Մոդեռնիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Մոդեռնիզմ (իտալ. modernismo - «ժամանակակից հոսանք»; լատիներեն modernus - «ժամանակակից, ոչ հին»), XX դարի ուղղություն մշակույթի մեջ, որը բնութագրվում է մշակութային, պատմական փորձի հետ կապի խզմամբ, ձգտումով հաստատել նոր՝ ոչ տրադիցիոն սկիզբ արվեստում, ոճի պայմանականություն։

Մոդեռնիզմը փիլիսոփայական շարժում է, որը մշակութային տենդենցների և փոփոխությունների հետ մեկտեղ առաջացել է 19֊րդ դարի վերջին և 20֊րդ դարի սկզբին Արևմտյան հասարակության մեջ տեղի ունեցող լայնամաշստաբ փոփոխություններից։ Մոդեռնիզմը ձևավորող գործոններից էին արդի արդյունաբերական հասարակությունների զարգացումը և քաղաքների սրընթաց աճը, որին հետևել է Առաջին Համաշխարհային պատերազմը։ Մոդեռնիզմը նաև մերժում էր Լուսավորչականության դարաշրջանի մտածողությունը, իսկ շատ մոդեռնիստներ մերժում էին կրոնական համոզմունքները։ Ընդհանունր առմամբ մոդեռնիզմը համարում է, որ արվեստի, ճարտարապետության, գրականության, կրոնի, փիլիսոփայության և նույնիսկ գիտության ավանդական ձևերը այլևս չէին բավարարում իրենց առջև դրված խնդիրները և հնացած էին նոր ծագող ամբողջովին արդյունաբերականացված աշխարհի նոր տնտեսական, սոցիալական և քաղաքական միջավայրում։ Պոետ Էզրա Փաունդ 1934թ․ «Նորացրու այն»֊ի հրահանգը այս շարժման մոտեցման չափանիշն էր անցյալի՝ այժմ հնացված մշակույթի։ Այս ոգով դրա նորաարությունները՝գիտակցության հոսք վեպը, ատոնալ երաժշտությունը, դիվիզիոնիստական նկարչությունը և աբստրակտ արվեստը բոլորը ունեին իրենց նախակարապետը 19֊րդ դարում։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19֊րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ քննադատների՝ մոդեռնիզմը զարգացել է Արդյունաբերական հեղաշրջմանև բուրժուական արժեքների դեմ ունեցած Ռոմանտիզմի բողոքից։ Ջերալդ Գրաֆը պնդում է․ «Մոդեռնիզմի հիմնական մոտիվը 19֊րդ դարի բուրժուական սոցիալական կարգերի և աշխարհայացքի քննադատությունն էր․ մոդեռնիստներ, ովքեր տանում են ռոմանտիզմի ջահը»[1][2][3]։ Մինչ Ուիլյամ Թըրները՝ 19֊րդ դարի ամենամեծ բնանկարիչներից մեկը ռոմանտիզմիշարժման անդամ էր՝ որպես «լույսի, գույնի և մթնոլորտի ուսումնասիրության պիոներ», նա կանխորոշեց ֆրանսիական իմպրեսիոնիստներին և ըստ այդմ մոդեռնիզմը «ներկայացման ավանդական բանաձևերը կոտրելով, չնայած, ի տարբերություն նրանց, նա կարծում էր, որ իր աշխատանքները պետք է միշտ արտահայտեն կարևոր պատմական, դիցաբանական, գրական և այլ պատումային թեմաներ [4]:

Realist Otto von Bismarckի դիմանկարը

