քննադատական գրականության և ֆեմինիստական տեսության վրա։ լականի հայեցակարգին անդրադարձը թույլ է տալիս հստակեցնելու լեզվական և գենդերային ժամանակակից հետազոտությունների մեջ օգտագործվող սուբյեկտիվություն և դիրքորոշում հասկացությունները[4]:

Լականը, օգտագործելով սոսյուրական լեզվի մոդելը[6][7], լեզուն դիտում է որպես սիմվոլային կարգ՝ գիտելիքի հավաքածու, որը սահմանում է մշակույթը և մատչելի դարձնում սուբյեկտի դիրքորոշումը։ Սիմվոլային կարգ մուտք գործելն այն պահն է, երբ երեխան ընդունում է սուբյեկտի դիրքորոշումը, այսինքն՝ իրեն գիտակցում է որպես անհատ՝ մոր մարմնից առանձնացված։

Լինելով սեփական գործողությունների և ընկալումների սուբյեկտը՝ սոցիալական անհատը միևնույն ժամանակ ենթակա է լեզվի օրենքների ազդեցությանը, որը գոյություն ունի մինչև նրա ծնունդը, և ֆերդինանդ դե Սոսյուրի խոսքերով՝ գտնվում է անհատից դուրս, և նա ո´չ կարող է ինքնուրույն ստեղծել, ո´չ էլ փոխել այն։ Երեխայի խնդիրն է մուտք գործել սիմվոլային կարգ, ընդունել այն, դիրքորոշվել այնտեղ, որպեսզի կարողանա խոսել որպես մշակույթի անդամ։ Ըստ Լականի՝ հենց լեզվի ուսուցման գործընթացն է անհատին դարձնում մշակութային սուբյեկտ, այլ կերպ ասած՝ լեզուն է նախորդում և արտադրում սուբյեկտիվությունը[8][9]:

գենդերը` որպես սոցիալական սեռ. ներկայացված է շվեդ դերասանի կողմից 1999 թվականին

Լականի մոտ գենդերային սուբյեկտիվությունն իրենից ներկայացնում է ինքնաճանաչում կանանց և տղամարդկանց տեսանկյունից և համապատասխան դիրքորոշում՝ լեզվական միջոցներով։ Քանի որ անհատը կարող է սուբյեկտիվ տարբեր դիրքորոշումներ ունենալ, ուստի նա ամբողջական և կայուն չէ, այլ անամբողջական, ընդհատական՝ «գործընթացի մեջ է» լինելով[10][11][12][13]:

Միշել ֆուկո. Լեզու և իշխանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Սեռականության պատմություն» աշխատության մեջ (1976-1984) Միշել Ֆուկոն հիմնավորում է թեզն այն մասին, որ սեքսուալ վարքագիծը բնածին չի համարվում և կառավարվում է բարդ գաղափարական համակարգերով։ Այսպես՝ արդեն հնագույն ժամանակներում սեքսուալ բարոյականությունը մտածված, գրված, տղամարդկանց կողմից ուսուցանվող և տղամարդկանց վերաբերող բարոյականությունն է։ Համաձայն Ֆուկոյի՝ սեռը, ինչպես նաև մյուս բոլոր հասկացությունները, ներկայացվում են մարդկությանը ոչ թե որևէ բնական ճանապարհով, այլ լեզվի միջոցով՝ որպես դիսկուրսի արդյունք՝ խոսող սուբյեկտի համար սահմանելով նրանց կոնկրետ հատկությունները և նրանց հատկացված դերերը[14]:

Ֆուկոն մասամբ ցույց է տալիս, թե ինչպես է կանանց վերարտադրողական ֆունկցիան հանգեցնում նրան, որ «կին սուբյեկտը» սահմանափակվում է տան շրջանակներում, տան մակարդակում։ Նրա այս գաղափարները կիրառվել են ֆեմինիստական քննադատության և գենդերային լեզվաբանության մեջ կոնկրետ գործնական խնդիրների ներկայացման համար[15]: Ըստ նրա՝ պետք է ստեղծել այլընտրանքային դիսկուրսներ, որոնցում «կանացի» գիտելիքն արտահայտման հնարավորություն կստանա (ֆեմինիստական դիսկուրս, կանացի գիր և այլն)[16][17][18]:

Ֆեմինիստական և գենդերային տեսությունների հետագա զարգացումները համապատասխանում են Ֆուկոյի այն գաղափարներին, որ

  • Անգամ սեռի կենսաբանական ասպեկտները ձեռք են բերում սոցիալական բնույթ։ Այդ իսկ պատճառով կարող են դիտվել ոչ թե բնական, այլ որպես սոցիիալականորեն և մշակութապես սահմանված։
  • Գենդերային հարաբերությունները պետք է դիտարկվեն որպես իշխանության դրսևորման ձև, քանի որ անհատի սեռը հանդիսանում է իշխանական հարաբերությունների տարրերից մեկը (սեռի հանդեպ վերահսկողությունն իրականանում է դիսկուրսային գործընթացների օգնությամբ այս կամ այն խնդիրների մեկնաբանման միջոցով՝ դրանց վերագրված սոցիալական նշանակությամբ)[19][20]:

Գենդերային վերջին հայեցակարգերը թուլ են տալիս առավել տարբերակված կանխատեսել կանանց և տղամարդկանց արձագանքը այս կամ այն տեղեկությանը, կանխատեսել ինֆորմացիան փոխանցելու և մշակելու հնարավոր միջոցները՝ կախված այսպես կոչված «գենդերային սեռից»: Այսպիսով՝ գենդերը հնարավոր է դիտարկել որպես անցումային փուլ հասարակության և մշակույթի հետագա ապակենտրոնացման։ Նախ և առաջ չկա անփոփոխ սուբյեկտ։ Հաղորդակցության ցանկացած մասնակից փոխվում է՝ փոփոխելով իրենց ցանկությունները, իրենց բավարարվածությունն ու արտահայտվելու միջոցները[14][21][22][23][24]:

Ժակ Դերիդա. Ապակառուցողականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանսիացի փիլիսոփա Ժակ Դերիդան համարվում է ընթերցանության մոդելի հիմնադիրը, որը կոչվում է դեկոնստրուկտիվիզմ (ապակառուցողականություն)` վերլուծություն, որը կիրառելի է բոլոր տեսակի տեքստերի և գրերի դեպքում:

Օգտվելով հիմնականում Սոսյուրի սկզբունքներից` լեզվական նշանի կամայականությունների մասին, որոնք սահմանվում են համակարգի այլ տարրերի հետ հարաբերությունների միջոցով, Դերիդան ցույց է տալիս տեքստի նշանակության կամայականությունները՝ օգտագործելով «դիֆերենս» տերմինը՝ ցույց տալու համար, որ բառի նշանակությունը մշտապես սահմանված չէ և կարող է փոփոխվել, այսինքն՝ լեզուն սահմանվում է լեզվի միջոցով[25]: Երկու բառ, օրինակ՝ կին և տղամարդ, դրանք սահմանվում են որպես հակադրություններ, ըստ որի նրանցից մեկը համարվում է հիմնական, առաջնային, իսկ մյուսը՝ երկրորդային և լրացուցիչ։ Այս սահմանման մեջ, սակայն, թաքնված է այն փաստը, որ տերմինը, որն անվանվում է հիմնական, առաջնային, ինքն է ստեղծում իր նկատմամբ հակադրություն, այնպես, որ տղամարդը սահմանվում է «ոչ կին»: Դերիդան այս մոդելը կապում է Լականի հագեվերլուծության հետ. տղամարդ սուբյեկտը սահմանում է իրեն մյուսից (մորից) տարանջատվելու ճանապարհով և մուտք է գործում օրենքների միջավայր՝ իրեն պատկերացնելով հայր[26]:

Դեկոնստրուկցիան մի այնպիսի յուրահատուկ փիլիսոփայություն է, որի կենտրոնում դրված է հարցն այն մասին, թե ինչպես են նշանակությունները, իմաստները կառուցվում գրողների մոտ, տեքստում և ընթերցողների մոտ։ Հիմնվելով Ֆրիդրիխ Նիցշեի գաղափարների վրա՝ Դերիդան քննադատում է փիլիսոփայական այն որոնումները, որոնք կապված են իրականության ընկալման հետ։ Նա պնդում է, որ բոլոր տեքստերը հիմնված են հիերարխիկ դուալիզմի տարրերի, բինար հակասությունների վրա, որոնցում տարրերից մեկը դիտվում է որպես իսկապես ճշմարիտ[27][28]:

