Իսրայել

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Իսրայել (այլ կիրառումներ)
מְדִינַת יִשְׂרָאֵל (Եբրայերեն)دَوْلَة إِسْرَائِيل (Արաբերեն)
Մեդինաթ ՅիսրաելԴաուլաթ Իսրաիլ
Իսրայելի դրոշ
Դրոշ
Իսրայելի Զինանշան
Զինանշան
Օրհներգ՝
Հաթիքվա
Հույսը


Իսրայելի դիրքը
Իսրայելի դիրքը
ՄայրաքաղաքԵրուսաղեմ
31°47′N, 35°13′E
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ եբրայերեն, արաբերեն
Էթնիկ խմբեր (2011) 75.3% Հրեաներ
20.5% արաբներ
4.2% այլ
Կառավարում Խորհրդարանական Հանրապետություն
 -  Նախագահ Իսահակ Հերցոգ
 -  Վարչապետ Յաիր Լապիդ
Անկախություն Սկսած Մեծ Բրիտանիայի կողմից կառավարված
Ազգերի Լիգա 
 -  Հայտարարում մայիսի 14 1948 
 -  Ջրային (%) 2%
Բնակչություն
 -  2012 նախահաշիվը 8,051,200  (97-րդ)
 -  2008 մարդահամարը 7,412,200 
ՀՆԱ (ԳՀ) 2011 գնահատում
 -  Ընդհանուր $235.222 միլիարդ (50-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $30,975 (26-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2011 գնահատում
 -  Ընդհանուր $242.897 միլիարդ (40-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $31,985 (27-րդ)
Ջինի (2008) 39.2 (69-րդ)
ՄԶՀ (2011) 0.888 (շատ բարձր) (17-րդ)
Արժույթ Շեկել (‎) (ILS)
Ժամային գոտի ԻՍԺ (ՀԿԺ+2)
 -  Ամռանը (DST) ԻԱԺ (ՀԿԺ+3)
Ազգային դոմեն .il
Հեռախոսային կոդ +972

Իսրայել[1] (/ˈɪzriəl, -rəl/; եբրայերեն՝ יִשְׂרָאֵל‎, արաբ․՝ إِسْرَائِيل‎‎), պաշտոնապես՝ Իսրայելի Պետություն, պետություն Միջին Արևելքում, որը տեղակայված է Միջերկրական ծովի հարավարևելյան և Կարմիր ծովի հյուսիսային ափին։ Հյուսիսում ցամաքային սահման ունի Լիբանանի հետ, հյուսիս-արևելքում՝ Սիրիայի հետ, արևելքում՝ Հորդանանի հետ, Հորդանան գետի արևմտյան ափի և Գազայի հատվածի հետ արևելքից և արևմուտքից[2] և, համապատասխանաբար, հարավ-արևմուտքում սահմանակից է Եգիպտոսի հետ։ Երկիրը, չնայած իր փոքր տարածքի, ունի աշխարհագրական բազում առանձնահատկություններ[3][4]։ Իսրայելի տնտեսական և տեխնոլոգիական կենտրոնը Թել Ավիվն է[5], մինչդեռ երկրի կառավարության նստավայրը և հռչակված մայրաքաղաքը Երուսաղեմն է, չնայած նրան, որ մինչև ԱՄՆ–ում նախագահ Դոնալդ Թրամփի իշխանության գլուխ գալը՝ Իսրայել պետության գերագույն իշխանությունը Երուսաղեմի նկատմամբ ճանաչված չէր միջազգային հանրության զգալի մասի կողմից։[6][7][8][9]: Իրավիճակը փոխվեց 2017 թվականին։ ԱՄՆ քառասունհինգերորդ նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից 2017 թվականի դեկտեմբերին Երուսաղեմը՝ վերստին Իսրայելի մայրաքաղաք ճանաչելը և կարճ ժամանակ անց ԱՄՆ դեսպանությունն այնտեղ տեղափոխելու որոշման ընդունումը փոխեց այս հարցի վերաբերյալ գրեթե յոթանասուն տարի տևած անորոշ իրավիճակը[10]։ Ընդ որում, ԱՄՆ–ի նախագահի այս քայլի դեմ ամենաշատը բողոքողներից են եղել Թուրքիան և Ռուսաստանը[11][12]։ Չնայած Թուրքիայի և մյուս հակաամերիկյան ու հակաիսրայելական ուժերի բողոքներին, ԱՄՆ–ն 2018թ․ մայիսի 14–ին՝ Իսրայել պետության հռչակման յոթանասուներորդ տարեդարձի օրը, իր դեսպանատունը Թել–Ավիվից տեղափոխեց Երուսաղեմ[13]։

Իսրայելի և Հուդայի թագավորությունները սկզիբ են առել երկաթի դարի ժամանակաշրջանից[14][15]։ Նեո-ասորական կայսրությունը մ.թ.ա. 720 թվականին պարտության է մատնել Իսրայելին[16]։ Հուդան հետագայում նվաճել է բաբելոնյան, պարսկական և հելլենիստական կայսրությունները, որոնք շարունակեցին գոյություն ունենալ որպես հրեական ինքնավար մարզեր[17][18]։

Անվան ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեռնեպտահի քարակոթողը (մ.թ.ա. 13-րդ դար)։ Բիբլիական հնագետների մեծ մասը հիերոգլիֆների մի խումբ թարգմանում է որպես «Իսրայել», որը արձանագրություններում հիշատակվող անվան առաջին դեպքն է։

Բրիտանական մանդատի տակ գտնվելու տարիներին (1920–1948) ամբողջ տարածաշրջանը հայտնի էր «Պաղեստին» անվամբ (եբրայերեն՝ פלשתינה [א״י]‎)[19]։ 1948 թվականին անկախություն ձեռք բերելուց հետո երկիրը սկսեց պաշտոնապես կոչվել «Իսրայել պետություն» (եբրայերեն՝ מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‎)՝ այն բանից հետո, երբ մերժվեցին առաջարկված պատմական և կրոնական այլ անվանումները՝ ներառյալ Իսրայելական հողը (Eretz Israel), Եբերը, Սիոնը և Հուդան[20], իսկ «Իսրայել» անվանումն առաջարկեց բեն Գուրիոնը, որը հաստատվեց 6:3 ձայնով[21]։ Անկախության առաջին շաբաթների ընթացքում իշխանություններն Իսրայելի քաղաքացիներին բնորոշելու համար սկսեցին օգտագործել «իսրայելցի» անվանումը. սրա մասին պաշտոնապես հայտարարեց Արտաքին գործերի նախարար Մոշե Շարեթը[22]։