1850թ․ սկսած անգլիացի պոետներն ու նկարիչները հակադրվում էին արդյունաբերական վիկտորյանական Անգլիայի գերակշռող տենդենցներին։ Վերջիններս կազմում էին նախառաֆայելյան եղբայրությունը՝ «առանց ներշնչման տեխնիկական հմտություններին իրենց ընդդիմության» պատճառով[5]:815։Նրանք ազդված էին արվեստի քննադատ Ջոն Ռուշկինի աշխատություններից, որը հավատում էր Բրիտանիայի արդյունաբերական քաղաքներում սրընթաց կերպով աճող ուրբան աշխատավոր դասի կյանքը բարելավելու գործում արվեստի ունեցած մեծ դերին[5]:816։ Արվեստի քննադատ Կլեմենտ Գրինբերգը նկարագրում է նախառաֆեյելյան եղբայրությունը որպես պրոտոմոդեռնիստներ։«Բոլոր մարդկանց մեջ պրոտոմոդեռնիստները նախառաֆայելականներն էին (և նույնիսկ նրանցից առաջ, որպես պրոտո֊պրոտոմոդեռնիստներ գերմանացի Նազովրեցիներըը)։ Նախառաֆայելականները փաստորեն նախզգուշացնում էին Մանեին․ ամենայն հավանականությամբ հենց նրանից է սկսվում մոդեռնիստական նկարչությունը։ Նրանք ևս բավարարված չէին նկարով, ինչը տարածված էր իրեց ժամանակ, համոզված լինելով, որ վերջինիս իրականությունը բավականաչափ ճշմարտացի չէ[6]։ Ռացիոնալիզը ընդդիմադիրներ ուներ նաև փիլիսոփայության բնագավառում Սյորեն Կիերկեգորն ու Ֆրիդրիխ Նիցշեն, ովքեր նշանակալի ազդեցություն են ունեցել էքզիստենցիալիզմի վրա [22]:120։ Այնուամենայնիվ Արդյունաբերական հեղաշրջումը շարունակվում էր։ Նշանակալի նորարարություններից էին շոգեմեքենայական արդյունաբերությունը՝ հատկապես երկաթուղիների զարգացումը, որը Բրիտանիայում սկսվեց 1830ականներին[7]։ և դրան հաջորդող առառխաղացումները ֆիզիկայի, ինժեներության և ճարտարապետության մեջ։ Ինժեներության մեջ կարևոր նվաճում էր 1851թ․ Լոնդոնի Համաշխարհային ցուցահանդեսի համար կառուցվածԲյուրեղյա պալատի՝ ձուլածո երկաթե և ապակյա ցուցահանդեսի հսկայական սրահը։ Երկաթն ու ապակին սկսում են օգտագործվելնմանատիպ մոնումենտալ շինությունների մեջ Լոնդոնիերկաթուղային կայարաններում, ինչպիսին է Փեդինգթոն կայարանը և Քինգս Քրոս կայարանը[25]։Այս տեխնոլոգիական առաջընթացների շնորհիվ հետագայում կառուցվեցին Բրուքլինիի կամուրջը և Էյֆելյան աշտարակը։ Վերջինս կոտրեց բոլոր նախկին սահմանափակումները մարդածին բարձր առարկաների վերաբերյալ։ Ինժեներական այս գոհարները ռադիկալ կերպով փոխեցին 19֊րդ դարի քաղաքային միջավայրը և մարդկանց առօրյան։ Ժամանակի մարդկային փորձը նույնպես փոխվեց 1937թ․ էլեկտրական հեռագրի զարգացմամբ[26] և 1945թ․ Բրիտանական երկաթուղային ընկերությունների կողմից ստանդարտ ժամանակի ընդունմամբ, որը աշխարհի մնացած մասում տեղի ունեցավ 50 տարի անց[27]։

Չնայած շարունակվող տեխնոլոգիական առաջընթացին՝ 1870թ․ սկսած պատմությանը և քաղաքակրթությանը ներհատուկ առաջընթացի գաղափարը և այդ առաջընթացի անպայմանորեն դրական լինելը շարունակական հարվածների տակ ընկան։ Առաջ եկան փաստարկներ, որ արվեստագետների և հասարակության արժեքները ուղակի տարբեր չեն, բայց որ հասարակությունը Առաջընթացի հակադիրն է և չի կարող առաջ շարժվել իր ներկա ձևի մեջ։Շոպենհաուերը («Աշխարհը որպես կամք և պատկերացում») հարցականի տակ էր դնում նախկինում գոյություն ունեցող լավատեսությունը և նրա գաղափարները կարևոր ազդեցություն ունեցան հետագա մտածողների վրա, որոնցից էր նաև Նիցշեն[8]։ Ժամանակի երկու ամենակարևոր մտածողները կենսաբաններ էին․ Չարլզ Դարվինը՝ «Տեսակների