Ին-Յան դուալիզմ

Մտքի բոլոր համակարգերը, պնդում է Դերիդան, ունեն կենտրոն։ Այսպես՝ արժեքների և հայացքների ավանդական համակարգերը աշխարհին ներկայացվում են «եվրոպական սպիտակամորթ տղամարդկանց» տեսանկյունից։ Ժամանակակից մարդու գիտակցությունը (անկախ սեռից) սնվում է տղամարդկային գաղափարական իդեաներով և արժեքներով՝ կապված տղամարդկային սկզբի, տրամաբանության, ռացիոնալության առաջնայնության հետ։ Դեկոնստրուկցիայի ճանապարհով (որպես ընտրության միջոց) այդ չգիտակցված և չարտաբերվող կենտրոնը հայտնաբերվում է, և այդ նույն բինար կառույցները, որոնց վրա հիմնվում է տեքստը, կոտրվում, քանդվում են. այն, ինչը թվում էր կայուն և տրամաբանական, դադարում է այդպիսին լինելուց[29][30]:

Արևմտյան ավանդական ֆեմինիստական և գենդերային հետազոտությունների դեկոնստրուկտիվ մեթոդը դարձավ դերիդական գենդերի դեկոնստրուկցիան, որն ընկալվում էր իբրև տղամարդկանց և կանանց բինար հակասությունների վերլուծություն, որտեղ ձախակողմյան տարրը պահանջում է արտոնյալ դիրք՝ ժխտելով աջակողմյան տարրի նույնանման պահանջները, որոնց տերմիններում ինքը սահմանվում է[31][32][33]:

Գլոբալացում. գենդերային գործընթացներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գենդերային հետազոտություններում գլոբալացումը ներկայանում է որպես համակարգային, սոցիալ–տնտեսական և սոցիալ մշակութային երևույթ, որը քանդում է գենդերային անհավասարության գոյություն ունեցող նորմերը, դրանք տեղադրելով նոր ձևավորվող սոցիալ-տնտեսական կառուցվածքների նոր համատեքստում[34][35]:

Գլոբալիզացիայի ազդեցությունը որոշվում է նրա տնտեսական, սոցիալական և մշակութային չափումներով։ Գլոբալիզացիայի տնտեսական հետևանքերին են վերաբերում ազգային և միջազգային կորպորացիաների աճը, միջազգային առևտրի ինտեգրացիան և այլն։ Տնտեսական գլոբալիզացիայի շարժիչ ուժերն են հանդիսանում, առաջին հերթին, միջազգային արտադրությունը, որն ուղեկցվում է էժան աշխատուժի և ռեսուրսների օգտագործմամբ, ինչպես նաև անցումը շուկայական տնտեսությունից ազատ շահերի տնտեսությանը: Սակայն 3-րդ աշխարհի տնտեսական ստրկացման հիմնական օբյեկտը դառնում են կանայք, որոնք, դուրս գալով շուկա, ավելի էժան առաջարկով ավելի հեշտ են ենթարկվում շահարկման։ Սա գրեթե հանգեցնում է կանանց աշխատանքի ինտենսիֆիկացման, ինչն էլ իր հերթին ենթադրում է.

  1. աշխատանքային օրվա երկար տևողություն,
  2. բարձր աստիճանի ծանրաբեռնվածություն,
  3. աշխատանքի ծանրաբեռնված ռիթմ (հիմնականում կամ գիշերային հերթափոխ, կամ վաղ առավոտյան ժամերը),
  4. մասնագիտական որակավորման աճող պահանջարկ,
  5. տարբեր տիպի աշխատանքի համատեղում մեկ մարդու մոտ և այլն[36]:
գենդերային դերի ընդգծում

Տնտեսական հարաբերությունները, որոնք չեն մտնում շուկայական փոխանակությունների մեջ, կապված են ապրանքի և ծառայությունների այնպիսի արտադրության հետ, որտեղ գործում է այսպես ասած «չվճարվող աշխատանքը», և շատ հաճախ նման հարաբերությունների համար օգտագործում են «հոգատարության տնտեսություն» տերմինը։ «Հոգատարության տնտեսության» առաջին օղակը ընտանիքն է՝ տնային տնտեսությունը։ Նրա առանձնահատկություններից է համարվում փոխանակման բացակայությունը. այն ուղղված է արտադրությանը, կրթությանը և սոցիալիզացիային։ Բացի տան անդամներին խնամելուց՝ կանայք հաճախ ստիպված են լինում կատարել տարբեր արտադրական աշխատանքներ։ Կանանց նման դրությունը շատ հաճախ կապված է լինում նրանց վերարտադրողական գործառույթների հետ, որն էլ իր հերթին գալիս է հասարակության պատրիարխալ ավանդույթներից[37]: Մի շարք հետազոտողներ, որոնք հարում են ֆեմինիստական տնտեսության տարբեր ճյուղերին, գլոբալիզացիայի դարաշրջանի գենդերային ռեժիմի բնութագրման համար օգտագործում են «պատրիարխատ» տերմինը։ Գլոբալիզացիայի համատեքստում պատրիարխատը հանդես է գալիս, որպես տղամարդկանց ինստիտուցիոնալացված իշխանություն՝ տնտեսության, քաղաքականության և մի շարք այլ բնագավառներում։ Պատրիարխատի և գենդերային անհավասարության գլխավոր ինստիտուտը ընտանիքն է։ Մնացած բոլոր ինստիտուտները իրենք իրենցով համարվում են չեզոք, և պարզապես վերարտադրում են ընտանիքում ստեղծված գենդերային իշխանության և ղեկավարման բաշխումը[38]:

Գենդերային անհավասարությունը հասարակական բարիքների և պատասխանատվության անհամաչափ բաշխումն է կնոջ և տղամարդու միջև։ Ըստ էության՝ գենդերային անհավասարությունը պետք է տարբերվի սոցիալական անհավասարությունից, չնայած, որ այս երկու երևույթներն էլ շատ ընդհանուր բաներ ունեն։ Սոցիալական անհավասարության աղբյուր է հանդիսանում եկամտի և հարստության անհամաչափ բաշխումը, իսկ գենդերային անհավասարությունն ներառում է սոցիոմշակութային տարրեր, որն էլ հասարակական ինստիտուտների միջև հանդես է գալիս որպես գենդերային խտրականություն (դիսկրիմինացիա)։ Գենդերային խտրականությունը և անհավասարությունը կապված են սոցիալական անհավասարության հետ, սակայն դրանով չեն սահմանափակվում։

Գենդերային հավասարության հաստատման փուլերից մեկն է գենդերային իրավահավասարությունը, որն անհատի զարգացման, ռեսուրսների և հասարակական բարիքների բաշխման հանդեպ սեռային խտրականության բացակայությունն է։ Սակայն գենդերային հավասարության և իրավահավասարության հարաբերությունը տարբեր կերպ է ընդունվում։ Ոմանք գենդերային իրավահավասարությունը դիտարկում են որպես հնարավորությունների հավասարություն, մյուսներն էլ այն բնորոշում են որպես իրավունքների և հնարավորությունների հավասարություն։ Այստեղ մի կարևոր խնդիր է առաջ գալիս՝ արդյո՞ք շուկան հանդիսանում է այն ուժը, որը կարող է ազատել կանանց գենդերային անհավասարությունից, թե ընդհակառակը, շուկայական հարաբերությունների զարգացումը հնարավոր է միայն այն բանի շնորհիվ, որ այն ձևափոխում է գենդերային անհավասարությունը[38]:

Գլոբալիզացիան մեծացնում է կանանց տարբեր շերտերի միջև եղած տարբերությունը և պետք է նշել, որ նրա ազդեցությունը չի տարածվում հավասարաչափ և մեծապես կախված է երկրի զարգացման աստիճանից, ազգային ավանդույթներից: Սակայն պետք է նշել նաև, որ վճարվող աշխատանքի մեծացումը էականորեն բարձրացնում է կանանց դերը, չնայած, որ նրանց զբաղվածությունը սահմանափակվում է հիմնականում ոչ որակավորված աշխատանքում։ ԶԼՄՆ-երը նեղություն չեն կրում բարձրաձայնելու, որ կանայք իրենց համբերության և ճկուն ձեռքերի շնորհիվ լավագույն աշխատողներն են, սակայն այս դեպքում էլ առաջ են քաշվում մի շարք պայմաններ, ինչպես օրինակ՝ ամուսնացած չլինելը կամ երեխաներ չունենալը։ Երկարաժամկետ ներգրավվածությունը երկակի ազդեցություն կարող է ունենալ. մի կողմից փոքրանում է գենդերային անհամաչափությունը, մյուս կողմից՝ էականորեն մեծանում կանանց նկատմամբ ճնշումը։ Կա նաև այլ տեսակետ, որ գլոբալացումը լայն հնարավորույթունները է ապահովում կանանց ինքնադրսևորման համար, նպաստում է տղամարդկանց եւ կանանց միջև տարբեր տեսակի տարբերությունների վերացմանը։ Զբաղվածության կառուցվածքում փոփոխությունների առաջացումը որոշակիորեն նպաստում է վարձու աշխատանքի խրախուսմանը կանանց շրջանում։ Քանի որ կանայք կրում են տնտեսական գոյատևման ծանրության մեծ մասը, կանանց ծախսերը գրեթե նկատելի չեն՝ կապված նրանց հիմնական տնային աշխատանքի չվարձատրվելու հետ։

Միգրացիայի գենդերային ասպեկտներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գլոբալիզացիայի առանցքային ասպեկտներից կամ հատկանշական գծերից մեկն է շուկայի ճկունությունը։ Այս տեսակետից վերջին տասնամյակում բազմաթիվ հետազոտություններ են տարվել միգրացիոն գործընթացի գենդերային ասպեկտների մասին։ Առավել նոր են համարվում կանանց միգրացիայի հետազոտությունները։ Մի շարք միգրացիոն գործընթացներում գենդերային խնդիրները կամ ընդհանրապես չեն քննարկվում կամ էլ գոյություն ունեն հատվածային մակարդակով։ Եվ հատկանշական է, որ հետազոտությունների մեծ մասում կինը հանդես է գալիս որպես լուռ և խոնարհ՝ ներկա լինելով ֆիզիկապես, բայց բացակայելով որպես անհատականություն[39]:

Այս համատեքստում միգրացիան, ըստ կնոջ ներգրավվածության աստիճանի, պայմանականորեն կարելի է բաժանել երկու փուլի.