«Իսրայելական հող» և «Իսրայելի երեխաներ» անվանումները պատմականորեն կիրառվել են համապատասխանաբար բիբլիական Իսրայելի թագավորությանը և ամբողջ հրեա ժողովրդին բնորոշելու համար[23]։ Այդ անվանումներում «Իսրայել»-ը (եբր.՝ Yisraʾel, Isrāʾīl; հուն․՝ Ἰσραήλ)[24][25][26][27] վերաբերվում է Հակոբ նախահորը, որը, ըստ հրեական Աստվածաշնչի, իր անունն ստացել է այն բանից հետո, երբ հաջողությամբ պայքարել է Տիրոջ հրեշտակի հետ[28]։ Հակոբի տասներկու որդիները, որոնք հայտնի են նաև որպես «Իսրայելի տասներկու սերունդներ» կամ «Իսրայելի երեխաներ», դարձել են իսրայելցիների նախահայրերը։ Հակոբը որդիների հետ բնակվել է Քանանում, սակայն սովի պատճառով ստիպված է եղել ընտանիքով տեղափոխվել Եգիպտոս և բնակություն հաստատել այնտեղ չորս սերունդ՝ 430 տարի[29], մինչև Մովսեսը՝ Հակոբի ծոռան ծոռը[30], իսրայելցիներին կրկին վերադարձրեց Քանան։ Ամենահին հնագիտական արտեֆակտը, որտեղ «Իսրայել» բառը նշվում է հավաքական իմաստով, Հին Եգիպտոսի Մեռնեպտահի քարակոթողն է (թվագրվում է մ.թ.ա. 13-րդ դարի վերջով)[31]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայիս Իսրայելի տարածքում մարդու գոյության ամենահին վկայությունը թվագրվում է 1,5 մլն տարի առաջով՝ Գալիլեայի ծովի մոտ գտնվող Ուբայդիա հնավայրում[32]։ Հին քարի դարի մյուս նշանակալի վայրերից են Տաբունը, Քեսեմը և Մանոթը։ Անատոմիական առումով ժամանակակից մարդկանց նման ամենահին քարացած մնացորդները, որ գտել են Աֆրիկայից դուրս, Սխուլ-Քաֆզեխ հոմինիններն են, որոնք բնակվել են ներկայիս Իսրայելի տարածքում 120 000 տարի առաջ[33]։ Մ.թ.ա. մոտ 10 հազարամյակում տվյալ տարածքում գոյություն է ունեցել Նատուֆիական մշակույթը[34]։

Անտիկ ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարածքի պատմությունը պարզ չէ[14]։ Ժամանակակից հնագիտությունը մեծապես հրաժարվել է Թորայում ներկայացված նախապապերի, Ելքի և Հեսու գրքերում նկարագրված Քանանի նվաճման մասին պատմականությունից և փոխարենը դրանց վերաբերվում է որպես իսրայելցիների ազգային առասպելի մաս[35]։ Ուշ բրոնզի դարաշրջանում (մ.թ.ա. 1550–1200) Քանանի մեծ մասի վրա վասալ պետություններ էին ձևավորվել, որոնք տուրք էին վճարում Եգիպտոսի նոր թագավորությանը, որի վարչական կենտրոնը գտնվում էր Ղազայում[36]։ Համարվում է, որ իսրայելցիների նախնիների մեջ են եղել նաև տվյալ տարածքում բնակվող հին սեմական լեզուներով խոսող ժողովուրդները[37]։ Ըստ հնագիտական արդի տվյալների՝ իսրայելցիներն ուժով չէին գրավել տվյալ շրջանը և տարածել իրենց մշակույթը, այլ քանանցիներից և նրանց մշակույթից առանձնացել էին բազմաստված, իսկ ավելի ուշ՝ միաստված ունեցող կրոնների միջոցով[38][39][40][41][42]։ Հնագիտական տվյալները վկայում են գյուղական կենտրոնների նման համայնքների մասին, բայց ավելի սահմանափակ ռեսուրսներով և քիչ բնակչությամբ[43]։ Գյուղերում բնակվել է մինչև 300-400 բնակիչ[44][45], որոնք զբաղվել են գյուղատնտեսությամբ, անասնապահությամբ և հիմնականում ինքնաբավ են եղել[46], գերակշռել է տնտեսական փոխանակումը[47]։ Բնակիչներն ունեցել են իրենց գիրը՝ նույնիսկ փոքր բնակավայրերում[48]։

Թեև պարզ չէ, թե արդյոք Միացյալ միապետություն գոյություն է ունեցել[49][50], «Իսրայելի» վերաբերյալ ընդունված հնագիտական վկայություն կա Մեռնեպտահի քարակոթողի վրա, որը թվագրվում է մոտ մ.թ.ա. 12-րդ դարով[51][52], իսկ քանանցիների գոյության մասին վկայություն կա միջին բրոնզի դարից (մ.թ.ա. 2100–1550)[53][54]։ Տարաձայնություն կա Իսրայելի և Հուդայի թագավորությունների ձևավորման տարեթվի, չափի և հզորության վերաբերյալ, սակայն պատմաբանները և հնագետները միակարծիք են այն հարցում, որ Իսրայելի թագավորությունն արդեն գոյություն ուներ մոտ մ.թ.ա. 900 թվականին[14]:169–195[55], իսկ Հուդայի թագավորությունը՝ մոտ մ.թ.ա. 700 թվականին[15]։

Մ.թ.ա. 9-րդ դարում Իսրայելի և Հուդայի թագավորության քարտեզը

Իսրայելի թագավորությունը երկու թագավորություններից ամենածաղկողն էր և շուտով դարձավ տարածաշրջանային գերտերություն[56]. Օմրիների դինաստիայի տարիներին նրա ղեկավարության տակ էին գտնվում Սամարիան, Գալիլեան, վերին Հորդանանյան հովիտը, Շարոնը և Անդրհորդանանի մեծ մասը[57]։ Գերտերությունը փլուզվեց մ.թ.ա. 720 թվականին, երբ Նոր սիրիական կայսրությունը գրավեց այն[16]։ Ավելի ուշ Հուդայի թագավորությունը դարձավ նախ Նոր սիրիական կայսրության, այնուհետև Նոր բաբելոնական կայսրության հաճախորդ պետությունը։