ծագումը» աշխատության հեղինակը և քաղաքական գիտնական Կարլ Մարքսը՝ «Կապիտալի» հեղինակը։ Դարվինի բնական ընտրության էվոլուցիայի տեսությունը ցնցեց կրոնական վստահությունը և մարդկային ունիկալության գաղափարը։ Մասնավորապես, այն տեսակետը, որ մարդկային արարածները ղեկավարվում էին նույն իմպուլսներով, ինչ որ «ցածրակարգ կենդանիները», շատ դժվար էր համաձայնեցնել վեհացնող ոգեղենության հետ [9] Karl Marx argued that there were fundamental contradictions within the capitalist system, and that the workers were anything but free.[10]

Odilon Redon, Ջրերի պահապան ոգին, 1878, ածուխ, թուղթ, Չիկագոյի արվեստի ինստիտուտ

Մոդեռնիզմի սկիզբը Ֆրանսիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմաբանները, տարբեր գիտակարգերի գրողները տարբեր տարեթվեր են առաջարկել մոդեռնիզմի սկզբնակետի համար։ Պատմաբան Ուիլյամ Էվերդելը, օրինակի համար պնդում է, որ մոդեռնիզմը սկսվել է 1870ականներին, երբ մետաֆորիկ (կամ օնթոլոգիական) անընդհատությունը սկսեց զիջել մաթեմատիկոս Ռիչարդ Դեդկինի Դեդկինի հատույթին և Լյուդվիգ Բոլցմանի վիճակագրական թերմոդինամիկային[11] Էվերդելը նաև կարծում է, որ մոդեռնիզմը նկարչության մեջ սկսվել է Սյորայի դիվիզիոնիզմով «Կիրակի առավոտը Լ Գրանդ Ժատ կղզում» նկարով՝ «կետերով» կատարված։ Մյուս կողմից արվեստի քննադատ Կլեմենտ Գրինբերգը Կանտին է անվանում «առաջին իսկական մոդեռնիստ»[12], չնայած նա նաև գրում է․«այն, ինչը կարող ենք վստահորեն անվանել մոդեռնիզմ ծագել է անցած դարի կեսին՝ տեղական ձևով ֆրանսիայում գրականության մեջ Բոդլերով և նկարչության մեջ Մանեով և Գյուստավ Ֆլոբերով գեղարվեստական արձակի մեջ»։(Որոշ ժամանակ անց է, որ և ոչ տեղային ձևով, որ մոդեռնիզմն ի հայտ է գալիս երաժշտության և ճարտարապետության մեջ"[6] Բոդլերի «Չարի ծաղիկները» և Ֆլոբերի «Մադամ Բովարի» վեպն առաջին անգամ հրատարակվեցին 1857թ․։ Ֆրանսիայում արվեստ մեջ և նամակներում երկու կարևոր մոտեցումներ են զարգանում իրարից անկախ։ Առաջինը Իմպերսիոնիզմն էր, որը սկզբնապես միտված էր դեպի բացօթյա (պլեներային) նկարչության՝ արվեստանոցներեւմ նկարելու փոխարեն։ Իմպրեսիոնիստական նկարները ցույց էին տալիս, որ մարդիկ տեսնում են ոչ թե առարկաները, այլ հենց լույսը: Խումբը համախոհներ հավաքեց՝ չնայած իր ներսում գոյություն ունեցող տարաձայնություններին՝ առաջնորդների միջև և գնալով ավելի ու ավելի ազդեցիկ դարձավ։ Սկզբնական շրջանում ժամանակի ամենակոմերցիոն՝ պետականորեն հովանավորվող ցուցահանդեսը՝ Փարիզի Սալոնը մերժում է նրանց, սակայն դրանից հետո 1870ական և 1880 ական թթ․ իմպրեսիոնիստները կազմակերպում են տարեկան խմբակային ցուցահանդեսներ կոմերցիոն վայրերում, որոնց տևողությունը համընկնում է պաշտոնական Սալոնի ցուցահանդեսների տևողությանը։ Կարևոր իրադարձություն էր 1863թ․ Մերժվածների սալոնը, որը [[Նապոլեոն Երրորդ |Նապոլեոնի]]ի կողմից էր կազմակերպվել՝ Փարիզի Սալոնիի կողմից մերժված բոլոր նկարները ցուցադրելու