  1. Պասիվ, երբ կինը հանդես է գալիս, որպես ընդհանուրի մի մաս և հետևում է ընդունված որոշումներին,
  2. Ակտիվ, երբ կինը ինքն է հանդես գալիս, որպես ուղղակի մասնակից։

Խոսելով միգրացիայի առաջին դրսևորման մասին թվում է, թե ամեն ինչ պարզ է։ Այս կարգավիճակը եկել է կա և կշարունակվի, սակայն տեսնենք թե ինչ փոփոխություններ են տեղի ունեցել միգրացիոն այս ձևերում կնոջ դերակատարման մեջ։ Այս թեմայի շրջանակներում մի ամբողջ հետազոտություն է անցկացվել ռուս միգրանտ ծրագրավորողների և նրանց կանանց կարգավիճակի մասին։ Ինչպես նշվում է՝ շատ զույգերի համար առաջիկա մեկնումը կարևոր իրադարձություն է համարվում և, կարծես թե, լուրջ պլանների առաջ մղող քայլ է։ Սա հաճախ պայմանավորված է լինում նրանով, որ զուգընկերները կհետևեն նրանց ավելի մեծ պատրաստակամությամբ, եթե ունենան ամուսնու կարգավիճակ։ Ինչպես նշում է Ելենա Գապովան, հետխորհրդային պատկերացումները հաջողակ տղամարդկայնության մասին ներառում է հնարավորությունը՝ ապահովելու ընտանիքը և ունենալ չաշխատող կին, որը կզբաղվի երեխաների և տան հոգսերով։ Այս սկզբունքի իրականացման համար անհրաժեշտ է, որ տղամարդը ոչ միայն բավարար աշխատավարձ ունենա այլ նաև, որ կինը, ըստ էության, քիչ աշխատավարձ ստանա և պատրաստ լինի չաշխատել ընդհանրապես՝ «ռացիոնալ» գնահատելով իր հնարավորությունները աշխատանքի շուկայում։ Չաշխատող կինը հաճախ հանդես է գալիս, որպես հպարտության առարկա, և, որպես այդպիսին, որոշակի սոցիալական դաշտում դիտվում է՝ որպես տղամարդու բարձր դիրքի և ֆինասական հնարավորությունների ցուցիչ։ Այստեղ սակայն պետք է նշվի մի շատ կարևոր նրբություն, չնայած, որ այս կանայք չունեն հանապազօրյա հացի խնդիր, , նրանք գտնվում են մարգինալ վիճակում, քանի որ գրեթե ամեն ինչում կախված են իրենց ամուսիններից (անձնական ապահովագրություն, առօրյա ծախսեր)։ Նման պարագայում կնոջ հաջողակ լինելու հանգամանքը միանշանակ կապված է որևէ տղամարդու պատկանելու մեջ[40]: Անդրադառնալով միգրացիայի պայմանական բաժանման երկրորդ փուլին՝ պետք է նշել, որ այստեղ ամեն ինչ այլ է։ Կին միգրանտների առանձնահատկությունն, առաջին հերթին, կապվում է նրանց աշխատանքի առանձնահատկության հետ, որին բնորոշ է անհատական բնույթը՝ ի տարբերություն խմբային կամ բրիգադային բնույթի, ինչպես տղամարդկանց մոտ։ Կին միգրանտները ունեն մի շարք խնդիրներ, ինչպես օրինակ աշխտանքային պայմանագրերի բացակայությունը, խիստ սահմանափակ հնարավորություններ երեխաներին դպրոց կամ մանկապարտեզ տանելու, բայց որ ամենադժվարն է, հաճախ նրանք արժանանում են հասարակության բացասական վերաբերմունքին, քանի որ, ըստ էության, նրանք իրենց վրա են վերցրել տղամարդկային հատկանիշների մի մասը։ Բացի այդ, նրանք ավելի հաճախ են հանդես գալիս որպես թիրախային խումբ տարբեր անօրինական գործունեություններում, ինչը շատ հաճախ լինում է ինֆորմացիայի կամ տեղեկատվության պակասի պատճառով[41]:

կինը` որպես ընտանիքի հոգատար մայր, խնամակալ, տնային տնտեսուհի

Գենդեր. միջանձնային առանձնահատկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գլոբալիզացիայի ազդեցության մյուս ոլորտը, որի փոփոխությունները նկատելի են առավել մեծ մասշտաբով, սոցիալ մշակութային, հասարակական, միջանձնային ոլորտն է։ Այլ կերպ ասած, աշխարհում կատարվող փոփոխություններից առավել կարևոր են նրանք, որոնք անմիջականորեն կապված են անձնական կյանքի, ընտանիքի, միջանձնային հարաբերությունների հետ։ Այսօր մեր պատկերացումները ինչպես մեր, այնպես էլ մեզ շրջապատող աշխարհի և մարդկանց մասին գլոբալ փոփոխությունների են ենթարկվում։ Տարբեր մշակույթներում և երկրներում այս փոփոխությունները տեղի են ունենում ոչ հավասարաչափ և հանդիպում են դիմադրության տարբեր կողմերից։ Աշխարհի գրեթե բոլոր անկյուններում պայքար է գնում սեռերի հավասարության ընտանեկան խնդիրների և դրանց լուծման ձևերի միջև։ Այն երկրները, որտեղ նման դիսկուրսները մեծ տարածում չունեն, պայմանավորված է նրանով, որ իշխող ռեժիմը և արմատական ուժերը թույլ չեն տալիս դրանց տարածմանը։ Ավանդական ընտանեկան հարաբերություններին հատուկ է սեռերի միջև անհավասարությունը։

Կանայք համարվել են տղամարդկանց սեփականությունը և այդ անհավասարությունը բնականաբար տարածվել է նաև սեռական կյանքի վրա։ Աղջիկների բնավորության մեջ խրախուսվում էր խելամտությունը, իսկ կանանց մոտ հաստատկամությունը և հավատարմությունը։ Ավանդական ընտանեկան հարաբերություններում իրավունքներից զրկված են եղել նաև երեխաները։ Ինչպես անցյալում այնպես էլ մեր օրերում կարելի է նկատել, որ երեխաները դաստիարակվում են ոչ թե իրենց համար, այլ ծնողների բավարարության համար։ Կարելի է ասել, որ փաստացիորեն երեխան չի հանդիսացել անհատականություն, սակայն սոցիալական վարքի ձևերի մեծամասնությունը յուրացվում է դեռևս երեխա ժամանակ[34]:

Կանայք ֆիզիկական ծանր աշխատանք էլ կարող են կատարել:

Կոլեկտիվ հասարակություններում երեխան իրեն ընդունում է «մենք» խմբի անբաժան մաս, ինչն էլ դառնում է նրա սեփական ինքնությունը։ Այստեղ չկա անհատական կարծիք, կարծիքը խմբինն է, իսկ ահա անհատական հասարակությունները բաղկացած են լինում ընտանիքներից, որոնց անդամները միայն ծնողներն ու երեխաներն են։ Երեխան այստեղ սովորում է տարբերել իր «ես»-ը մյուսներից։ Այդ «ես»-ը նրա ինքնությունն է, որը նրան տարբերում է մյուսներից։ Ավանդական հասարակություններում սեքսուալությունը գլխավորապես ենթակա էր սեռին։ Մի շարք մշակույթներում ձգտումը դեպի սեքսուալության հանդիսանում է տղամարդկային ատրիբուտիկայի մի մաս, իսկ ահա կանանց մոտ, սեքսուալության ձգտումները գրեթե միշտ համարվում էին անբարո, իսկ սեքսուալության մասին խոսվում էր միայն առաքինության շրջանակներում։