Մ.թ.ա. 586 թվականին բաբելոնցիները նվաճեցին Հուդայի թագավորությունը։ Ըստ հրեական սուրբ գրքի՝ Սողոմոնի տաճարը և Երուսաղեմը ոչնչացրել է Նաբուգոդոնոսոր II արքան, որն այնուհետև հրեաներին արտաքսել է Բաբելոն։ Հուդայի թագավորության պարտությունն արձանագրվել է նաև Բաբելոնյան քրոնիկոններում[17][58]։ Բաբելոնյան արտաքսումն ավարտվեց մոտավորապես մ.թ.ա. 538 թվականին պարսից արքա Կյուրոս Բ Մեծի իշխանության ժամանակ, երբ նա գրավեց Բաբելոնը[59][60]։ Մ.թ.ա. 520 թվականին կառուցվեց Երկրորդ տաճարը[59]։ Պարսկական կայսրության մաս կազմող նախկին Հուդայի թագավորությունը դարձավ Հուդայի նահանգ՝ այլ սահմաններով, որն ավելի փոքր տարածք էր[61]։ Նահանգի բնակչությունը զգալիորեն կրճատվեց թագավորության բնակչության թվաքանակի համեմատ. հնագիտական ուսումնասիրությունները վկայում են, որ մ.թ.ա. 5-4-րդ դարերում նահանգի բնակչությունը կազմել է մոտ 30000[14]։

Դասական ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաջորդ՝ Պարսկական իշխանության ժամանակ, ինքնավար Եհուդ Մեդինատա նահանգն աստիճանաբար կրկին դարձավ քաղաքային համայնք, որտեղ հիմնականում գերիշխում էին հուդացիները։ Հույներն իրենց արշավանքների ժամանակ հիմնականում անց էին կենում տվյալ տարածքի կողքով՝ առանց որևէ դիմադրության և հետաքրքրություն ցուցաբերելու։ Լինելով Պտղոմեոսյան Եգիպտոսի, այնուհետև Սելևկյան տերության կազմի մեջ՝ հարավային Լևանտը հիմնականում հելենացվեց, ինչը լարվածություն առաջացրեց հույների և հուդացիների միջև։ Հակամարտությունը ծնվեց մ.թ.ա. 167 թվականին Մակաբինների ապստամբությամբ, որի արդյունքում Հուդայում ձևավորվեց անկախ Հասմոնյան թագավորությունը, որն ավելի ուշ ընդլայնվեց դեպի ժամանակակից Իսրայելի տարածքի մեծ մասի և Հորդանանի ու Լիբանանի որոշ մասերի վրա, քանի որ Սելևկյաններն աստիճանաբար կորցրին իրենց իշխանությունը տարածաշրջանում[62][63][64]։

Հռոմեական հանրապետությունը տարածաշրջան ներխուժեց մ.թ.ա. 63 թվականին. սկզբում իր տիրապետության տակ առավ Սիրիան, այնուհետև ներգրավվեց Հասմոնյան քաղաքացիական պատերազմում։ Պրոհռոմեական և պրոպարթևական ուժերի միջև պայքարը Հուդայում հանգեցրեց Հերովդես I Մեծի իշխանության գալուն և Հուդայի հերովդեսյան թագավորության կոնսոլիդացմանը որպես Հռոմի վասալ պետություն։ Հերովդեսը մի շարք հսկայական շինարարական նախագծեր նախաձեռնեց՝ ներառյալ Երկրորդ տաճարի ամբողջովին վերակառուցումն ու ընդարձակումը։ Հերովդեսյանների դինաստիայի անկմամբ Հուդան դարձավ հռոմեական նահանգ։

Մ.թ. 1-ին և 2-րդ դարերում Հռոմի դեմ մի շարք մեծածավալ անհաջող խռովություններ եղան։ Այդ ապստամբությունների ճնշումը Հռոմի կողմից ավերիչ հետևանքներ ունեցավ, հանգեցրեց զոհերի և գերեվարման։ Առաջին Հրեահռոմեական պատերազմի (մ.թ. 66-73) հետևանքով ավերվեցին Երուսաղեմը և Երկրորդ տաճարը. անհրաժեշտություն առաջացավ հուդայականության մեջ փոփոխություններ անել, որպեսզի այն գոյատևեր առանց տաճարի։ Այս բոլոր իրադարձություններն ի վերջո հանգեցրին ռաբբինների հուդայականության ձևավորմանը[65][66][67]։ Երկու սերունդ հետո սկիզբ առավ Բար Կոխբայի ապստամբությունը (մ.թ. 132-136)։ Հուդան դատարկվեց, շատերը սպանվեցին, տեղահանվեցին կամ վաճառվեցին ստրկության[68][69][70][71]։ Երուսաղեմը վերակառուցվեց որպես հռոմեական գաղութ և ստացավ Էլիա Կապիտոլինա անվանումը, իսկ Հուդայի մարզը վերանվանվեց Պաղեստինյան Սիրիա[72][73]։

Բար Կոխբայի ապստամբության ձախողումից հետո տարածաշրջանում հրեական ներկայությունը զգալիորեն կրճատվեց[74]։ Այդուհանդերձ, շարունակաբար փոքր հրեական ներկայացվածություն կար, իսկ Գալիլեան դարձավ նրանց հոգևոր կենտրոնը[75][76]։ Հրեական համայնքները շարունակում էին պահպանել իրենց գոյությունը Հեբրոն լեռան հարավային հատվածում և մերձափնյա հարթավայրում[71]։ Մ.թ. 2-րդ և 4-րդ դարերում Տիբերիայում և Երուսաղեմում ստեղծվեցին Միշնա ժողովածուն, Երուսաղեմյան թալմուդի մի մասը և հրեական այլ կրոնական տեքստեր[77]։ Երբ տարածքում իշխում էր Բյուզանդիան, քրիստոնեությունն աստիճանաբար գերազանցեց Հռոմեական հեթանոսությանը[78]։ Արդեն 4-րդ դարում հրեաները դարձան փոքրամասնություն[79]։ Քրիստոնյաների գաղթը, ինչպես նաև տեղաբնակների կրոնափոխությունը հանգեցրին քրիստոնյա մեծամասնության ձևավորմանը[80][81]։ 5-6-րդ դարերում կրկնվող Սամարիտանական ապստամբությունները փոփոխության ենթարկեցին երկրի տարածքը, Բյուզանդիայի քրիստոնյա և սամարիտանական համայնքները զգալի վնաս կրեցին, ինչը հանգեցրեց բնակչության թվաքանակի կրճատման[82]։ Պարսկական նվաճումից և կարճ կյանք ունեցած Հրեական համագործակցությունից հետո մ.թ. 614 թվականին Բյուզանդական կայսրությունը կրկին նվաճեց երկիրը 628 թվականին[83]։