համար։ Մինչ նկարներից շատերը արված էին ցածրորակ արվեստագետների կողմից և ստանդարտ ոճով, Մանեի գործը հսկայական ուշադրության արժանացավ և շարժման համար հարթեց կոմերցիոն ուղի։ Երկրորդ Ֆրանսիական դպրոցը Սիմվոլիզմն էր, որի սկիզբը ըստ գրականության պատմաբանների Շառլ Բոդլերն է դրել․ դրա անդամներից են նաև Արթյուր Ռեմբոն «Մի եղանակ դժոխքում» գործով, Պոլ Վեռլենը, Ստեփան Մալարմեն և Պոլ Վալերին։ Սիմվոլիզմի ներկայացուցիչները գերադասում էին «ենթադրությունն ու վեր հանումը ուղղակի նկարագրությունից և բացահայտ նմանությունից» և հատկապես հետաքրքրված էին «լեզվի երաժշտական համամասնություններով»[13]։ Կաբարեն, որը մոդեռնիզմի մեջ ծնունդ տվեց բազմաթիվ արվեստների, ներառյալ կինոյի անմիջական նախորդին, կարելի է ասել սկսվել է Ֆրանսիայում 1881թ․ Սև կատուների բացմամբ Մոնմարտրում․ այն մի հեգնական մոնոլոգի սկիզբ էր և Անհասկանալի արվեստների հասարակության հիմնում[14]։ Մոդեռնիզմի վաղ օրերին ազդեցիկ էր նաև Զիգմունդ Ֆրոյդի տեսությունը։ Ֆրոյդի առաջին գլխավոր աշխատությունը «Ակնարկներ հիստերիայի մասին» ուսումնասիրությունն էր, որը նա արել էր Ջոզեֆ Բրեյերի հետ։ Ֆրոյդի գլխավոր միտքը «հոգեկան կյանքում անգիտակցականի առաջնայության» գաղափարն էր, այնպես որ ողջ սուբյեկտիվ իրականությունը հիմնված է հիմնական մղումների և բնազդների խաղի վրա, որոնց միջոցով էլ ընկալվում է արտաքին աշխարհը։ Ֆրոյդի՝ սուբյեկտիվ վիճակների մասին նկարագրությունը ներառում է առաջնային իմպուլսներով լի անգիտակից միտքը և ի հակակշիռ դրան ինքն իրեն պարտադրվող սահմանափակումները, որոնք ծագում են սոցիալական արժեքներից[5]:538:

Ֆրիդրիխ Նիցշեն մոդեռնիզմի գլխավոր նախակարապետներից էր[15]․ նրա փիլիսոփայության մեջ հոգեբանական մղումները՝ հատկապես «կամքի առ իշխանություն»֊ը կենտրոնական տեղ էին գրավում։ «Նիցշեն հաճախ նույնացնում էր կյանքը «կամք առ իշխանության» հետ, այսինքն աճի և տոկունության բնազդի հետ»"[16][17]։ Անրի Բերգսոնն իր հերթին ընդգծում էր գիտական, ժամացուցային ժամանակի և ժամանակի ուղակի, սուբյեկտիվ և մարդկային փորձառության միջև եղած տարբերությունը[18]:131։ Վերջինիս աշխատանքը ժամանակի և գիտակցության մասին «մեծ ազդեցություն ունեցավ 20֊րդ դարի գրողների վրա», հատկապես նրանց, ովքեր օգտագործում էին գիտակցության հոսք տեխնիկան՝ Դորոթի Ռիչարդսոնը, Ջեյմս Ջոյսը և Վիրջինիա Վուլֆը [19]։ Բերգսոնի փիլիսոփայության մեջ կարևոր էր նաև «élan vital»֊ի՝ կյանքի ուժի գաղափարը, որը վեր է հանում «ամեն ինչի ստեղծարար էվոլյուցիան»"[22]:132: Նրա փիլիոսփայության համար առանցքային էր նաև ինտուիցիան, բայց դրա հետ մեկտեղ վերջինս չէր մերժում ինտելեկտի նշանակությունը[22]:132: Գրականության մեջ մոդեռնիզմի կարևոր նախակարապետներն էին Ֆեոդոր Դոստաևսկին, Ուոլթ Ուիթմենը և Ավգուստ Ստրինբերգը: Հենրի Ջեյմսըը նույնպես համարվել է որպես կարևոր նախորդ: Ռոմանտիզմից ծագող գաղափարների և դեռևս անհայտը բացատրելու համար իմացություն գտնելու