Համասեռամոլության նկատմամբ վերաբերմունքը ևս տարբեր էր։ Հետաքրքիր է, որ մի շարք հասարակություններում նախկինում ավելի հանդուրժողական վերաբերմունք կար գոնե տղամարդ համասեռամոլների նկատմամբ։ Ենթադրվում էր, որ նման հարաբերությունները հասունության մի մասն են կազմում և ամուսնանալուց հետո դրանք կվերանան։ Իհարկե, հակամարտությունը կամ բացասական վերաբերմունքը համասեռամոլության նկատմամբ մեր օրերում լայնորեն տարածված է, սակայն վերջին տասնամյակում սեքսուալ կյանքը արևմուտքում էական փոփոխություններ է կրել։ Այժմ սեքսուալությունը այն է, ինչ մարդը բացահայտում, փոփոխում և զարգացնում է իր մեջ։ Սեքսը, որ նախկինում կապվում էր միայն ամուսնության և իրավունքի հետ այժմ գրեթե չի ասոցացվում դրանց հետ։

Չնայած նրան, որ յուրաքանչյուր հասարակություն ունի իր առանձնահատկությունները, սակայն միևնույն տենդենցները կարելի էր նկատել բոլորի մոտ։ Այս առումով խոսելով 1950-ական թվականների ընտանիքի մասին կարող ենք նշել, որ այն բաղկացած է օրինական ամուսնության արդյունքում ծնված երեխաներից և ծնողներից, որտեղ կինը հիմնականում տնային տնտեսուհի էր, իսկ հայրը տուն պահողը[34]:

Գենդերային շարժումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ում 19-րդ դարի վերջին քառորդում արդյունաբերացման և մոդեռնիզացիայի նոր միտումների արդյունքում ամբողջ ամերիկյան հասարակության կյանքը ենթարկվեց էական քանակական և որակական փոփոխությունների։ Սա չէր կարող անմասն թողնել կանանց կարգավիճակը, նրանց առջև բացելով նոր հնարավորություններ մասնագիտական ինքնաիրացման և լայնամասշտաբ գործունեության՝ ի նպաստ հասարակության մեջ իրավական կարգավիճակի բարձրացմանը, 19-րդ-20-րդ դարի սահմանագծին կանանց էմանսիպացիայի խնդիրը դարձավ շատ հրատապ և արդիական։ Հենց այդ ժամանակ էր, որ կանանց մեծ մասը բարձրաձայնեց իր հետաքրքրությունների մասին՝ մարտահրավեր նետելով համընդհանուր պատկերացումներին «թույլ սեռի»` որպես օջախի պահապանի կերպարին: Նրանք սկսեցին ակտիվորեն պայքարել հասարակական և քաղաքական իրավունքների համար` փորձելով հաղթահարել դարերի խորքից եկող իրավական և գաղափարկան անջրպետը[42] Կանանց իրավունքների համար պայքարը սկսվեց ընտրության իրավունքի համար պայքարից, որը ստացավ սուֆրաժիզմ անունը («suffrage»` ձայնի իրավունք) բառից: Հետաքրքիր է, որ կանանց ընտրական իրավունքի մասին բանավեճերը եղել են շատ ավելի վաղ շրջանից` 18-րդ դարից, և դրանց վերաբերյալ հիմնական աշխատությունները, որտեղ խրախուսվել է կնոջ դերի ճիշտ գնահատումը հասարակության մեջ, գրվել են տղամարդկանց կողմից։

Կանանց` հասարակության կողմից վերագրված դերի փոփոխություն

Սուֆրաժիստները հավատում էին, որ ունենալով ազատ ձայնի իրավունք, նրանք կարող էին ազատվել խտրականության մյուս ձևերից։ ԱՄՆ-ում սուֆրաժիստական շարժումը սկսվեց 1848 թվականին մի համաժողովից, որտեղ խոսվեց այն մասին, որ կինը միայն երեխայի մայր չէ, նա անհատ է և նրա վերաբերմունքը պետությանը պետք է լինի ուղիղ, այլ ոչ թե միջնորդավորված՝ ամուսնու միջոցով։ Համաժողովի մասնակիցները ստորագրեցին «Զգացմունքների դեկլարացիա»` հայտնելով կանանց իրավունքների և դրանց համար պայքարելու մասին[43]: Այսպես էլ սկսվեցին կանանց շարժումները, որոնք հատկանշական եղան ոչ միայն ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի, այլև ամբողջ աշխարհի համար: Ի տարբերություն Եվրոպայի, որտեղ գաղափարակիցները իրենց պայքարը տանում էին ակտիվ հեղափոխական պայքարի հունով, ԱՄՆ-ում առավել տարածված էր քաղաքակիրթ պայքարը: Ելնելով տարբեր պայմաններից` նրանք ընտրում էին պայքարի տարբեր ձևեր՝ սկսած միտինգներից և ցույցերից, վերջացրած մասնավոր հավաքույթներով և զրույցներով[42]: Կանանց շարժման բարձրակետը սկսվեց 1960-70 թվականներին, որը հաճախ անվանում էին նաև հեղափոխությունների շրջան։ Կանանց հեղափոխությունը, որը մասնակիցները կոչեցին «երկրորդ Ամերիկյան հեղափոխություն» ծագման պահից միատարր չէր, և պայմանականորեն այն կարելի է բաժանել կանանց իրավունքների համար շարժման և կանանց ազատագրման համար շարժման։ Առաջինի գաղափարախոսության հիմքում ընկած էր լիբերալ ֆեմինիզմը, իսկ երկրորդը, որ ավելի երիտասարդ էր, իր հիմքում ուներ պատրիարխատից ազատագրման գաղափար։

Լիբերալ ֆեմինիստական շարժումը կազմակերպչական պլանում ներկայացված էր կենտրոնացված, ֆորմալ կառույցներով հստակ նշված օրենքներով և ծրագրային քաղաքականությամբ, իսկ ծայրահեղական թևը գործում էր ներքևից՝ կազմակերպված փոքրիկ խմբերի միջոցով։ Իր գաղափարական ձևերով և կազմակերպչական կողմով լիբերալ ուղղությունը առավել արդյունավետ եղավ, քանի որ կանանց իրավունքների համար պայքարը շատ դեպքերում ուներ պետական արմատներ։ Իր առաջացմանն այն նախ և առաջ պարտական էր 1961 թվականին կանանց կարգավիճակը վերահսկող նախագահական հանձնաժողովին[44]: Ջոն Քենեդին, որը իշխանության եկավ նեոլիբերալ կարգախոսներով պետք է կատարեր իր տված նախընտրական խոստումները կանանց ընտրազանգվածին։ Դեմոկրատներին հետաքրքրում էր, այսպես կոչված, քվեարկության ձայների էական գենդերային ճեղքվածքը։ Սակայն հանրապետականների իշխանության գալուց հետո իրավիճակը կտրուկ փոխվեց և առաջ եկան մի շարք հակաֆեմինիստական ուժեր, որոնք պայքարում էին նախկին արժեքների վերականգնման համար։ Այս իրողությունը պարզ դարձրեց, որ պայքարը պետք է տեղափոխել նոր փուլ։ Մի շարք արմատական ֆեմինիստուհիներ էական փոփոխություններ մտցրին իրենց գաղափարախոսության մեջ, քանի որ պարզ դարձավ, որ անկախության համար պայքարը անհնար է իրականացնել՝ առանց տղամարդկանց։ Շատ հետազոտողներ 1960-80 ական թվականներին կանանց շարժումների արդյունքում նրանց տրված իրավունքները համարում էին ոտնձգություն՝ տղամարդկանց իրավունքների հանդեպ։ Սա իր արտացոլումն էր գտնում ինչպես արվեստում, այնպես էլ հասարակական կյանքում[45][46][47]:

գենդերային շարժումներ

1970-80-ական թվականներին պայմանականորեն անվանում էին պայքարի 3-րդ կամ «գենդերային» փուլ, քանի որ, այստեղ կանացի շարժումների կողքին առաջ եկան նաև տղամարդկանց շարժումները։ 1970-ական թվականներից սկսած սկզբում արևմուտքում, ապա նաև ամբողջ աշխարհում սկսեցին գրել և խոսել այն մասին, որ տղամարդկանց ավանդական կենսակերպը չի համապատասխանում ժամանակակից սոցիալական պայմաններին և որ տղամարդիկ ստիպված են իրենց գերակայության համար շատ բարձր գին վճարել[48][49][50][51][52][53]:

Եթե կանայք սոցիալիզացիայի արդյունքում դառնում էին լուռ և հարմարվող, տղամարդիկ հանդիսանում են այդ գերակա իշխանության գերիներ և թաքնված զոհեր, չնայած, որ դա լավ զուգակցվում էր նրանց հետաքրքրությունների հետ։ Տղամարդկային արժեքների անզուսպ գովերգումը իր բացասական կողմերն ունի, որը դրսևորվում է կանացիության նկատմամբ վախով, ինչն էլ հանգեցնում է կանանց նկատմամբ տարօրինակ վերաբերմունքին, քանի որ նրանք վտանգավոր կարող են լինել տղամարդկանց պատվի համար։ Տղամարդկանց խրախուսելու համար բավարար է ասել միայն «Ա՛յ սա, տղամարդ է»: Փաստորեն կարելի է ասել, որ տղամարդումեջ ամփոփվում է «պետք է» հասկացությունը՝ որպես բնական և անխուսափելի, և ընդունվում է առանց քննադատությունների։ Կանանց բացառումը կամ հեռացումը առօրյայից և մյուս հասարակական վայրերից, նշանակում է արգելել նրանց իրենց վերագրել մի շարք դիրքորոշումներ (ինչպես օրինակ պատվի խնդիրը և այլն)։ Գլխավոր սկզբունքը, որով որակվում է տղամարդը կամ կինը՝ խաղն է և ընդ որում լուրջ են համարվում այն խաղերը, որոնք սոցիալական աշխարհը ընդունում է որպես լուրջ։

Այս դեպքում ստացվում է, որ գերական նույնպես ենթակա է, բայց նա կախված է իր սեփական գերակայության աստիճանից, ինչն էլ փոխում է ամեն ինչ։ Տղամարդկություն կառուցող պատրանքը հանգեցնում է նրան, որ տղամարդիկ, ի տարբերություն կանանց, սոցիալապես այնպես են կառուցված, որ երեխաների նման հրապուրվում են սոցիումի կողմից հաստատված խաղերով։ Տվյալ դեպքում տղամարդը դառնում է «նվաստ էակ»:

Կանայք օժտված են այնպիսի հատկություններով, որ նրանց թույլ է տալիս չգայթակղվել իշխանության համար մղվող խաղերով, քանի որ լուրջ խաղերը «ամրագրված են» տղամարդկանց մոտ, իսկ կանայք ստեղծված են երեխաների և երեխաների խնդիրների համար։ Մենք հաճախ մոռանում ենք, որ տղամարդը նույնպես երեխա է, որը տղամարդ է խաղում։ Ամենալուրջ խաղերի նկատմամբ կանայք հանդիսատեսի կարգավիճակում են հանդես գալիս՝ հետևելով «փոթորիկին ափից», որի համար կնոջը կարող են համարել թեթևամիտ և լուրջ իրերով չհետաքրքրված։ Տղամարդկության գործընթացը իրականանում է փոխադարձ փոխանակումների միջոցով, ինչպես նաև մարտակոչի և պատասխանի, նվերների և պատասխան նվերների և առաջին հերթին կանանց փոխանակումով։ Տղամարդու կառուցած իշխանությունը, առաջին հերթին, ուղղված է մյուս բոլոր տղամարդկանց, ապա նոր կանանց։ Այսպիսով, կարող ենք նկատել, որ տղամարդիկ, իրենք էլ դա չգիտակցելով գերի են ընկել այն խաղի կանոններին, որոնք իրենք են ստեղծել[54][55][56][57]:

Ըստ ամերիկացի սոցիոլոգ Մայք Մեսների՝ գոյություն ունեն տղամարդկանց հասարակական կյանքի մի քանի ազդեցիկ գործոններ. առաջին հերթին, տղամարդիկ՝ որպես դաս, օգտվում են ինստիտուցիոնալ առավելություններից՝ կանանց՝ որպես խմբի, հաշվին։ Երկրորդ մասկուլինության նեղ ընկալումների հաշվին ապահովում են բարձր դիրք, սակայն տղամարդիկ այդ ամենի համար վճարում են մակերեսային միջանձնային հատկություններով վատ առողջությամբ և վաղ մահվամբ: Տղամարդկանց առաջին ազատագրական շարժումը առաջ եկավ 1970-ականների լիբերալ գաղափարախոսության շրջանակներում։ Ըստ այս շարժման գաղափարախոսության՝ տղամարդկանց խնդիրների գլխավոր պատճառը տղամարդու սեռային դերի և դրան համապատասխան հոգեբանության մեջ է, ինչն ապացուցում է, որ սեռական կարծրատիպերից տառապում են ոչ միայն կանայք այլև տղամարդիկ։ Տղամարդիկ չեն կարող ազատ արտահայտել իրենց զգացմունքները, լինել նուրբ, ցուցաբերել թուլություն, քանի որ այդ բոլոր հատկությունները կանացի են։ Նրանք պնդում են, որ տղամարդկանց դժվարությունների հաղթահարման համար նախ պետք է փոխել տղա երեխաների սոցիալիզացիան, այլ կերպ ասած, թույլ տալ նրանց լաց լինել։ Այս շարժման երեք հիմանական սկզբունքներն էին դրական վերաբերմունք կանանց նկատմամբ, աջակցություն ֆեմինիստական շարժմանը և համասեռամոլների իրավունքներին։[58]: Սոցիալական ազատություն և ինքնագիտակցություն հնարավոր է իրականացնել միայն կանանց հետ միասին։ Սրա հիմնական առանձնահատկություններն առաջ բերեց տղամարդկանց սոցիալական ֆեմինիզմը, որը գտնվում էր մարքսիստական ստրուկտուրալիզմի ազդեցության տակ։ Ի տարբերություն լիբերալ տղամարդկանց՝ ֆեմինիզմի այս խումբը մեծ նշանակություն էր տալիս դասային անհավասարությանը քաղաքական ինստիտուտներին և իշխանության հարաբերությանը։ Ավելի զանգվածային դարձավ, սակայն կոնսերվատիվ տղամարդկանց շարժումը, որն ուղղված էր տղամարդկանց առավելությունների վերադարձմանը։ Զանգվածային շարժման այս մասնակիցները քննադատում էին հարբեցողությունը, թմրամոլությունը, սեռական բռնությունը և կոչ էին անում տղամարդկանց վերադառնալ տուն, լինել հավատարիմ ամուսիններ, ընդունակ աշխատողներ, հոգատար հայրեր։ Ընտանեկան արժեքների պաշտպանության շարժումը գրավեց ոչ միայն տղամարդկանց, այլև կանանց[48][59][60]:

WomanFactory1940s.jpg

Հատկանշական է, որ տղամարդկանց շարժումների և գաղափարախոսության մասին խոսելիս կարելի է նկատել, որ նրանց ծրագրերը և նպատակները կապված են կնոջ հետ, այսինքն՝ նրանք իրենց առաջընթացը չեն պատկերացնում առանց կանանց։ Իսկ ահա ֆեմինիստական շարժման գաղափարախոսության մեջ մինչև պարզ չդարձավ, որ իրենց գաղափարախոսությունը տանում էր դեպի փակուղի, այլ ոչ թե ազատագրում, շատ հազվադեպ կարելի էր հանդիպել տղամարդկանց հետ միասին նոր կարգեր ստեղծելու կամ նշածը կանոնակարգելու մասին դիսկուրսներ։ Թվում է, թե կանայք պարզապես ցանկանում են յուրացնել նրանց դերերը սակայն, որքանով դա կարող է առաջընթացային լինել։ Որքան նրանք ձգտեն միայն հասնել տղամարդկանց, այնքան տղամարդիկ կշարունակեն արարել նորը, և կստացվի, որ կանայք մշտապես «հետ մնացողներն են»՝ տղամարդկանց հետ համեմատած։ Տղամարդիկ փորձում են առաջ գնալ դեպի չհաստատված սահմաններ, իսկ կանայք սպասում են տղամարդկանց կողմից ակնկալվող աջակցության ապացույցներին։ Կանանց համար կարևոր է ոչ թե քաղաքականությունը, այլ դրա տրամադրումը[61][62][63][64][65]:

Գենդերային սոցիալականացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գենդերային պատկանելիությունն անհատի կողմից դրսևորվում է փոխազդեցության արդյունքում, երբ հասարակությունը կոնկրետ վերաբերմունք է տալիս դրան։ Հասարակությունը ակնկալում է անհատից վարքի կոնկրետ ձևեր, որը կհամապատասխանի նրա դերին տվյալ հասարակությունում[66]: Իր դերի համապատասխանության մասին անհատը ինֆորմացիա ստանում է սոցիալական հատուկ ագենտների միջոցով, ինչպիսիք են սոցիալական տարբեր խմբերի անդամներ, որոնցում ուղղակի կամ անուղղակի կերպով ներառված է տվյալ անձը: Տեղի է ունենում, այսպես կոչված, անհատի դերային ճնշում, և ընդ որում, հավասարապես ճնշվում են թե՛ կանայք, թե՛ տղամարդիկ[67][68][69]:

Գոյություն ունեն մի շարք գործոններ, որոնք ազդում են մարդու գենդերային սոցիալիզացիայի վրա, սկսած ծննդյան օրվանից, մինչև կյանքի վերջ։ Գենդերը և գենդերային դերը մշտապես գտնվում է ինչպես մշակութային նորմերի (որոնք սահմանում են, թե ինչ պետք է անեն տղամարդիկ և ինչ պետք է անեն կանայք), այնպես էլ սոցիալական ինֆորմացիայի ազդեցության տակ, ինչը մարդկանց ներշնչում է, թե որքան մեծ է տարբերությունը տղամարդու և կնոջ միջև։ Այլ կերպ ասած ցրվածությունը սոցիալական դերերում ավելի մեծ է, քան ֆիզիկական տարբերություններում։