Միջնադար և նոր դարաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին հրեական գյուղ Կաֆր Բիրիմը, որը լքվել է մ.թ. 7-13-րդ դարերի միջակայքում[84]։

Մ.թ. 634–641 թվականներին արաբները գրավեցին տարածաշրջանը՝ ներառյալ Երուսաղեմը, որը վերջերս էր ընդունել իսլամ։ Հաջորդ երեք դարերում տարածաշրջանի ղեկավարումը փոխանցվեց բարեպաշտ խալիֆների, Օմայյան, Աբբասյան, Ֆաթիմյան խալիֆայությունների, Սելջուկների դինաստիայի, խաչակիրների և Այուբիդների դինաստիայի միջև[85]։

1099 թվականին Խաչակրաց առաջին արշավանքի ընթացքում Երուսաղեմի պաշարման ժամանակ քաղաքի հրեա բնակիչները կողք կողքի կռվում էին ֆաթիմյան կայազորի և մուսուլման բնակչության հետ, որոնք ապարդյուն փորձում էին քաղաքը պաշտպանել խաչակիրներից։ Երբ քաղաքն ընկավ, մոտ 60 000 մարդ սպանվեց, իսկ 6000 հրեա ապաստան գտավ սինագոգում[86]։ Այդ ժամանակ Հրեական պետության անկումից հետո հազար տարի անց հրեական համայնքներն արդեն սփռված էին ամբողջ երկրով մեկ։ Դրանցից հայտնի են հիսունը՝ Երուսաղեմը, Տիբերիան, Ռամլան, Աշկելոնը, Կեսարիան և Ղազան[87]։ Ըստ Ալբերտ Աաքենացու՝ Հայֆայի հրեա բնակչությունը քաղաքի հիմնական ռազմական ուժն էր և «ֆաթիմյան զորքերի հետ միասին» գրեթե մեկ ամիս խիզախաբար կռվեց մինչև խաչակիրների նավատորմն ու ցամաքային զորքը նրանց ստիպեց նահանջել[88][89]։

1165 թվականին Մայմոնիդն այցելեց Երուսաղեմ և աղոթեց Տաճարի լեռան վրա գտնվող «մեծ, սուրբ տանը»[90]։ 1141 թվականին իսպանացի-հրեա պոետ Եհուդա Հալևին հրեաներին կոչ արեց գաղթել Իսրայելական հող[91]. ինքը ևս բռնեց գաղթի ճամփան։ 1187 թվականին Այուբիդների դինաստիայի հիմնադիր սուլթան Սալահ ադ-Դինը Հաթթինի ճակատամարտում պարտության մատնեց խաչակիրներին, այնուհետև գրավեց Երուսաղեմը և գրեթե ողջ Պաղեստինը։ Ժամանակի հետ Սալադինը հրովարտակ հրապարակեց՝ հրեաներին հրավիրելով ետ վերադառնալ և բնակություն հաստատել Երուսաղեմում։ Ըստ Եհուդա ալ-Հարիզիի՝ հրեաներն այդպես էլ արեցին. «Այն օրվանից, երբ արաբները գրավեցին Երուսաղեմը, իսրայելցիները բնակություն հաստատեցին այնտեղ»[92]։ Ալ-Հարիզին Սալադինի՝ հրեաների՝ Երուսաղեմում վերաբնակվելու մասին հրովարտակը համեմատել է դրանից 1600 տարի առաջ Պարսից արքա Կյուրոս Բ Մեծի նմանատիպ հրովարտակի հետ[93]։

13-րդ դարի Ռամբանի սինագոգը Երուսաղեմում

1211 թվականին երկրի հրեական համայնքն ուժեղացավ Ֆրանսիայից և Անգլիայից ժամանած գրեթե 300 ռաբբիների խմբի շնորհիվ[94], որոնց թվում էր Սամսոն բեն-Աբրահամ Սանսացի ռաբբին[95]։ 13-րդ դարի իսպանացի ռաբբի և հրեաների ճանաչված առաջնորդ Մոշե բեն Նախմանը բարձր էր գնահատում Իսրայելական հողը և դրա բնակեցումը որպես դրական պատվիրան էր տեսնում, որը բոլոր հրեաներին էր վերաբերվում։ Նա գրել է. «Եթե կռապաշտները խաղաղություն են ցանկանում, մենք պետք է հաշտություն կնքենք և պարզ պայմաններ առաջարկենք նրանց, բայց ինչ վերաբերվում է երկրին, մենք չպետք է դա թողնենք նրանց ձեռքում, ոչ էլ մեկ այլ ազգի կամ սերնդի ձեռքում»[96]։

1260 թվականին իշխանությունն անցավ Եգիպտոսի Մամլուքների սուլթանությանը[97]։ Երկիրը գտնվում էր Մամլուքների տերության երկու կենտրոնների՝ Կահիրեի և Դամասկոսի միջև և որոշ չափով զարգացում նկատվում էր միայն այս երկու քաղաքներն իրար կապող փոստային ճանապարհների միջոցով։ Թեև 1219 թվականից Երուսաղեմի պատերը մնացել էին առանց պաշտպանության, այնտեղ ևս նոր շինարարական նախագծեր իրականացվեցին՝ հիմնականում Տաճարի լեռան վրա գտնվող Ալ-Ակսա մզկիթի շրջակայքում։ 1266 թվականին մամլուք սուլթան Բեյբարս IՀեբրոնի Պատրիարքների քարանձավը վերածեց բացառիկ իսլամական սրբավայրի և արգելեց քրիստոնյաների ու հրեաների մուտքը, որոնք նախկինում կարող էին վճարի դիմաց մուտք գործել քարանձավ։ Արգելքը պահպանվեց մինչև Իսրայելը կրկին իր տիրապետության տակ վերցրեց շինությունը 1967 թվականին[98][99]։

