Դադաիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Դադայի առաջին ցուցահանդեսի բացման արարողությունը, դադայի միջազգային փառատոն, Բեռլին, հունիսի 5, 1920 թ.: Առաստաղի կենտրոնից կախված է խոզի գլխով գերմանացի սպայի խրտվիլակ: Ձախից աջ՝ Ռաուլ Հաուսմանն, Հաննա Հյոխ (նստած), Օտտո Բուրխարդ, Յոհաննես Բաադեր, Ոիլենդ Հերցֆիլդ, Մարգրեթ Հերցֆիլդ, դոկտոր Օզ (Օտտո Շմալհաուզեն), Գեորգ Գրոս և Ջոն Հարթֆիլդ:
Կաբարե «Վոլտեր» հուշատախտակը` նվիրված դադաիզմի հիմնադրմանը:

Դադա (/ˈdɑːdɑː/) կամ դադաիզմ, 20-րդ դարասկզբի ավանգարդ արվեստի ուղղություն, որ դրսևորվեց գրականության, նկարչության, թատրոնի, կինոյի և քանդակագործության մեջ: Դադաիզմի կենտրոն է համարվում Ցյուրիխի «Վոլտեր» կաբարեն (մոտ 1916 թ.), թեպետ գրեթե միաժամանակ, գուցե և ավելի վաղ այն ձևավորվեց նաև Նյու Յորքում (մոտ 1915 թ.)[1], իսկ 1920 թվականից հետո տարածում գտավ Փարիզում: Դադան ձևավորվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝ այդպիսով դառնալով նրան ուղղված բողոքի մի ձև: Դադաիզմի ներկայացուցիչները մերժում էին տրամաբանությունը, դատողությունը և կապիտալիստական հասարակության գեղագիտությունը՝ փոխարենը իրենց գործերում արտահայտելով անմտություն, անտրամաբանականություն և բողոք քաղքենիության դեմ[2][3][4]: Դադաիստներն իրենց դժգոհությունն էին արտահայտում բռնության, պատերազմի և ազգայնամոլության դեմ՝ հաստատելով կապեր ձախ արմատականների հետ[5]:


Շարժման անվան ծագման հարցի շուրջ ընդհանուր կարծիք գոյություն չունի. տարածված պատմություն կա, որի համաձայն ավստրիացի գրող Ռիխարդ Հյուլսենբեկը դանակը պատահաբար գցել է բառարանի վրա և այն կանգ է առել «դադա» բառի վրա,որ ֆրանսերենում խոսակցական բառ է և նշանակում է փայտե խաղալիք ձի: Ոմանց կարծիքով դադան խորհրդանշում է երեխայի արտաբերած առաջին տառերը՝ այդպիսով կապ ստեղծելով շարժմանը բնորոշ երեխայական և աբսուրդային կողմերի հետ: Մինչդեռ մյուսները կարծում են, որ «դադա» բառն է ընտրվել, քանի որ այն բոլոր լեզուներում ունի միևնույն իմաստը (կամ առհասարակ իմաստ չունի)՝ արտացոլելով շարժման ինտերնացիոնալիզմը[6]:

Դադայի ակունքներում նախապատերազմյան ավանգարդն է: 1913 թվականին Մարսել Դյուշանի կողմից առաջ քաշվեց «հակաարվեստ» տերմինը, որով մարտահրավեր էր նետվում արվեստի ընդունված սկզբունքներին[7]: Կուբիզմը, կոլլաժի զարգացումը և աբստրակցիոնիզմը արդեն իսկ նախապատրաստում են շարժման կարևոր կողմերից մեկը՝ հակադրումը իրականությանը: Ֆրանսիացի բանաստեղծների, իտալացի ֆուտուրիստների և գերմանացի էքսպրեսիոնիստների ազդեցությամբ և հետևությամբ դադան հերքեց բառի և իմաստի սերտ հարաբերակցությունը[8]: Այնպիսի գործեր, ինչպես Ալֆրեդ Ջարրիի «Ուբու Ռոյը» (1896 թ.) և Էրիկ Սատի «Շքերթ» բալետը (1916-17 թթ.), նախապատրաստեցին դադաիստական երկերի մուտքը[9]: Դադաիզմի սկզբունքները առաջին անգամ ամբողջական տեսքով ներկայացվեցին Հուգո Բալլի «Դադայի մանիֆեստում» 1916 թվականին:


Դադաիստները հաճախ կազմակերպում էին հանրային հավաքույթներ, ցուցադրություններ և գրական-մշակութային ամսագրերի հրատարակություն: Նրանց քննարկումների գլխավոր թեմաներն էին արվեստը, քաղաքականությունը և մշակույթը: Շարժման գլխավոր ներկայացուցիչներն էին Հուգո Բալլը, Մարսել Դյուշանը, Էմմի Հեննինգսը, Ժան Արպը, Ռաուլ Հաուսմաննը, Հաննա Հյոխը, Յոհաննես Բաադերը, Տրիստան Տցարան, Ֆրանսիս Պիկաբիան, Հյուլսենբեկը, Գեորգ Գրոսը, Ջոն Հարթվիլդը, Ման Ռեյը, Բեատրիս Վուդը, Կուրթ Շվիթերսը, Հանս Ռիխտերը, Մաքս Էռնսթը և Էլզա ֆոն Ֆրեյթագ-Լորինգոֆենը: Շարժումն իր հերթին ազդեցություն ունեցավ հետագայում ձևավորված մի շարք այնպիսի ոճերի վրա, ինչպես երաժշտական դաունթաուն ոճը, նոր ռեալիզմը, փոփ արտը և ֆլյուկսուսը («կյանքի հոսք»):

Հիմնական առանձնահատկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տրիստան Տցարայի նկարը՝ պատկերված Ռոբեր Դելոնեի կողմից

Դադան միջազգային ոչ պաշտոնական շարժում էր, որն իր ներկայացուցիչներն ունեցավ Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում: Դադայի սկզբնավորումը համընկավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբի հետ: Շատ մասնակիցների համար շարժումը բուրժուա ազգայնականներին և գաղութականացման մոլուցքով տարվածներին հակադրվելու միջոց էր, որն էլ շատ դադաիստների համոզմամբ պատերազմի հիմնական պատճառն էր, ինչպես նաև դադան բողոք էր գաղափարական համակերպվածության դեմ թե′ մշակույթում, թե′ հասարակության մեջ [10]:


Ավանգարդը ձևավորվեց Ֆրանսիայից դուրս: Այն արտահայտվեց կուբիզմի ցուցահանդեսներով, որ տեղի ունեցան Բարսելոնայի Դալմաու պատկերասրահում (1912 թ.), Բեռլինի Der Sturm պատկերասրահում (1912 թ.), Նյու Յորքի Armory ցուցահանդեսում (1913 թ.), Պրահայի Մանեսի անվան գեղարվեստի միությունում (1914 թ.), «Бубновый валет»-ի մոսկովյան ցուցադրություններում և Ամստերդամի De Moderne Kunstkring-ում (1911-1915 թթ. ընթացքում): Ֆուտուրիզմն արտահայտվեց տարբեր արվեստագետների գործերում: Դադան հետագայում միավորեց այս ուղղությունների մոտեցումները[8][11]:


Շատ դադաիստներ կարծում էին, որ կապիտալիստական աշխարհում «դատողությունը» և «տրամաբանությունը» մարդկանց ուղղորդեցին դեպի պատերազմ: Այսպիսով նրանք առաջ են քաշում մի գաղափարախոսություն, որ հերքում է դատողությունը և ողջունում քաոսը և անտրամաբանականությունը[3][4]: Հետագայում Գեորգ Գրոսը, վերանայելով իր աշխատանքները, ասում է, որ իր դադաիստական արվեստը նպատակ ուներ արտահայտելու «ընդվզում փոխադարձ ոչնչացման գնացող այս աշխարհի դեմ»[3]:


Հանս Ռիխտերի կարծիքով դադան արվեստ չէր. «այն հակաարվեստ էր»[10]: Դադան ներկայացրեց արվեստի ընդունված հիմնադրույթների միանգամայն հակառակ կողմը:Արվեստի գեղագիտությանը նրանք հակադրվեցին՝ մերժելով գեղագիտությունն առհասարակ: Նրանք արհամարհեցին արվեստին բնորոշ զգացմունքայնությունը:

Հուգո Բալլն ասել է. «Մեզ համար արվեստը չի սահմանափակվում արվեստով.... Այն հնարավորություն է տալիս մեր օրերում ճիշտ ընկալումներ և քննադատություն արտահայտելու»[12]:

«American Art News»-ի վերլուծաբաններից մեկը գրում է. «Դադայի փիլիսոփայությունը ամենահիվանդագին,ամենից խեղված և ամենաքայքայիչ բանն է, որ մարդկային ուղեղը երբևէ մտահղացել է»: Արվեստի տեսաբանները բնորոշել են դադան որպես «հակազդեցություն այն ամենին, ինչը դադաիստների մեծ մասի կարծիքով ոչ այլ ինչ էր, եթե ոչ հավաքական մարդասպանություն բեմադրող խելացնոր ներկայացում»[13]:

Տարիներ անց դադաիստները բնութագրեցին շարժումը որպես «հետպատերազմյան տնտեսական և բարոյական անկման ընթացքում առաջմղիչ մի երևույթ, փրկիչ, հրեշ, որը կկործանի ամեն բան իր ճանապարհին... Ոչնչացման և բարոյալքման պարբերական աշխատանք... Ի վերջո այն դառնում է ոչ այլ ինչ, եթե ոչ սրբապղծություն»[13]:

Մեջբերում Դոնա Բադսի «Արվեստի ճանաչողության լեզուն» (The Language of Art Knowledge) գրքից.«Դադան ծնունդ առավ առաջին աշխարհամարտի սարսափների բացասական հակազդեցությունից: Այս միջազգային շարժման սկիզբը դրվեց Ցյուրիխի «Վոլտեր» կաբարեում մի խումբ արվեստագետների և բանաստեղծների կողմից»: Դադան հերքում է բանականությունը և տրամաբանությունը՝ փառաբանելով անհեթեթ ամեն բան, անտրամաբանականությունը և ներըմբռնումը: «Դադա» բառի ծագումը հստակ չէ. ոմանք կարծում են, որ դա անհեթեթ բառ է, մյուսները նշում են, որ այն ծնունդ է առել Տրիստան Տցարայի և Մարսել Յանկոյի կողմից «da, da» բառի հաճախակի գործածությունից, որ ռոմանական լեզուներում նշանակում է «այո, այո»: Մեկ այլ տեսության համաձայն շարժման անունը ծագել է դադաիստների մի հավաքույթի ժամանակ, երբ թղթե դանակի սայրը կանգ առավ ֆրանսերեն-գերմաներեն բառարանի «դադա» բառի վրա, որ ֆրանսերենից թարգմանաբար նշանակում է խաղալիք փայտե ձի[4]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցյուրիխ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1916 թվականին Հուգո Բալլը, Էմմի Հեննինգսը, Տրիստան Տցարան, Ժան Արպը, Մարսել Յանկոն, Ռիխարդ Հյուլսենբեկը, Սոֆի Թեուբերը և Հանս Ռիխտերը շատ այլ արվեստագետների հետ արվեստի հարցերի շուրջ քննարկումներ կազմակերպեցին և բեմադրեցին ներկայացումներ «Վոլտեր» կաբարեում՝ այդպիսով արտահայտելով իրենց զզվանքը պատերազմի և բոլոր այն նախադրյալների հանդեպ, որոնք սկիզբ դրեցին պատերազմին:

Որոշ աղբյուրներ հաստատում են, որ դադայի սկզբնավորումը տեղի է ունեցել «Վոլտեր» կաբարեում հոկտեմբերի 6-ին: Այլ աղբյուրների համաձայն դադան ամբողջապես չի սկզբնավորվել ցյուրիխյան գրական սալոնում, այլ շարունակել է Արևելյան Եվրոպայում արդեն իսկ գործող մշակութային ավանդույթը.այս առումով հատկապես շեշտվում է Ռումինիայի դերը, որտեղից Շվեյցարիա տեղափոխվեցին մի խումբ հրեա մոդեռնիստ արվեստագետներ (Տցարա, Յանկո, Արթուր Սեգալ և այլք) և հաստատվեցին Ցյուրիխում: Մինչև Առաջին աշխարհամարտի տարիները նմանատիպ հոսանք կար նաև Բուխարեստում և Արևելյան Եվրոպայի այլ քաղաքներում. ըստ երևույթին, սակայն, դադայի վերջնական կազմավորման համար վճռորոշ եղավ այնպիսի արվեստագետների ժամանումը Ցյուրիխ, ինչպես Տցարան և Յանկոն[14]:

Առաջին համաշխարհայինի տարիներին հեռանալով Գերմանիայից և Ռումինիայից՝ արվեստագետները հաստատվեցին Շվեյցարիայում՝ մի երկիր, որ հայտնի է իր քաղաքական չեզոքությամբ: Այս պայմաններում նրանք որոշեցին կիրառել վերացարկումը՝ իրենց ժամանակների սոցիալական, քաղաքական և մշակութային խնդիրների դեմ պայքարելու համար: Դադաիստների կարծիքով այդ խնդիրները բուրժուական հասարակության հետևանքն են, այնքան անտարբեր հասարակություն, որ ավելի լավ է կռիվ մղի ինքն իր դեմ, քան վիճարկի ստատուս քվոն[15]:

Յանկոն գրում է. «Մենք կորցրել ենք վստահությունը մեր մշակույթի հանդեպ: Ամեն ինչ պետք է կործանվի: Մենք ամեն ինչ կսկսենք սկզբից՝ տաբուլա ռասայից»: «Վոլտեր» կաբարեում մենք սկսեցինք կաթվածահար անել առողջ դատողությունը, հանրային կարծիքը, կրթությունը, համալսարանները, թանգարանները, լավ ճաշակը, կարճ ասած, ամբողջ ընդունված կարգը[16]:

Հուլիսի սկզբներին կաբարեն փակեց իր դռները, իսկ հետո՝ 1916 թվականի հուլիսի 14-ին, «Վաագ» սրահում [17] Բալլը արտասանեց դադաիզմի առաջին մանիֆեստը: 1917 թվականին Տցարան գրեց երկրորդ մանիֆեստը, որը համարվում է դադադիստական ամենակարևոր գրվածքներից մեկը. այն հրատարակվեց 1918 թվականին: Հետագայում այլ մանիֆեստներ ևս գրվեցին:

«Կաբարե Վոլտեր» ամսագրի եզակի թողարկումը շարժման առաջին հրատարկությունն էր:

Կաբարեի փակվելուց հետո դադայի գործողությունները տեղափոխվեցին նոր հարթակներ, իսկ Հուգո Բալլը մեկնեց Բեռն: Տցարան անզիջում պայքար սկսեց` ուղղված դադայի գաղափարների տարածմանը: Նա անդադար նամակներ էր ուղարկում ֆրանսիացի և իտալացի արվեստագետներին, գրողներին, կապեր հաստատում նրանց հետ, իսկ շուտով էլ հռչակվեց դադաիզմի առաջնորդ և գլխավոր գաղափարախոս: «Վոլտեր» կաբարեն վերաբացվեց և դեռևս նույն տեղում է` Նիդերդորֆ, Սփիգելգասս 1:

Դադաիզմը Ցյուրիխում Տցարայի գլխավորությամբ թողարկեց դադաիզմի տեսությունը արվեստի և գրականության մասին` սկսելով 1917 թվականի հուլիսից և ունենալով հինգ հրատարակություն` առաջինները Ցյուրիխում, իսկ վերջին երկուսը` Փարիզում:

Այնպիսի արվեստագետներ, ինչպես Անդրե Բրետոնը և Ֆիլիպ Սուպոն, ստեղծեցին գրական խմբակներ, որոնք պիտի նպաստեին դադաիզմի ազդեցության տարածմանը:

1918 թվականի նոյեմբերին հաստատված զինադադարով վերջ դրվեց Առաջին աշխարհամարտին, որից հետո Ցյուրիխի դադաիստներից շատերը վերադարձան իրենց ծննդավայրեր, իսկ ոմանք էլ գործունեություն ծավալեցին այլ քաղաքներում: Մի խումբ դադաիստներ էլ, ինչպես օրինակ, Սոֆի Թոյբերը, մնացին Ցյուրիխում մինչև 1920 թվականը:

Բեռլին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարթֆիլդի «Ձեռքն ունի հինգ մատ» (The Hand Has Five Fingers) ազդագիրը:

«Բեռլինը սեղմող կապանքների, ցուցամոլության, ահագնացող սովի քաղաք էր, որտեղ ծածուկ զայրույթը վերափոխվեց անսահման նյութապաշտության, իսկ մարդկանց մտքերը ավելի ու ավելի կենտրոնացան ակնհայտ իրականության հարցերի վրա… Վախը յուրաքանչյուրի ոսկորներում էր»,- Ռիխարդ Հյուլսենբեկ:

Հակաարվեստի գերմանական խմբերն այնքան հզոր չէին, որքան մյուս խմբերը: Նրանց գործունեությունը և արվեստը ավելի շատ քաղաքական և սոցիալական բնույթ ունեին՝ կործանարար մանիֆեստներով և պրոպագանդայով, սատիրայով, հանրային ցուցադրություններով և բացահայտ քաղաքական գործողություններով: Բեռլինի ակտիվ քաղաքական և պատերազմից քայքայված միջավայրը ունեցավ վատ ազդեցություն բեռլինյան դադաիստների գաղափարախոսության վրա: Ի հակադրություն այս ամենի՝ Նյու Յորքի աշխարհագրական հեռավորությունը պատերազմական գոտիներից նպաստեց այնտեղ դադաիզմի առավել անկախ տեսական, սակավ քաղաքական բնույթի ձևավորմանը[18]:

Երբ 1918 թվականի փետրվարին Առաջին աշխարհամարտը հասնում էր իր գագաթնակետին, Հյուլսենբեկը Բեռլինում հանդես եկավ իր առաջին դադաիս-տական ճառով, իսկ մեկ տարվա ընթացքում էլ գրեց դադաիզմի մանիֆեստ: Հետևելով Ռուսաստանում ընթացող Հոկտեմբերյան հեղափոխությանը՝ Հաննա Հյոխը և Գեորգ Գրոսը դադաիզմի միջոցով իրենց համակրանքն արտահայտեցին կոմունիստների հանդեպ: Այս ընթացքում Գրոսը Ջոն Հարթֆիլդի, Հյոխի և Հաուսմաննի հետ համատեղ զարգացրին ֆոտոմոնտաժի տեխնիկան:

Պատերազմից հետո արվեստագետները թողարկեցին մի շարք քաղաքական ամսագրեր, որոնք կարճ կյանք ունեցան, իսկ 1920 թվականի ամռանը տեղի ունեցավ Դադաիզմի առաջին միջազգային փառատոնը՝ Բեռլինի դադաիստների կողմից երբևէ կազմակերպված ամենամեծ նախագիծը[19]: Ցուցահանդեսը ներառում էր ինչպես Բեռլինի դադաիստների՝ Գրոս, Ռաուլ Հաուսմանն, Հաննա Հյոխ, Յոհաննես Բաադեր, Հյուլսենբեկ և Հարթֆիլդ, աշխատանքները, այնպես էլ Օտտո Դիքսի, Ֆրանսիս Պիկաբիայի, Ժան Արպի, Մաքս Էռնսթի, Ռուդոլֆ Շլիշտոյի, Յոհաննես Բաառգելդի և այլոց գործերը[19]: Ընդհանուր առմամբ ցուցադրվեցին շուրջ 200 աշխատանքներ սադրիչ կոչերով, որոնցից շատերը գրի առնվեցին Նացիոնալ-սոցիալիստական կուսակցության բնորոշմամբ Դեգեներատիվ արվեստի ցուցահանդեսի պատերին 1937 թվականին: Չնայած տոմսերի բարձր գներին՝ ցուցահանդեսը ֆինանսապես չարդարացրեց. գրանցվեց ընդամենը մեկ վաճառք[20]:


Բեռլինի դադաիստները հրատարակեցին այնպիսի պարբերականներ, ինչպես Club Dada, Der Dada, Everyman His Own Football և Dada Almanach:

Մարսել Դյուշան, Շատրվան, 1917: Լուսանկարիչ՝ Ալֆրեդ Ստիգլից:

Քյոլն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քյոլնում 1920 թվականին Էռնսթը, Բաառգելդը և Արպը վիճահարույց ցուցահանդես կազմակերպեցին, որը շեշտը դրեց անհեթեթության և հակաբուրժուական ուղղվածության վրա: Վաղ գարնանը Քյոլնում բացված ցուցահանդեսը տեղի ունեցավ մի պանդոկում. պահանջվում էր, որ մասնակիցները քայլեին միզարանի կողքով, մինչ հանդիսավոր զգեստավորված մի կին ընթերցում էր իրենց անպարկեշտ պոեզիան: Ոստիկանությունը փակեց ցուցահանդեսը՝ հիմք ընդունելով նրան բնորոշ անպատկառությունը, սակայն այն վերաբացվեց, երբ մեղադրանքները չեղյալ համարվեցին:

Ռոուզ Սելավի՝ դադաիստ Մարսել Դյուշանի ալտեր էգոն:

Նյու Յորք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նյու Յորքը, ինչպես և Ցյուրիխը, Առաջին աշխարհամարտի տարիներին ապաստան դարձավ գրողների և արվեստի գործիչների համար: Շուտով` 1915 թ.-ին` ժամանելով Ֆրանսիայից, Մարսել Դյուշանը և Ֆրանսիս Պիկաբիան հանդիպեցին ամերիկացի նկարիչ Ման Ռեյի հետ: Մինչև 1916 թվականը նրանք երեքով հիմք դրեցին արմատական հակաարվեստին Միացյալ Նահանգներում: Ամերիկացի Բեատրիս Վուդը, ով սովորել էր Ֆրանսիայում, շուտով միացավ նրանց Էլզա ֆոն Ֆրեյթագ-Լորինգոֆենի հետ: Արթուր Քրեվանը, փախչելով զինակոչից, մի որոշ ժամանակով եղավ Նյու Յորքում: Նրանց գործունեության կենտրոններն էին Ալֆրեդ Ստիգլիցի պատկերասրահը՝ «291»-ը, և Ուոլթեր և Լուի Արենսբերգների տունը:

Նյույորքցիները, հանդես գալով ոչ այնքան կազմակերպված, իրենց գործունեությունը բնորոշեցին որպես «դադա», թեպետ մանիֆեստներ չէին թողարկում: Արվեստի և մշակույթի վերաբերյալ իրենց պահանջները նրանք ներկայացնում էին այնպիսի հրատարակություններում, ինչպես The Blind Man, Rongwrong և New York Dada, որտեղ քննադատում էին թանգարանային արվեստի ավանդական հիմքը: New York Dada-ն չապրեց եվրոպական դադաիզմի հիասթափությունը, հակառակը, առաջմղիչ գործոններ ընտրեց հեգնանքը և հումորը: Իր «Adventures in the arts: informal chapters on painters, vaudeville and poets» գրքում Մարսդեն Հարթլին ներառեց մի էսսե՝ «Դադաիստ լինելու կարևորությունը» ("The Importance of Being 'Dada'"):

Այս ընթացքում Դյուշանը սկսեց իր «ռեդի-մեյդ» ցուցադրությունը՝ առօրյայում գտնված կամ գնված առարկաների (օր.` շշերի պահատուփ) հռչակումն իբրև արվեստ, և ակտիվ համագործակցությունը Անկախ նկարիչների միության հետ (Society of Independent Artists): 1917 թվականին նա ներկայացրեց այնքան հայտնի «Շատրվանը» (պիսուար «R. Mutt» մակագրությամբ) Անկախ նկարիչների միությանը, սակայն ցուցադրությունը մերժվեց: Արվեստի հասարակության շրջանակներում սա առաջին նշավակելի առարկան է, որը ոմանց կողմից բնորոշվեց որպես մոդեռնիստական քանդակագործության ամենահայտնի նմուշ: 2004 թվականին «Թըրներ» մրցանակաբաշխության ժամանակ աշխարհահռչակ արվեստի տեսաբանները՝ հրավիրված հովանավոր «Gordon’s gin»-ի կողմից, գնահատեցին այն որպես «ժամանակակից արվեստի ամենաազդեցիկ աշխատանքը»: Ըստ վերջին ուսումնասիրությունների՝ աշխատանքը շատ ավելի համագործակցակային է, քան այն համարվում էր 20-րդ դարի արվեստի պատմության շրջանակներում: 1917 թ.-ին քրոջն ուղղված մի նամակում Դյուշանն ընդգծում է, որ իր ընկերներից մեկը՝ իգական սեռի ներկայացուցիչ, մեծապես օգնել է այս աշխատանքի պատրաստման գործում: Նա գրում է. «Կին ընկերներիցս մեկը՝ Ռիխարդ Մութ (Richard Mutt) կեղծանվամբ, ուղարկեց ինձ ճենապակյա մի պիսուար որպես քանդակ»: Այս աշխատանքն առավել համապատասխանում է Դյուշանի համախոհ ընկերոջ՝ բարոնուհի Էլզա ֆոն Ֆրեյթագ-Լորինգոֆենի գռեհիկ գրականության գեղագիտությանը, քան Դյուշանի: Պերֆորմանսի նկարիչ Պիեռ Պինոնչելին, «տուրք մատուցելով դադաիզմի ոգուն», 2006 թվականի հունվարին պատրաստում է «Շատրվանի» կրկնօրինակը` մուրճով՝ ի նշան հեգնանքի. նա նաև միզել էր այնտեղ դեռևս 1993 թվականին:

Դադաիզմի շրջանում Պիկաբիայի ուղևորությունները շաղկապում էին Նյու Յորքի, Ցյուրիխի և Փարիզի խմբակները: Յոթ տարի շարունակ՝ 1917-1924 թթ., նա նաև հրատարակեց դադաիզմի «391» պարբերականը Բարսելոնայում, Նյու Յորքում, Ցյուրիխում և Փարիզում:

1921 թվականին հիմնական ներկայացուցիչների մեծ մասը տեղափոխվեց Փարիզ, որտեղ էլ տեղի ունեցան դադաիզմի վերջին գլխավոր դրսևորումները:

Փարիզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանսիական ավանգարդը տեղեկացված էր Ցյուրիխում դադաիզմի գործունեությունից շնորհիվ Տրիստան Ցարայի (նրա անունը նշանակում է «երկրի տխուր մարդը»` արտահայտելով հայրենի Ռումինիայում հրեաների հանդեպ վերբերմունքի դեմ իր բողոքը) հետ պարբերական հաղորդակցության` Գիյոմ Ապոլիների, Անդրե Բրետոնի, Մաքս Ջեյքոբի, Քլիմենտ Փանզասի և ֆրանսիացի այլ գրողների, քննադատների և նկարիչների հետ նամակների, բանաստեղծությունների և ամսագրերի փոխանակման միջոցով: 19-րդ դարավերջին` երաժշտական իմպրեսիոնիզմի ձևավորվելուց ի վեր, Փարիզը ինչ-որ առումով եղել է դասական երաժշտության աշխարհի մայրաքաղաքը: Նրա առաջամարտիկներից մեկը` Էրիկ Սատը, Պիկասոյի և Կոկտուի հետ ստեղծեց խենթ, աղմկահարույց «Շքահանդես» (Parade) բալետը: 1917 թվականին, ներկայացվելով առաջին անգամ Ռուսական բալետի կողմից, այն իր աղմկահարույց լինելու շնորհիվ հաջողություն ունեցավ, բայց ոչ այնպիսին, ինչպիսին ունեցավ Ստրավինսկու «Սրբազան գարունը» մոտ հինգ տարի դրանից առաջ: Սա բալետ էր, որ ծաղրանմանակում էր նույն այդ բալետը, հանգամանք, որ ակնհայտորեն հարուցելու էր ավանդական բալետի կողմնակիցների լուրջ դժգոհությունը:

Փարիզում դադաիզմը մեծ թափ ստացավ 1920 թվականին, երբ հիմնադիրներից շատերն այստեղ էին: Ոգեշնչվելով Ցարայից` Փարիզի դադաիստները շուտով թողարկեցին մանիֆեստներ, կազմակերպեցին ցուցադրություններ, բեմադրեցին ներկայացումներ և լույս ընծայեցին մի շարք ամսագրեր (Dada-ի, Le Cannibale-ի վերջին երկու հրատարակությունները և դադաիստների մասնակցությամբ Littérature-ի մի շարք հրատարակություններ):

Մատենագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • The Dada Almanac, ed Richard Huelsenbeck [1920], re-edited and translated by Malcolm Green et al., Atlas Press, with texts by Hans Arp, Johannes Baader, Hugo Ball, Paul Citröen, Paul Dermée, Daimonides, Max Goth, John Heartfield, Raoul Hausmann, Richard Huelsenbeck, Vincente Huidobro, Mario D'Arezzo, Adon Lacroix, Walter Mehring, Francis Picabia, Georges Ribemont-Dessaignes, Alexander Sesqui, Philippe Soupault, Tristan Tzara. ISBN 0-947757-62-7
  • Blago Bung, Blago Bung, Hugo Ball's Tenderenda, Richard Huelsenbeck's Fantastic Prayers, & Walter Serner's Last Loosening – three key texts of Zurich ur-Dada. Translated and introduced by Malcolm Green. Atlas Press, ISBN 0-947757-86-4
  • Ball, Hugo. Flight Out Of Time (University of California Press: Berkeley and Los Angeles, 1996)
  • Jones, Dafydd W. Dada 1916 In Theory: Practices of Critical Resistance (Liverpool: Liverpool University Press, 2014). ISBN 978-1-781-380-208
  • Biro, M. The Dada Cyborg: Visions of the New Human in Weimar Berlin. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2009. ISBN 0-8166-3620-6
  • Dachy, Marc. Journal du mouvement Dada 1915–1923, Genève, Albert Skira, 1989 (Grand Prix du Livre d'Art, 1990)
  • Dada & les dadaïsmes, Paris, Gallimard, Folio Essais, n° 257, 1994.
  • Jovanov, Jasna. Demistifikacija apokrifa: Dadaizam na jugoslovenskim prostorima, Novi Sad/Apostrof 1999.
  • Dada, la révolte de l'art, Paris, Gallimard / Centre Pompidou, Découvertes n° 476, 2005.
  • Archives Dada / Chronique, Paris, Hazan, 2005.
  • Dada, catalogue d'exposition, Centre Pompidou, 2005.
  • Durozoi, Gérard. Dada et les arts rebelles, Paris, Hazan, Guide des Arts, 2005
  • Gammel, Irene. Baroness Elsa: Gender, Dada and Everyday Modernity. Cambridge, Massachusetts: MIT Press, 2002.
  • Hoffman, Irene. Documents of Dada and Surrealism: Dada and Surrealist Journals in the Mary Reynolds Collection, Ryerson and Burnham Libraries, The Art Institute of Chicago.
  • Huelsenbeck, Richard. Memoirs of a Dada Drummer, (University of California Press: Berkeley and Los Angeles, 1991)
  • Jones, Dafydd. Dada Culture (New York and Amsterdam: Rodopi Verlag, 2006)
  • Lavin, Maud. Cut With the Kitchen Knife: The Weimar Photomontages of Hannah Höch. New Haven: Yale University Press, 1993.
  • Lemoine, Serge. Dada, Paris, Hazan, coll. L'Essentiel.
  • Lista, Giovanni. Dada libertin & libertaire, Paris, L'insolite, 2005.
  • Melzer, Annabelle. 1976. Dada and Surrealist Performance. PAJ Books ser. Baltimore and London: The Johns Hopkins UP, 1994. ISBN 0-8018-4845-8.
  • Novero, Cecilia. "Antidiets of the Avant-Garde: From Futurist Cooking to Eat Art." (University of Minnesota Press, 2010)
  • Richter, Hans. Dada: Art and Anti-Art (London: Thames and Hudson, 1965)
  • Sanouillet, Michel. Dada à Paris, Paris, Jean-Jacques Pauvert, 1965, Flammarion, 1993, CNRS, 2005
  • Sanouillet, Michel. Dada in Paris, Cambridge, Massachusetts, The MIT Press, 2009
  • Schippers, K. Holland Dada, Amsterdam, Em. Querido, 1974
  • Schneede, Uwe M. George Grosz, His life and work (New York: Universe Books, 1979)
  • Verdier, Aurélie. L'ABCdaire de Dada, Paris, Flammarion, 2005.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Mario de Micheli (2006). Las vanguardias artísticas del siglo XX. Alianza Forma. p.135-137
  2. Trachtman Paul։ «A Brief History of Dada»։ Smithsonian Magazine։ Վերցված է 14 January 2017 
  3. 3,0 3,1 3,2 Schneede, Uwe M. (1979), George Grosz, His life and work, New York: Universe Books 
  4. 4,0 4,1 4,2 Budd, Dona, The Language of Art Knowledge, Pomegranate Communications, Inc.
  5. Dada, Tate
  6. Dada at thearthistory.org, retrieved March 13, 2017.
  7. Anti-art, Art that challenges the existing accepted definitions of art, Tate
  8. 8,0 8,1 "Dada", by Dawn Adès and Matthew Gale, Grove Art Online, Oxford University Press, 2009 (subscription required)
  9. Roselee Goldberg, Thomas & Hudson, L'univers de l'art, Chapter 4, Le surréalisme, Les représentations pré-Dada à Paris, 978-2-87811-380-8
  10. 10,0 10,1 Richter, Hans (1965), Dada: Art and Anti-art, New York and Toronto: Oxford University Press 
  11. Joan M. Marter, The Grove Encyclopedia of American Art, Volume 1, Oxford University Press, 2011, p. 6, 0195335791
  12. DADA: Cities, National Gallery of Art, http://www.nga.gov/exhibitions/2006/dada/cities/index.shtm, վերցված է 2008-10-19 
  13. 13,0 13,1 Fred S. Kleiner (2006), Gardner's Art Through the Ages (12th տպ.), Wadsworth Publishing, p. 754 
  14. Tom Sandqvist, DADA EAST: The Romanians of Cabaret Voltaire, London MIT Press, 2006.
  15. «Introduction: "Everybody can Dada"»։ National Gallery of Art։ Վերցված է 10 May 2012 
  16. Marcel Janco, "Dada at Two Speeds," trans. in Lucy R. Lippard, Dadas on Art (Englewood Cliffs, N.J., 1971), p. 36.
  17. «Cabaret Voltaire»։ DADA Companion։ Վերցված է 2011-06-11 
  18. Naumann Francis M. (1994)։ New York Dada։ New York: Abrams։ ISBN 0810936763 
  19. 19,0 19,1 Dada, Dickermann, National Gallery of Art, Washington, 2006 p443
  20. Dada, Dickermann, National Gallery of Art, Washington, 2006 p99