Զանգվածային լրատվության միջոցները նույնպես ունենում են հսկայական ազդեցություն գենդերային կարծրատիպերի առաջացման վրա։ Տեղեկատվական ճնշվածությունը կայանում է նրանում, որ ինչքան ընդարձակում ենք մեր գիտելիքները ինքներս մեր մասին և փորձում ենք հասկանալ թե ինչ դիրքորոշման պետք է հետևել այս կամ այն սոցիալական հարցերում, մենք մեծ մասամբ հենվում ենք, ոչ թե մեր իսկ սոցիալական փորձի վրա, այլ շրջապատից ստացվող ինֆորմացիայի վրա։ Սակայն այստեղ պետք է նշել մի շատ կարևոր հանգամանք, որ գլոբալացման դարաշրջանում առաջին հերթին հաղորդակցության միջոցների բազմազանությունն է ապահովում տեղեկատվության և ինֆորմացիայի ներհոսքը, ինչն էլ իր հերթին հաճախ խթան է դառնում դեմոկրատական սկզբունքների զարգացման համար։ Մարդիկ, շնորհիվ նորագույն տեխնոլոգիաների, գլոբալիզացիայի ընձեռած անսահման հնարավորությունների, հաղթահարում են տարածության և ժամանակի արգելքները և կամա թե ակամա ծանոթանում և մասնակից են դառնում մի շարք գենդերային նոր դերերի ճանաչմանը, որոնք դրսևորվում են բոլորովին այլ սոցիալական հարաբերություններում, քան նրանք սովոր են[70][71]:

Timor Leste National Centre for Employment and Vocational Training. 2009. Photo- AusAID (10729893416).jpg

Այսպիսով, դերերի նման բազմազանության մեջ հաճախ դժվար է լինում կողմնորոշվել և գտնել քոնը, մանավանդ, եթե հաշվի առնենք թե այդ ճանապարհին ինչպիսի ճնշումներ են գործադրվում։ Այդ է պատճառը, որ շատերն այսօր կրում կամ խաղում են գենդերային այն դերը, որը իրականում նրանցը չէ։ Ինչպես նշեցինք սա կարող է կապված լինել մի շարք հանգամանքերի հետ, ինչպես օրինակ՝ հասարակության կողմից ակնկալիքները կամ ճնշումները, քանի որ շատ հաճախ ընդունված գենդերային դերերին չհամապատասխանելը կարող է պատճառ հանդիսանալ հասարակության մեջ օտարված կամ մարգինալ շերտ լինելու համար։ Այս պարագայում շատ կարևոր է դառնում ընտրության խնդիրը, քանի որ ի վերջո անհատի թե՛ երջանկությունը, թե՛ մնացած հեռանկարները գալիս են խաղացած դերից։ Եթե անհատը գիտակցում է մյուս հեռանկարների առկայությունը և կոնկրետ ընտրություն է կատարում, ապա դժվար է դառնում բացասականը կամ դրականը առանձնացնել, սակայն, երբ ընտրությունը անում են քո փոխարեն կամ այլ կերպ ասած՝ դու լինում ես միայն պասիվ ընդունողի կարգավիճակում, սոցիալական միջավայրում սկսում են պրոեկտվել այլ իրականություններ։ Հաճախ տղամարդկային դերը, փոխանակ անհատականության աղբյուր լինի, տագնապի և լարվածության աղբյուր է դառնում։ Այն կարգավիճակներում, երբ տղամարդուն դժվար է լինում պահպանել իսկական տղամարդկության ստանդարտները, կամ էլ երբ հանգամանքերը պահանջում են նրանից կանացի հարմարվող վարքի ձևեր (օրինակ՝ հոգատարություն և կարեկցանք), որոնք ուղղակի չկան նրա վարքային բնութագրում կամ արգելված է, առաջացնում է սթրես: Որպես օրինակ՝ բերվում է մի դեպք, երբ տղամարդը, որը երկար ժամանակ աշխատանք չունի, և կինն է պահում ընտանիքը աստիճանաբար սկսում է ավելի ընկճվել և վախ զգալ։