Հրեաներն Արևմտյան պատի մոտ, 1870-ականներ

1470 թվականին Իտալիայից ժամանած Իսահակ բեն-Մեիր Լատիֆը 150 հրեա ընտանիք է հաշվել Երուսաղեմում[100]։ 15-րդ դարի վերջում ժամանած Յոսսի Սարագոսիի շնորհիվ Ցֆատ քաղաքը և դրա շրջակայքը դարձել էր Պաղեստինում հրեաների ամենամեծ կուտակման վայրը։ 16-րդ դարի սկզբում Իսպանիայից սեֆարդի ներգաղթյալների շնորհիվ հրեա բնակչության թիվը դարձավ 10 000[101]։

1516 թվականին Օսմանյան կայսրությունը գրավեց տարածաշրջանը և մնաց թուրքական իշխանության տակ մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտը, երբ Բրիտանիան պարտության մատնեց Օսմանյան ուժերին և նախկին Օսմանյան Սիրիայի տարածքում ռազմական վարչակարգ հաստատեց։ 1660 թվականին դրուզների ապստամբության հետևանքով ավերվեցին Ցֆատ և Տիբերիաս քաղաքները[102]։ 18-րդ դարի վերջին տեղի Զահիր ալ-Ումար արաբ շեյխը Գալիլեայում ստեղծեց դե ֆակտո անկախ էմիրություն։ Շեյխին հնազանդեցնելու օսմանցիների փորձերը ձախողվեցին, սակայն Զահիրի մահվանից հետո օսմանցիները կրկին իրենց ձեռքը վերցրին տարածաշրջանի իշխանությունը։ 1799 թվականին Ահմեդ ալ-Ջազար փաշան հաջողությամբ հետ մղեց Աքքայի վրա Նապոլեոնի զորքերի հարձակումը, ինչը ֆրանսիացիներին դրդեց հրաժարվել սիրիական արշավանքից[103]։ 1834 թվականին պաղեստինցի արաբ գյուղացիները խռովություն բարձրացրին Եգիպտոսում Մուհամմադ Ալի փաշայի իշխանության ժամանակ զորակոչվելու և հարկման քաղաքականությունների դեմ։ Թեև խռովությունը ճնշվեց, Մուհամմադ Ալիի բանակը նահանջեց, և 1840 թվականին Բրիտանիայի աջակցությամբ վերականգնվեց օսմանյան իշխանությունը[104]։ Կարճ ժամանակ անց ամբողջ Օսմանյան կայսրության տարածքում իրականացվեցին Թանզիմաթի բարեփոխումները։ 1920 թվականին, երբ դաշնակիցներն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գրավեցին Լևանտը, տարածքը մանդատային համակարգի համաձայն բաժանվեց Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի միջև, և բրիտանացիների իշխանության տակ գտնվող տարածքը, որի մեջ էր մտնում նաև ներկայիս Իսրայելի տարածքը, անվանվեց Ենթամանդատային Պաղեստին[97][105][106]։

Սիոնիզմ և բրիտանական մանդատ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հրեական սփյուռքի գոյության ամենավաղ ժամանակաշրջանից ի վեր բազում հրեաներ ձգտել են վերադառնալ «Սիոն» և «Իսրայելական հող»[107], թեև ջանքերի այն ծավալը, որն անհրաժեշտ էր այդ նպատակի իրագործման համար, վիճարկման թեմա էր[108]։ Աքսորված հրեաների հույսերը և ձգտումները կարևոր թեմա են հրեական հավատքի մեջ[109]։ Այն բանից հետո, երբ 1492 թվականին հրեաներն արտաքսվեցին Իսպանիայից, որոշ համայնքեր ստեղծվեցին Պաղեստինում[110]։ 16-րդ դարում հրեական համայնքներ հաստատվեցին չորս սուրբ քաղաքներում՝ Երուսաղեմում, Տիբերիայում, Հեբրոնում և Ցֆատում, իսկ 1697 թվականին ռաբբի Եհուդա Հաքազիդը Երուսաղեմ առաջնորդեց 1500 հոգանոց հրեական խմբի[111]։ 18-րդ դարի երկրորդ կեսին հասիդական հուդայականության արևելաեվրոպական հակառակորդները, որոնք հայտնի էին «պերուշիմ» անվամբ, բնակություն հաստատեցին Պաղեստինում[112][113]։

«Այդ իսկ պատճառով ես հավատում եմ, որ հրեաների հրաշալի սերունդ կլինի։ Մակաբինները կրկին ոտքի կկանգնեն։ Թույլ տվեք ևս մեկ անգամ կրկնեմ իմ բացման խոսքերը. հրեաները ցանկանում են պետություն ունենալ և նրանք կունենան դա։ Մենք պետք է վերջապես որպես ազատ մարդ ապրենք մեր սեփական հողի վրա ու խաղաղ կնքենք մեր մահկանացուն մեր սեփական տան մեջ։ Աշխարհը կազատագրվի մեր ազատությամբ, կհարստանա մեր բարեկեցությամբ, կմեծարվի մեր մեծությամբ։ Եվ ինչ էլ որ փորձենք անել սեփական բարօրության համար, բարերար կերպով կանրադառնա մարդկությանը»։

