Մարքսիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կառլ Մարքս, Մարքսիզմի հիմնադիրներից մեկը։

Մարքսիզմ — Կառլ Մարքսի և Ֆրիդրիխ Էնգելսի հիմնադրած փիլիսոփայական, տնտեսագիտական և քաղաքական ուսմունք[1], որին քաղաքական զանազան կուսակցություններ ու շարժումներ տարբեր մեկնաբանություններ են տվել: Քաղաքական մարքսիզմը, ձախ անարխիզմի ու քրիստոնեական սոցիալիզմի հետ մեկտեղ, համարվում է սոցիալիզմի տարբերակներից մեկը և մարքսիզմը չի ընդունում ու ճանաչում որպես ժողովրդավարական (դեմոկրատական) սոցիալիզմի և սոցիալ-դեմոկրատիայի մաս:

Ընդհանուր բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձևավորված ավանդույթի համաձայն՝ համարվում է[2], որ Մարքսի տեսության մեջ կարևորագույն նշանակություն ունեն հետևյալ երեք դրույթները.

Որոշ ուսումնասիրողներ գտնում են, որ Մարքսի տեսության կենտրոնական կետը, որ առ այսօր պահպանել է իր այժմեականությունն ու հրատապությունը, [4], (А. Макарьева, 2011)[5], այն հիմնադրույթն է, ըստ որի՝ մարդն օտարվել է իր աշխատանքի արդյունքներից և փաստացի դարձել արտադրական գործընթացի մի ինչ-որ պտուտակ՝ կապիտալիստական հասարակության մեջ: Օտարվածոււթյունը հանդես է գալիս որպես հասարակական կապերի, մարդուն օտար, խորթ հասարակական կառուցվածքի ձև, կառուցվածք, որ իշխում է նրան, զրկում է ստեղծագործաբար ինքնադրսևորվելու հնարավորությունից և քայքայում, ավերում է նրա ողջ էությունը: Մարքսը իր «Տնտեսագիտական-փիլիսոփայական ձեռագրեր» գրքում 1844 թվականին օտարվածության հիմնախնդիրը դնում է կապիտալիստական հասարակության՝ իր իրականացրած վերլուծության կենտրոնում:

Դասակարգային պայքարը, պրոլետարիատի դիկտատուրան, դասակարգերի ու պետության մահացումը և կոմունիստական հասարակարգի կառուցումը Մարքսը համարում էր միևնույն շղթայի փոխկապակցված օղակներ, օտարվածության հաղթահարման պատմական գործընթացի հետևողական փուլեր, սեփական էության խորթացումից ձերբազատվելու և մարդու կողմից իր էությունը վերստանալու ձևեր՝ հասարակական հարաբերությունների վերափոխման, թելադրանքի և անհատին ճնշելու ցանկացած ձևից զերծ հասարակության ստեղծման, համակողմանիորեն զարգացած անհատի ձևավորման միջոցով[4]:

Զարգացման ընթացքում մարքսիզմը ունեցել է մտածողության, հասարակական մտքի զանազան ճյուղավորումներ ու դպրոցներ, և ներկայումս չկա եզակի ու որոշակի մարքսիստական տեսություն[6]: Մարքսիստական տարբեր դպրոցներ շեշտը դնում են դասական մարքսիզմի հայեցակետերի վրա՝ մերժելով կամ նորացնելով մյուս հայեցակետերը, կան և այնպիսիները, որոնք փորձում են համատեղել մարքսիստական ու ոչ մարքսիստական հիմնադրույթները, որն ի վերջո հանգեցնում է հակասական եզրակացությունների[7]: Սակայն վերջին ժամանաներս նրանց շրջանում շարժում է նկատվում՝ ճանաչելու, որ պատմական մատերիալիզմն ու դիալեկտիկական մատերիալիզմը մնում են մարքսիստական բոլոր փիլիսոփայական դպրոցների ֆունդամենտալ հիմնադրույթները[8], որի արդյունքում կարող է համաձայնություն կայանալ տարբեր դպրոցների միջև:

Մարքսիզմը խոր ու ազդու ներգործություն է ունեցել կրթության, գիտությունների, արվեստների վրա, տարածվել այնպիսի բնագավառներում, ինչպես՝ հնագիտությունը, մարդաբանությունը[9],ժուռնալիստիկան[10], քաղաքագիտությունը, թատրոնը, պատմագիտությունը, հասարակագիտությունը, արվեստաբանությունն ու արվեստի պատմությունը, մշակութաբանությունը, տնտեսագիտությունը, բարոյագիտությունը, քրեագիտությունը, աշխարհագրությունը, գրականագիտությունն ու քննադատությունը, գեղագիտությունը, կինոգիտությունը, հոգեբանությունը, փիլիսոփայությունը[11]:

"Մարքսիզմ" եզրույթը գործածության մեջ է դրել իրեն ուղղափառ մարքսիստ համարող Կառլ Կաուցկին՝ Մարքսի ուղղափառ և ռևիզիոնիստ հետևորդների միջև ծագած բանավեճի ժամանակ[12]: Կաուցկու ռևիզիոնիստ հակառակորդը՝ Էդուարդ Բեռնշտայնը նույնպես հետագայում անցել է այդ եզրույթի գործածմանը [12]: Էնգելսը չի ընդդիմացել, որ մարքսիզմ եզրույթը կիրառեն Մարքսի ու իր տեսակետները բնորոշելու համար[13]: Նա, սակայն, հայտարարել է, որ եզրույթը չարաշահվում է նրանց կողմից, ովքեր իրենց համարում են Մարքսի իսկական հետևորդներ՝ հակադրվելով ուրիշների, որոնց բնորոշել են իբրև լասսալականների կամ մեկ այլ կերպ[13]: 1882 թվականին Էնգելսը հայտարարել է, որ Մարքսը ժամանակին քննադատել է ինքն իրեն մարքսիստ հռչակած Պոլ Լաֆարգին, ասելով, որ եթե վերջինիս տեսակետները մարքսիստական են համարվում, ապա մի բան հստակ է, որ այդ դեպքում ինքը՝ Մարքսը մարքսիստ չէ[13]:

Մարքսիզմի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուսումնասիրողները Մարքսի ստեղծագործական կյանքում առանձնացնում են երկու փուլ.

  • Վաղ շրջանի Մարքս, երբ նրա ուշադրության կենտրոնում օտարականացման հիմնախնդիրն էր և դրա հաղթահարման ճանապարհները հեղափոխական պրակտիկայի ընթացքում։ Օտարացումից ազատ հասարակությունը Մարքսը անվանում է կոմունիզմ։
  • Ուշ շրջանի Մարքս. ուշադրության կենտրոնում էր համաշխարհային պատմության տնտեսական մեխանիզմների՝«բազիսի» բացահայտումը, որոնց վրա կառուցվում է հասարակության հոգևոր կյանքը («գաղափարախոսությունը»)։ Մարդը ընկալվում է որպես արտադրական գործունեության արդյունք և որպես հասարակական հարաբերությունների հանրագումար։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քննադատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Марксизм // Большой энциклопедический словарь, 2000.
  2. На первые два положения указывал ещё Энгельс. См. Маркс К., Энгельс Ф. Соч., 2-е изд., т. 19
  3. К. Маркс в Письме И. Вейдемейеру от 5 марта 1852 года отмечал: «Что касается меня, то мне не принадлежит ни та заслуга, что я открыл существование классов в современном обществе, ни та, что я открыл их борьбу между собою. Буржуазные историки задолго до меня изложили историческое развитие этой борьбы классов, а буржуазные экономисты — экономическую анатомию классов. То, что я сделал нового, состояло в доказательстве следующего: 1) что существование классов связано лишь с определёнными историческими фазами развития производства, 2) что классовая борьба необходимо ведёт к диктатуре пролетариата, 3) что эта диктатура сама составляет лишь переход к уничтожению всяких классов и к обществу без классов». См. Маркс К., Энгельс Ф. Соч., 2-е изд., т. 28 с 424—427.
  4. 4,0 4,1 Платонов С. После коммунизма. Книга не предназначенная для печати. /В. Аксёнов, В. Криворотов, С. Чернышёв. Молодая гвардия, 1989.
  5. http://www.disercat.com/content/problema-otchuzhdeniya-v-philosophii-frankfurtskoi-shkoly-neomarksizma-i-teoreticheskoe-nasledie-K.Marksa
  6. Wolff and Resnick Richard and Stephen (August 1987)։ Economics: Marxian versus Neoclassical։ The Johns Hopkins University Press։ էջ 130։ ISBN 978-0-8018-3480-6։ «The German Marxists extended the theory to groups and issues Marx had barely touched. Marxian analyses of the legal system, of the social role of women, of foreign trade, of international rivalries among capitalist nations, and the role of parliamentary democracy in the transition to socialism drew animated debates ... Marxian theory (singular) gave way to Marxian theories (plural).» 
  7. O'Hara Phillip (September 2003)։ Encyclopedia of Political Economy, Volume 2։ Routledge։ էջ 107։ ISBN 978-0-415-24187-8։ «Marxist political economists differ over their definitions of capitalism, socialism and communism. These differences are so fundamental, the arguments among differently persuaded Marxist political economists have sometimes been as intense as their oppositions to political economies that celebrate capitalism.» 
  8. Ermak Gennady (2016)։ Communism: The Great Misunderstanding։ ISBN 978-1533082893 
  9. Bridget O'Laughlin (1975) Marxist Approaches in Anthropology Annual Review of Anthropology Vol. 4: pp. 341–70 (October 1975) doi:10.1146/annurev.an.04.100175.002013.
    William Roseberry (1997) Marx and Anthropology Annual Review of Anthropology, Vol. 26: pp. 25–46 (October 1997) doi:10.1146/annurev.anthro.26.1.25
  10. S. L. Becker (1984) "Marxist Approaches to Media Studies: The British Experience", Critical Studies in Mass Communication, 1(1): pp. 66–80.
  11. See Manuel Alvarado, Robin Gutch, and Tana Wollen (1987) Learning the Media: Introduction to Media Teaching, Palgrave Macmillan.
  12. 12,0 12,1 Georges Haupt, Peter Fawcett, Eric Hobsbawm. Aspects of International Socialism, 1871–1914: Essays by Georges Haupt. Paperback Edition. Cambridge, England, UK: Cambridge University Press, 2010. pp. 18–19.
  13. 13,0 13,1 13,2 Georges Haupt, Peter Fawcett, Eric Hobsbawm. Aspects of International Socialism, 1871–1914: Essays by Georges Haupt. Paperback Edition. Cambridge, England, UK: Cambridge University Press, 2010. pp. 12.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Մարքսիզմ հոդվածին

Վիքիլինքեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]