Կնոջ և տղամարդու սոցիալական դերերը փոխներդաշնակ են և մեկի փոփոխությունը անկասկած կհանգեցնի մյուսի փոփոխությանը։ Մեր օրերում կանայք որպեսզի հասնեն որոշակի հաջողության այնպիսի ոլորտներում, որտեղ առավել լավ են դրսևորվում հասարակության զարգացման ժամանակակից միտումները, ստիպված են լինում հրաժարվել իրենց գենդերային դերից և խաղալ տղամարդկանց կանոններով։ Հաճախ կոլեկտիվի մեջ մտնելու և «լուրջ» ընկալվելու համար կանայք իրենց վրա են վերցնում տղամարդկային հատկանիշների ծանրությունը։ Նման նոր դերերի ձևավորումը թելադրված է լինում սոցիալական կարգերի պատճառով, երբ կնոջից պահանջում են լինել բարեհամբյուր և կանացի, բայց աշխատել տղամարդու պես։ Նման պարագայում խոսել հաստատուն գենդերային դերերի մասին անիմաստ է, քանի որ գլոբալացման պայմաններում ամեն ինչ ներկայանում է «լողացող կամ շարժվող օբյեկտների» մակարդակում և իրական հաջողությունը հաճախ պայմանավորված լինում նրանով, թե որքանով է քեզ հաջողվում մտնել ճիշտ դերային խաղի մեջ[72][73][74]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Анисимов Е. В. Женщины у власти в XVIII веке как проблема // Вестник истории, литературы, искусства. Отд-ние ист.-филол. наук РАН. — М.: Собрание; Наука, 2005. — С. 328—335.
  2. СИМОНА ДЕ БОВУАР: ЭТИКА ПОДЛИННОГО СУЩЕСТВОВАНИЯ. Издательская группа «Прогресс» МОСКВА — САНКТ–ПЕТЕРБУРГ 1997.
  3. Айвазова С., Симона де Бовуар: этика подлинного существования – предисловие к книге: Симона де Бовуар, Второй пол, Том 1 и 2, М., «Прогресс»; СПб «Алетейя», 1997 г., с. 6-7.
  4. 4,0 4,1 Гриценко Е. С., Язик как средство конструирования гендера, Диссертация на соискание ученой степенидоктора филологических наук, Нижний Новгород, 2005.
  5. Костикова И. В., Постструктуралистская феминистская критика культуры.
  6. Соссюр Ф. де. Труды по языкознанию / Пер. с франц. яз. под ред. А. А. Холодовича; Ред. М. А. Оборина; Предисл. проф. Н. С. Чемоданова. — М.: Прогресс, 1977. — 696, [2] с. — (Языковеды мира). — 15 000 экз. (в пер.)
  7. Соссюр Фердинанд де. Курс общей лингвистики / Пер. с французского А. М. Сухотина, под редакцией и с примечаниями Р. И. Шор. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — 256 с. — (Лингвистическое наследие XX века)
  8. Лакан Ж. Функция и поле речи и языка в психоанализе. — М: Гнозис, 1995.
  9. Ференци, “Confusion of tongues between the adult and the child”, — International Jour. of Psycho., 1949, XXX, IV, P.225— 230.
  10. Кирилина А. В. Освещение связи языка и пола в истории лингвистики // Теория и методология гендерных исследований. М.: МЦГИ, Наука, 2001. С. 366-382
  11. Лакан Ж. Инстанция буквы в бессознательном или судьба разума после Фрейда. — М: Русское феноменологическое общество/Логос, 1997.
  12. Лакан Ж. Имена — Отца. — М: Гнозис/Логос, 2005.
  13. Сазонова Л. А., Коваленко С.В. ОНТОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ГЕНДЕРНЫХ СТЕРЕОТИПОВ В РУССКОЙ МЕНТАЛЬНОСТИ (НА ОСНОВЕ ИСТОРИКО-КУЛЬТУРНОГО АНАЛИЗА) Грамота, 2014. № 7 (45): в 2-х ч. Ч. I. C. 153-158
  14. 14,0 14,1 Мишель Фуко. История сексуальности-III: Забота о себе/Пер, с фр. Т. Н. Титовой и О. И. Хомы под общ. ред. А. Б. Мокроусова.- Киев: Дух и литера; Грунт; М.: Рефл-бук, 1998.- 288 с. (Astrum Sapientiale)
  15. Фуко М. Слова и вещи. Археология гуманитарных наук. СПб., 1994.
  16. Порядок дискурса/Пер. С. Табачниковой.-- Фуко М. Воля к истине: По ту сторону власти и сексуальности.-- М.: Магисте.риум; Касталь, 1996.
  17. Изречения спартанских женщин/Пер. М. H. Ботвинника.-- Застольныебеседы-С. 194.
  18. Нравственные письма к Луцилию/Пер. и подг. текста С, Ошерова.-- М., 1977 (Литературные памятники)
  19. Фуко М. Интеллектуалы и власть: статьи и интервью, 1970—1984: В 3 ч.: Ч. 1. / Пер. с фр. С. Ч. Офертаса под общ. ред. В. П. Визгина, Б. М. Скуратова. — М.: Праксис, 2002. — (Новая наука политики.) — 381 с.
  20. Фуко М. Использование удовольствий. История сексуальности. Т. 2 / Пер. с фр. В. Каплуна. — [СПб.]: Академический проект, 2004. — 432 с.
  21. Фуко М. Герменевтика субъекта. Курс лекций, прочитанных в Колледже де Франс в 1981—1982 уч. году / Пер. с фр. А. Г. Погоняйло.- СПб.: Наука, 2007. — 677 с.
  22. Фуко М. Рождение биополитики. Курс лекций, прочитанных в Колледже де Франс в 1978—1979 уч. году / Пер. с фр. А. В. Дьяков.- СПб.: Наука, 2010. — 448 с.
  23. Фуко М. Мужество истины. Управление собой и другими 2 / М. Фуко ; Пер. с фр. А. В. - СПб.: Наука, 2014. - 358 с
  24. Фуко М. История безумия в классическую эпоху. СПб., 1997.
  25. Деррида Ж. О грамматологии. М., 2000.
  26. Деррида, Ж. О почтовой открытке от Сократа до Фрейда и не только. — Минск: Современный литератор, 1999. — 832 с.
  27. Деррида Ж. Позиции. Киев, 1996.
  28. Делез Ж. Логика смысла. М.; Екатеринбург, 1998
  29. Деррида, Ж. Глобализация. Мир. Космополитизм. Пер. с фр. Д. Ольшанского // «Космополис». — 2004. — № 2 (8). — С. 125—140.
  30. Деррида Ж. Колодец и пирамида: введение в семиологию Гегеля // Вісник Харківського національного університету ім. В. Н. Каразіна. — Серія. Теорія культури і філософія науки. — 2004. — № 615. — С. 173—199. / Пер. Ю. О. Азаровой (на рус. яз.).
  31. Мушинский Н. И., Гендерная проблематика в контексте постмодерна: история и современность, Мн: БГУ, 2004.
  32. Violence and body: race, gender, and the state / edited by Arturo J. Aldama; foreword by Alfred Arteaga. Bloomington: Indiana University Press, 2003.
  33. Введение в гендерные исследования: Учеб. Пособие для студентов вузов / Костикова И. В. и др.: Под общ. Ред. И. В. Костиковой
  34. 34,0 34,1 34,2 Гидденс Э. Ускользающий мир. Как глобализация меняет нашу жизнь /пер. с англ./ М., 2004, с.21-27.
  35. Тартаковская И.Н. Гендер как инструмент познания и преобразования общества
  36. Малышева М.М. Современный патриархат. Социально-экономическое эссе. М., 2001 с. 18.
  37. Население и глобализация http://ecsocman.hse.ru/data/252/682/1219/4.5.pdf 14.04.2013
  38. 38,0 38,1 Баллаева Е.А. Гендер и глобализация: теория и практика международного женского движения/ Под общей редакцией Е.Баллаевой.- М., 2003, с.6.
  39. Тюрюканова Е. В. Гендерные аспекты реализации права на свободное передвижение М., 1998.
  40. Гапова Е. Глобализация с локализацией и локальные особенности глобального / журнал «Гендерные исследования» № 7-8/ М., 2002.
  41. Малышева М.М. Методические подходы к исследованию трудовоймиграции из стран СНГ в Россию: гендерный аспект М., 2008 с. 5.
  42. 42,0 42,1 Садовникова О. А.Женское движение в борьбе за гражданские и политические свободыв США (начало XX в.) 2007.
  43. Успенская В. И. Суфражизм в истории феминизма / Женщины в социальной истории России/. Тверь, 1997.
  44. Брайсон В. Политическая теория феминизма. М., 2001. С. 9
  45. Синельников А. Мужское тело: взгляд и желание. Заметки к истории политических психологий тела в России. Гендерные исследования. 1999. № 2. С. 209-219
  46. Кон И. С. «Равенство? Одинаковость?» Разрешите познакомиться. М.: Известия, 1978. С. 51-59.
  47. Мельникова Т.А. Женское движение в России: традиции и инновации. М., 2000. С. 87; Словарь гендерных терминов. Под ред. А.А.Денисовой. М., 2002. C.107;
  48. 48,0 48,1 Кон И.С. Кризис маскулинности и мужские движения
  49. Ерофеев В. Мужчины. Изд. 3. М. С. 82
  50. Бердяев Н. А. Философия неравенства (1918) Собрание сочинений. Т. 4. Paris, YMCA-press, 1990. С. 269-270.
  51. Айвазова С. Г. К истории феминизма // Общественные науки и современность. 1992. № 6. С. 153-168
  52. Лиотар Ж.-Ф. Состояние постмодерна. М.; СПб., 1998.
  53. Хасбулатова О.А., Гафизова Н.Б. Женское движение в России (вторая половина XIX - начало XX века). Иваново, 2003. С.10-11.
  54. Бурдье П. Мужское господство / Пер. с фр. Ю.В. Марковой // Бурдье Я. Социальное пространство: поля и практики. М.: Институт экспериментальной социологии; СПб.: Алетейя, 2005. С. 286-364.
  55. Юрчак А. Миф о настоящем мужчине и настоящей женщине в российской телевизионной рекламе. Семья, гендер, культура. Материалы международных конференций 1994 и 1995 гг. Отв. редактор В. А. Тишков. М.: Институт энтологии и антропологии РАН, 1997. С. 397.
  56. Ушакин С. Видимость мужественности. Рубеж. 1998. № 12. С. 106-131; Чернова Ж. Социальное конструирование: маскулинность в современных мужских журналах: журнал «Медведь» 1995-1998. Магистерская диссертация (рукопись)
  57. Арутюнян М. «Гендерные отношения в семье», Материалы Первой Российской летней школы по женским и гендерным исследованиям «ВАЛДАЙ-1996». М.: МЦГИ, 1997. С. 133-134.
  58. Боренстейн Э. Маскулинность и национализм в современных русских «мужских журналах». Эрос и порнография в русской культуре. Под ред. М. Левитта и А. Топоркова. М.: ЛАДОМИР, 1999. С.621
  59. Попкова Л. Н. Теория и практика современного феминизма: женское движение в США
  60. Гапова Е. Гендерные исследования как зеркало постсоветской академии, 2010.
  61. Hammer O. R. Men and women differ in political values:Theory and Implications 1996-97
  62. Cooley W.H. The Younger Suffragists// The New Feminism in the Twentieth-Century America. Lexington, Massachusetts, 1971. P. 21
  63. Bimber, B., (2000) Measuring the gender gap on the internet, p.868-876, Social Science Quarterly 81
  64. Bardoudi J. J., Igabaria M. (1994/5) An examination of gender effects on career success of information system employees, Journal of Management Information Systems 11, 3 (1994/5).