Հրեաների գաղթի առաջին ալիքը Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ գտնվող Պաղեստին, որը հայտնի է «Առաջին ալիա» անվամբ, սկսվել է 1881 թվականին, երբ հրեաները փախան Արևելյան Եվրոպայում տեղի ունեցող կոտորածներից[114]։ Թեև գործնականում սիոնական շարժումը գոյություն ուներ, ավստրո-հունգարացի լրագրող Թեոդոր Հերցլին է վերագրվում քաղաքական սիոնիզմի ստեղծումը[115]՝ շարժում, որը նպատակ ուներ Իսրայելական հողում ստեղծել հրեական պետություն՝ այդպիսով լուծում առաջարկելով այսպես կոչված եվրոպական պետություններում «հրեական հարցին»՝ համաձայն տվյալ ժամանակաշրջանի այլ ազգային հարցերի նպատակներին ու ձեռքբերումներին[116]։ 1896 թվականին Հերցլը հրապարակեց «Հրեական պետություն» (գերմ.՝ Der Judenstaat) աշխատությունը, որտեղ առաջարկում էր հրեական պետության ապագայի իր տեսլականը։ Հաջորդ տարի նա նախագահեց Շվեյցարիայի Բազել քաղաքում տեղի ունեցող Առաջին սիոնիստական կոնգրեսը[117]։ Երկրորդ ալիան (1904–1914) սկսվեց Քիշնևի կոտորածից հետո. մոտ 40 000 հրեա բնակություն հաստատեց Պաղեստինում, թեև նրանց գրեթե կեսը վերջում հեռացավ[114]։ Գաղթյալների թե՛ առաջին, թե՛ երկրորդ ալիքները հիմնականում ուղղափառ հրեաներ էին[118], թեև Երկրորդ ալիայում սոցիալիստական խմբեր էլ կային, որոնք ստեղծեցին կիբուցի շարժումը[119]։ Թեև Երկրորդ ալիայի գաղթյալները հիմնականում ձգտում էին ստեղծել գյուղատնտեսական համայնքներ, տվյալ ժամանակաշրջանում՝ 1909 թվականին, ստեղծվեց Թել Ավիվը՝ որպես «առաջին եբրայական քաղաք»։ Տվյալ ժամանակաշրջանում ի հայտ եկան նաև հրեական զինված ինքնապաշտպանական կազմակերպություններ՝ որպես հրեական բնակավայրերի պաշտպանության միջոց։ Նման առաջին կազմակերպությունը Բար Գիորան էր՝ 1907 թվականին հիմնադրված ոչ մեծ գաղտնի պահակախումբ։ Երկու տարի անց վերջինիս փոխարինեց նոր ստեղծված ավելի մեծ՝ «Հաշոմեր» կազմակերպությունը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Բրիտանիայի արտաքին քարտուղար Արթուր Բալֆուրը Բրիտանիայի հրեական համայնքի առաջնորդ լորդ Ռոթշիլդին ուղարկեց Բալֆուրի հռչակագիրը, որտեղ ասվում էր, որ Բրիտանիան մտադիր է հրեաների համար Պաղեստինում «ազգային տուն» ստեղծել[120][121]։

1918 թվականին Հրեական լեգեոնը, որը գլխավորապես կազմված էր սիոնիստ կամավորներից, աջակցում էր բրիտանացիների կողմից Պաղեստինի գրավմանը[122]։ Բրիտանական իշխանությանն ընդդիմադիր արաբները, ինչպես նաև հրեաների գաղթը 1920 թվականին հանգեցրին պաղեստինյան ապստամբություններին և Հագանա (եբրայերենից թարգամանաբար՝ «Պաշտպանություն») կոչվող հրեական ընդհատակյա կազմակերպության ստեղծմանը՝ որպես Հաշոմերի ճյուղ, որից ավելի ուշ առանձնացան Իրգուն և Լեհի կազմակերպությունները[123]։ 1922 թվականին Ազգերի լիգան Բրիտանիային մանդատ շնորհեց Պաղեստինի վրա այնպիսի պայմաններով, որոնց մեջ մտնում էր նաև Բալֆուրի հռչակագիրը՝ հրեաներին տրված խոստումով և արաբ պաղեստինցիների համար նմանատիպ պայմաններով[124]։ Տվյալ ժամանակաշրջանում տարածքի բնակչությունը հիմնականում արաբներ և մուսուլմաններ էին, հրեաները կազմում էին ընդհանուր բնակչության մոտ 11%-ը[125], իսկ արաբ քրիստոնյաները՝ մոտ 9,5%-ը[126]։

Երրորդ (1919–1923) և Չորրորդ (1924–1929) ալիաները Պաղեստին բերեցին ևս 100000 հրեայի[114]։ Նացիզմի ծնունդը և 1930-ականներին Եվրոպայում հրեաների նկատմամբ աճող հետապնդումները հանգեցրին Հինգերորդ ալիային՝ 250 000 հրեաների հոսքի։ Դա 1936–1939 թվականներին տեղի ունեցած արաբական ապստամբության ամենամեծ պատճառն էր, որը պատասխան էր շարունակական բնույթ կրող հրեական ներգաղթին և նրանց կողմից հողեր ձեռքբերելուն։ Մի քանի հարյուր հրեաներ և բրիտանական անվտանգության աշխատակիցներ սպանվեցին, մինչդեռ Բրիտանական մանդատ ունեցող իշխանությունները Հագանայի և Իրգունի հետ միասին սպանեցին 5032 և վիրավորեցին 14 760 արաբի[127][128], ինչի հետևանքով Պաղեստինի արաբ տղամարդ բնակչության գրեթե 10%-ը սպանվեց, վիրավորվեց, բանտարկվեց կամ աքսորվեց[129]։ Բրիտանացիները 1939 թվականի Սպիտակ գրքով սահմանափակումներ դրեցին Պաղեստին հրեական ներգաղթի վրա։ Երբ աշխարհի մի շարք երկրներ չընդունեցին Հոլոքոստից փախչող հրեա փախստականներին, նրանց Պաղեստին բերելու նպատակով ընդհատակյա շարժում ձևավորվեց, որը հայտնի է «Ալիա Բետ» անվամբ[114]։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջում Պաղեստինի հրեա բնակչությունը կազմում էր ընդհանուր բնակչության 31%-ը[130]։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՄԱԿ-ի քարտեզ, «Տնտեսական միության հետ Պաղեստինի բաժանման նախագիծը»

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Միացյալ Թագավորությունը բախվեց հրեական պարտիզանական շարժման հետ՝ հրեաների ներգաղթի վրա սահմանափակումներ դնելու համար, ինչպես նաև բախվեց արաբական համայնքի հետ՝ շարունակվող հակամարտության պատճառով։ Բրիտանական իշխանության դեմ պայքարում Հագանան միացավ Իրգունին և Լեհիին[131]։ Միևնույն ժամանակ Հոլոքոստից փրկված հարյուր հազարավոր հրեաներ և փախստականներ նոր կյանք էին փնտրում Եվրոպայում ոչնչացված իրենց համայնքներից հեռու։ Հագանան փորձեց այդ փախստականներին Պաղեստին բերել «Ալիա Բետ» ծրագրով, որի շրջանակներում տասնյակ հազարավոր հրեա փախստականներ փորձեցին Պաղեստին մտնել նավով։ Թագավորական նավատորմը ճանապարհին կանգնեցրեց նավերի մեծ մասին, իսկ փախստականները ձերբակալվեցին ու տեղափոխվեցին բանտարկյալների համար նախատեսված ճամբարներ Ատլիտում և Կիպրոսում[132][133]։