փորձերի բախումից 20-րդ դարի առաջին տասնամյակին առաջացավ գործերի առաջին ալիքը, որոնք մինչ իրենց հեղինակների կողմից համարվում էին արվեստում գոյություն ունեցող տենդեցների ընդարձակում, խախտեցին այն թաքնված համաձայնությունը հանրության հետ, որ արվեստագետները բուժուական մշակույթն ու գաղափարները ներկայացնողներն ու մեկնաբանողներն էին: Այս մոդեռնիստական շրջադարձային գործերից են Առնոլդ Շյոնբերգի Երկրորդ լարային քվարտետը, Վասիլի Կանդինսկիի 1903թ․ էքսպրեսիոնիստական նկարները, որի կուլմինացիան էր 1911թ․ Մյունխենում Կապույտ հեծյալ խմբի հիմնադրումով սկսված աբստրակտ նկարները, ֆովիզմի և կուբիզմի ծագումը Անրի Մատիսի, Պաբլո Պիկասսոյի, Ժորժ Բրաքի և այլոց արվեստանոցներում 1900-1910թթ․:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Barth (1979) quotation: Կաղապար:Quotation
  2. Graff (1973)
  3. Graff (1975)
  4. «J.M.W. Turner»։ Encyclopedia Britannica 
  5. 5,0 5,1 5,2 The Bloomsbury Guide to English Literature, ed. Marion Wynne-Davies. New York: Prentice Hall, 1990
  6. 6,0 6,1 Clement Greenberg, "Modern and Postmodern", William Dobell Memorial Lecture, Sydney, Australia, Oct 31, 1979, Arts 54, No.6 (February 1980)
  7. Stuart Hylton (2007). The Grand Experiment: The Birth of the Railway Age 1820–1845. Ian Allan Publishing.
  8. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Stanford անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  9. The Norton Anthology of English Literature, vol. 2 (7th edition). New York: Norton, 2000, pp. 1051-2.
  10. Craig J. Calhoun (2002). Classical Sociological Theory. Oxford: Wiley-Blackwell, pp. 20-23.
  11. The First Moderns: Profiles in the Origin of Twentieth-Century Thought. Chicago: University of Chicago Press, 1997, Chapters 3 & 4.
  12. Frascina and Harrison 1982, p. 5.
  13. The Oxford Companion to English Literature, ed. Margaret Drabble, Oxford: Oxford University Press, 1996, p. 966.
  14. Phillip Dennis Cate and Mary Shaw, eds., The Spirit of Montmartre: Cabarets, Humor, and the Avant-Garde, 1875–1905. New Brunswick, NJ: Rutgers University, 1996.
  15. Robert Gooding-Williams, "Nietzsche's Pursuit of Modernism", New German Critique, No. 41, Special Issue on the Critiques of the Enlightenment. (Spring – Summer, 1987), pp. 95–108.
  16. Bernd Magnus, "Friedrich Nietzsche". Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2013. Web. 19 November 2013.
  17. «Friedrich Nietzsche»։ Encyclopedia Britannica 
  18. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Collinson անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  19. The Bloomsbury Guides to English Literature: The Twentieth Century, ed. Linda R. Williams. London: Bloomsbury, 1992, pp. 108–9.