  65. Women Together. A History in Documents of the Women’s Movement in the United States. Ed. by J. Papahristou N.Y., 1976.
  66. Iskandaryan N. Changes in the social status of women in societies in transition: Russia and Armenia comparative aspect, 2000.
  67. Клецина И.С. Психология половых различий в контексте гендерных исследований.
  68. Yren van Stavaren. Robinson Crusol and Silas Marner, or Two Stories on the Gendered Monetary Economy. Brussels. WIDE, 1997.
  69. Радина Н.К. К вопросу о «многослойности» культурного содержания социума: роль гендерной культуры в развитии личности // Материалы 2-ой Всерос. научно-практ. конференции «Психология индивидуальности». М.: Издательство ГУ ВШЭ, 2008. С. 82 – 83.
  70. Кон И.С. Меняющиеся мужчины в изменяющемся мире // Гендерный калейдоскоп / Под ред. М.М. Малышевой. М., 2002. С. 189-209.
  71. Горошко Е.И. Особенности мужских и женских вербальных ассоциаций (Опыт качественной интерпретации) // Гендер: язык, культура, коммуникация / Доклады Второй международнойконференции. М., 2002. С. 77 – 86.
  72. Берн Ш. Гендерная психология – спб. прайм-еврознак 2001 с. 185.
  73. Радина Н.К. Гендерная психология: учебное пособие. Н.Новгород, 2010. 86
  74. Фридан Б. Загадка женственности. М.: «Прогресс», 1994.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Энгельс Ф. Происхождение семьи, частной собственности и государства. -М., 1987.
  • Эндерлайн Э. Эрос в русской утопии //Адам и Ева. Под ред. Л. Репниной. СПб.: Алетейя, 2003.
  • Волков В. В. Ценности и нормы нелегальных силовых структур. - Журнал социологии и социальной антропологии. 1999. Том II. № 3. С. 78 - 86.
  • Doroty Stetson, Women's Rights in the USA Policy Debates and Gender Rotes (Belmont, California: Brooks/ Cole Publishing Company, 1991), pp. 14–18.
  • Mary Norton, ed., Major Problems in American Women's History. Documents and Essays (Lexington: D.C, Health and Company, 1989), p. 20.
  • Nancy McGleon, Karen O'Connor, Women, Politics and American Society (Prentice Hall, New York: Simon and Schuster, 1998), pp. 120–124.
  • Women's Realities, Women's Choices. An Introduction to Women's Studies (Oxford: Oxford University Press, 1983), p. 521.
  • Langley Winston and Vivian Fox, eds.. Women's Rights in the United States. A Documentary History (Westport, Conn: Greenwood Press, 1994), p. 291.
  • Эванс С. Рожденная для свободы. История американских женщин-«Прогресс», 1993. С.288.
  • Mary Norton, ed., Major Problems in American Women's History. Documents and Essays (Lexington: D.C. Heath and Company, 1989), p. 400.
  • Jo Freeman, The Politics of Women's Liberation. A Case Study of an Emerging Social Movement and its Relation to the Policy Process (New York: Daving Me Kay Company, Inc., 1975).
  • Kate Millett, Sexual Politics (New York: Avon Books, 1970).
  • Миллет К. Теория сексуальной политики // Феминизм и гендерные исследования. Тверь, 1999. С. 126.
  • John D'Emilio and Emil Freedman, Intimate Matters. A History of Sexuality in America (New York: Harper and Row, 1989), p. 25.
  • Shulamith Firestone, The Dialectic of Sex: The Case for Feminist Revolution (New York: William Morrow, 1970).
  • Gloria Steinem, Moving Beyond Worlds (New York: Simon and Schuster, 1994), p. 35.
  • Susan Brownmiller, Against our Will: Men, Women and Rape (New York: Simon and Schuster, 1975).
  • Catherine MacKinnon, Л Sexual Harassment of Working Women (New Haven: Yale University Press, 1979).
  • Susan Brownmiller, Against our Will: Men, Women and Rape (New York: Simon and Schuster, 1975), p. 394.
  • Andrea Dworkin, Pornography: Men Possessing Women (New York: Perigee Books, 1981).
  • Nancy Myron and Charlotte Bunch, eds., Lesbianism and the Women's Movement (Baltimore: University Press, 1975), p. 29.
  • Joe Gelb, Mary Palley, Women and Public Policies. Reassessing Gender Politics (Charlottesville: University Press of Virginia, 1996), p. 215.
  • Betty Friedan, The Second Stage (New York: Summit Books, 1981).
  • Carol Pateman, The Disorder of Women (Oxford: Polity Press, 1989), p. 223.
  • Carol Lee Bacchi, The Politics of Affirmative Action. «Women», Equality and Category Politics (London: Sage Publication, 1996), pp. 16–17.
  • Юкина И.И. Русский феминизм как вызов современности. — СПб., 2007.
  • Якимович А.К. Тоталитаризм и независимая культура // Вопросы философии, 1991. № 11. С. 16-25.
  • Дугин А. Г. «Социология пола (Структурная социология)» // «Структурная социология». — М., 2010.
  • Жеребкина И. А. Введение в гендерные исследования Жеребкина И. А. (ред.) Введение в гендерные исследования. В двух частях
  • Ильин Е. П. Дифференциальная психология мужчины и женщины. Глава 2. Гендерные стереотипы, или Мужчины и женщины в глазах общества — СПб.: Питер, 2007.
  • Балашова В. Н. Активизм женщин-крестьянок Верхневолжья в 1926-1932 годах // Женщины. История. Общество: сб. научных трудов. Тверь: ТГУ, 1999. Вып. 1. С. 79-82.
  • Брандт Г. «Почему вы не пишите? Пишите себя!» (Феминизм и постструктурализм о женском теле и женском письме) // Женщина. Гендер. Культура. М.: МЦГИ, 1999. С. 83-97.
  • Воронина О. А. Феминизм и гендерное равенство. М.: Едиториал УРУСС, 2004. 320 с.
  • Кирилина А. В. Освещение связи языка и пола в истории лингвистики // Теория и методология гендерных исследо-ваний. М.: МЦГИ, Наука, 2001. С. 366-382.
  • Клецина И. С. Гендерная социализация. СПб.: Изд-во РГПУ им. А. И. Герцена, 1998. 92 с.
  • Козлова Н. Н. Женский вопрос в первые годы советской власти: На материалах Тверской губернии // Женщины. История. Общество: cборник научных трудов. Тверь: ТГУ, 1999. Вып. 1. С. 71-82.
  • Костикова А. А. Гендерные стереотипы культуры и языка // Введение в гендерные исследования. М.: МГУ, 2000. С. 183-192.
  • Костикова А. А. Постструктуралистская феминистская критика культуры // Введение в гендерные исследования. М.: МГУ, 2000. С. 185-190.
  • Кулик В. Н. Опыт работы тверской партийной организации среди трудящихся женщин (1918-1921) // Местные организации КПСС в борьбе за победу социалистической революции и построение социализма (по материалам Нечернозѐмного центра РСФСР). Тверь: ТГУ, 1990. С. 25-32.
  • Смидович С. Н. Работница и крестьянка в Октябрьской революции. М. – Л.: Гос. изд-во, 1927. 148 c.
  • Титаренко Л. Г. Гендерные стереотипы // Социология: Энциклопедия / cост. А. А. Грицанов, В. Л. Абушенко, Г. М. Евелькин, Г. Н. Соколова, О. В. Терещенко. Мн.: Книжный Дом, 2003. 1312 c.
  • Успенская В. И. Стереотипы на пути женщин к лидерству // Феминистская теория и практика: Восток-Запад: мат-лы международной науч.-практ. конф. СПб., 1996. C. 25-32.
  • Хасбулатова О. А. Гендерные стереотипы в политической культуре: Специфика российского опыта // Женщина в Российском обществе. 2001. № 3-4. С. 17-24.
  • Чекалин В. И. Любовь и семья. М.: Политиздат, 1966. 296 с.
  • Шайхмайкин А. М. Проблема лингвистического статуса категории рода // Актуальные проблемы современной ру-систики. Диахрония и синхрония. М.: МГУ, 1996. С. 226-273.
  • Кристева Ю. Силы ужаса: эссе об отвращении. СПб., 2003.
  • Кон И. С. Междисциплинарные исследования. Социология. Психология. Сексология. Антропология. — Ростов н/Д: Феникс, 2006. — 608 с. — (Серия «Высшее образование»)
  • Абубикирова Н. И. Что такое «гендер»? // Общественные науки и современность. 1996. №6.
  • Беляева Г. Ф., Горшкова И. Д., Костикова И. В. Университетские женщины. Штрихи к портрету// Общественные науки и современность. 2000. № 2.
  • Бовуар С. Второй пол. М., 1998.
  • Брандт Г. Природа женщины. Екатеринбург, 1999.
  • Воронина О. А. Гендерная экспертиза законодательства РФ о средствах массовой информации. М, 1998.
  • Воронина О., Клименкова Т. Гендер и культура // Женщины и социальная политика (гендерный аспект). М., 1992.
  • Воронина О. А. Философия пола // Философия: Учебник / Под ред. В. Д. Губи-на, Т. Ю. Сидориной, В. П. Филатова. М., 1998. С. 388-408.
  • Гендерные исследования в России: проблемы взаимодействия и перспективы развития. М., 1996.
  • Гурко Т. А. Гендерная социология // Социология в России. М., 1996.
  • Кириллина А. В. Категория gender в языкознании // Женщина в российском обществе. 1997. № 2.
  • Клецина И. С. Гендерная социализация: Уч. пособие. СПб., 1998.
  • Клименкова Т. А. Женщина как феномен культуры. Взгляд из России. М., 1996.
  • Клименкова Т. А. Секс и гендер // Материалы первой российской летней школы по женским и гендерным исследованиям «Валдай-96». М., 1996.
  • Кон И. С. Сексуальная культура в России: клубничка на березке. М., 1997.
  • Костикова А. А. Постмодернистский исход модернизма // Женщина, гендер, культура. М., 1999.
  • Костикова И. В. Проблемы гендерной информации // Гендер: язык, культура, коммуникация. М., 1999.
  • Offen К. The origins of the words «feminism» and «feminist» // Feminist Issues. 1988. 8(2).
  • Кон И. С. Лунный свет на заре. Лики и маски однополой любви. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Олимп, ACT, 2003. — 576 с.
  • Кон И. С. Мальчик — отец мужчины. — М.: Время, 2009. — 704 с.
  • Кон И. С. Междисциплинарные исследования. Социология. Психология. Сексология. Антропология. — Ростов н/Д: Феникс, 2006. — 608 с. — (Серия «Высшее образование»)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]