1946 թվականի հուլիսի 22-ին Իրգունը պայթեցրեց Պաղեստինում բրիտանական վարչական իշխանության գլխամասը, որը տեղակայված էր Երուսաղեմի Դավիթ արքա հյուրանոցի հարավային թևում[134][135][136][137]։ Ընդհանուր առմամբ տարբեր ազգության 91 անձ սպանվեց, իսկ 46-ը՝ վիրավորվեց[138]։ Հյուրանոցը Պաղեստինի կառավարության քարտուղարության և Ենթամանդատային Պաղեստինում ու Անդրհորդանանի էմիրությունում Բրիտանական զինված ուժերի նստավայրն էր[138][139]։ Հարձակումն ի սկզբանե ստացել էր Հագանայի հաստատումը։ Դա պատասխան էր «Ագաթա» գործողությանը (լայնածավալ հարձակումների շարք՝ ներառյալ Հրեական գործակալության վրա, որը կազմակերպել էին բրիտանական իշխանությունները) և մանդատի ժամանակաշրջանում բրիտանացիների դեմ ուղղված ամենաշատ մահ պատճառած հարձակումը[138][139]։ Հրեաների ապստամբությունը շարունակվեց 1946 և 1947 թվականներին՝ չանայած Միացյալ Թագավորության ռազմական և Պաղեստինի ոստիկանական ուժերի՝ ապստամբությունը ճնշելու համաձայնեցված ջանքերին։ Հրեա և արաբ ներկայացուցիչների հետ համաձայնության հասնելու բրիտանական փորձերը ևս ձախողվեցին, քանի որ հրեաները չէին ցանկանում ընդունել որևէ լուծում, որը չէր ներառում Հրեական պետության գաղափարը և առաջարկում էր Պաղեստինը բաժանել հրեական և արաբական պետությունների, մինչդեռ արաբներն անդրդվելի էին այն հարցում, որ Պաղեստինի որևէ հատվածում Հրեական պետություն ստեղծվի և միակ լուծումը համարում էին միացյալ Պաղեստինը՝ արաբական իշխանության ներքո։ 1947 թվականի փետրվարին բրիտանացիները Պաղեստինի հարցը ներկայացրին նոր ձևավորված Միացյալ ազգերի կազմակերպությանը։ 1947 թվականի մայիսի 15-ին ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեան որոշում կայացրեց Պաղեստինի հարցի համար հատուկ կոմիտե ստեղծել «Ասամբլեայի հաջորդ հերթական նիստին Պաղեստինի հարցի վերաբերյալ զեկույց պատրաստելու նպատակով»[140]։ Գլխավոր ասամբլեայի համար պատրաստված 1947 թվականի սեպտեմբերի 3-ի զեկույցի Գլուխ 6-ում[141] կոմիտեի մեծ մասն առաջարկում էր՝ բրիտանական մանդատը «փոխարինել անկախ արաբական պետությամբ, անկախ հրեական պետությամբ և Երուսաղեմ քաղաքով [...] վերջինս պետք է լիներ Միջազգային խնամակալական համակարգի ներքո»[142]։ Այդ ընթացքում հրեաների ապստամբությունը շարունակվեց և գագաթնակետին հասավ 1947 թվականի հուլիսին մի շարք լայնածավալ պարտիզանական հարձակումներով, որի գագաթնակետը Սերժանտների գործն էր։ Այն բանից հետո, երբ Իրգունի երեք անդամ մահվան դատապարտվեց Աքքայի բանտում, 1947 թվականի մայիսին Իրգունը հարձակվեց բանտի վրա և ազատեց Իրգունի և Լեհիի 27 ակտիվիստի։ Իրգունը գերի վերցրեց երկու բրիտանացի սերժանտի՝ ահաբեկելով սպանել նրանց, եթե երեք տղամարդիկ մահապատժի ենթարկվեն։ Երբ բրիտանացիներն իրականացրին մահապատիժները, Իրգունն ի պատասխան սպանեց երկու գերիներին և նրանց մարմինները կախեց էվկալիպտի ծառերից՝ ականապատելով մարմիններից մեկը, որի պատճառով վիրավորվեց բրիտանացի սպաներից մեկը, երբ վերջինս մահացածի մարմինն էր իջեցնում ծառից։ Մահապատիժները մեծ զայրույթ առաջացրին Բրիտանիայում և մեծ դեր խաղացին, որպեսզի Բրիտանիայում որոշեն, որ ժամանակն է տարհանել Պաղեստինը։

1947 թվականի սեպտեմբերին Բրիտանական կառավարությունը որոշեց, որ մանդատն այսուհետ անվավեր է և պետք է տարհանել Պաղեստինը։ Ըստ Գաղութների հարցով քարտուղար Արթուր Քրիչ Ջոնսի՝ Պաղեստինը տարհանելու որոշմանը չորս մեծ գործոն են հանգեցրել. հրեա և արաբ բանակցողների ոչ ճկունությունը, որոնք չէին ցանկանում փոխզիջման գնալ Պաղեստինում Հրեական պետություն ունենալու հարցի շուրջ իրենց դիրքորոշման մեջ, տնտեսական ճնշումը, որն առաջացավ Պաղեստինում հրեական խռովությունները ճնշելու և ավելի մեծ ապստամբությունը կանխելու համար մեծ կայազոր տեղակայելու հետևանքով, հնարավոր արաբական ապստամբությունը, որը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետևանքով թուլացած բրիտանական տնտեսության վրա հարված կլիներ, սերժանտների մահապատիժները, որոնք «մահացու հարված էին բրիտանական համբերությանն ու հպարտությանը», ինչպես նաև աճող քննադատությունը կառավարության նկատմամբ, որ չէր կարողանում Պաղեստինի հարցում 1939 թվականի Սպիտակ գրքի փոխարեն նոր քաղաքականություն գտներ[143]։

1947 թվականի նոյեմբերի 29-ին Գլխավոր ասամբլեան ընդունեց 181 (II) բանաձևը, որը խորհուրդ էր տալիս Տնտեսական միության հետ մշակել և կատարել Բաժանման նախագիծ[144]։ Բանաձևին կցված նախագիծը հիմնականում նույնն էր, ինչ առաջարկել էր Կոմիտեի մեծամասնությունը սեպտեմբերի 3-ի զեկույցում։ Հրեական գործակալությունը, որը հրեական համայնքի պաշտոնական ներկայացուցիչն էր, ընդունեց նախագիծը, որով հրեաներին՝ բնակչության 1/3-ին, որոնց պատկանում էր հողի 7%-ը, տրվեց Ենթամանդատային Պաղեստինի 55-56%-ը[145][146][147]։ Արաբական պետությունների լիգան և Պաղեստինի Արաբական գերագույն կոմիտեն չընդունեցին նախագիծը և նշեցին, որ նրանք կմերժեն բաժանում ենթադրող ցանկացած այլ նախագիծ ևս[148][149]։ Հաջորդ օրը՝ 1947 թվականի դեկտեմբերի 1-ին, Արաբական գերագույն կոմիտեն եռօրյա գործադուլ հայտարարեց, և Երուսաղեմում խռովություններ սկսվեցին[150]։ Ստեղծված իրավիճակը վերածվեց քաղաքացիական պատերազմի. ՄԱԿ-ի քվերակությունից երկու շաբաթ անց Գաղութների հարցով քարտուղար Արթուր Քրիչը հայտարարեց, որ Բրիտանական մանդատը կավարտվի 1948 թվականի մայիսի 15-ին, որից հետո բրիտանացիները կտարհանվեն։ Երբ արաբ աշխարհազորականները և հրոսակախմբերը հարձակվեցին հրեական տարածքների վրա, նրանց հիմնականում դիմադրում էր Հագանան, ինչպես նաև ավելի փոքր Իրգունը և Լեհին։ 1948 թվականի ապրիլին Հագանան անցավ հարձակման[151][152]։ Այդ ժամանակաշրջանում մի շարք գործոններով պայմանավորված 250 000 պաղեստինյան արաբ երկրից փախավ կամ արտաքսվեց[153]։

1949 թվականի մարտի 10-ին թանաքի դրոշի բարձրացումը, որը նախանշեց 1948 թվականի պատերազմի ավարտը

1948 թվականի մայիսի 14-ին՝ նախքան բրիտանական մանդատի գործելու ժամկետի սպառումը, Հրեական գործակալության ղեկավար Դավիդ բեն Գուրիոնը հայտարարեց «Էրեց-Իսրայելում Հրեական պետության ստեղծման մասին»[154][155]։ Հռչակագրի տեքստի մեջ նոր պետության սահմանների վերաբերյալ միակ բանը «Էրեց-Իսրայել» (Իսրայելական հող) եզրն էր[156]։ Հաջորդ օրը չորս արաբական երկրների՝ Եգիպտոսի, Սիրիայի, Անդրհորդանանի և Իրաքի զորքերը մտան բրիտանական մանդատի տակ գտնվող Պաղեստին՝ սկիզբ դնելով արաբա-իսրայելական պատերազմին (1948)[157][158]։ Պատերազմին միացան նաև Եմենը, Մարոկկոն, Սաուդյան Արաբիան և Սուդանը[159][160]։ Ներխուժման ակնհայտ նպատակը Հրեական պետություն ստեղծելուն հենց սկզբից խոչընդոտելն էր, իսկ որոշ արաբ ղեկավարներ խոսում էին «հրեաներին ծով քշելու մասին»[161][162][163]։ Ըստ Բեննի Մորիսի՝ հրեաներն անհանգստացած էին, որ ներխուժող արաբ զորքերն իրենց կոտորելու մտադրություն ունեին։ Արաբական լիգան հայտարարեց, որ ներխուժումը հետագա արյունահեղությունը կանխելու և կարգ ու կանոն հաստատելու նպատակ ուներ[164]։

Մեկ տարի տևած մարտերից հետո հրադադար հայտարարվեց և սահմանվեցին ժամանակավոր սահմաններ, որոնք կոչվեցին Կանաչ գիծ[165]։ Հորդանանն իրեն կցեց այն հատվածը, որը հետո ստացավ Արևմտյան ափ անվանումը՝ ներառյալ Արևելյան Երուսաղեմը, իսկ Եգիպտոսը նվաճեց Գազայի հատվածը։ ՄԱԿ-ի գնահատմամբ՝ 700 000 պաղեստինցիներ են արտաքսվել կամ փախել հակամարտության ժամանակ Իսրայելի զինված ուժերի առաջխաղացման հետևանքով. սա արաբերենում հայտնի է «Նաբկա» (աղետ) անվամբ[166]։ 156 000 արաբ էլ մնաց և դարձավ Իսրայելի քաղաքացի[167]։

Իսրայել պետության առաջին տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1949 թվականի մայիսի 11-ին ձայների մեծամասնությամբ Իսրայելը դարձավ ՄԱԿ-ի անդամ[168]։ Խաղաղության պայմանագիր կնքելու իսրայելա-հորդանանյան փորձն անհաջողության մատնվեց այն բանից հետո, երբ բրիտանական կառավարությունը, վախենալով այդ պայմանագրի վերաբերյալ Եգիպտոսի արձագանքից, իր անհամաձայնությունը հայտնեց Հորդանանի կառավարությանը[169]։ Պետության գոյության առաջին տարիներին Իսրայելի քաղաքական դաշտում գերակշռում էր վարչապետ Դավիդ բեն Գուրիոնի ղեկավարած սոցիալիստական սիոնիզմի շարժումը[170][171]։

1940-ական և 1950-ական թվականներին դեպի Իսրայել ներգաղթին նպաստում էին Իսրայելի միգրացիոն վարչությունը և հասարակական կազմակերպության կողմից ֆինանսավորվող «Մոսսադ ԼեԱլիա Բետ»-ը (բառացիորեն՝ «B ներգաղթի ինստիտուտ»), որը կազմակերպում էր ոչ օրինական և ընդհատակյա ներգաղթ։ Երկու հաստատություններն էլ կազմակերպում էին կանոնավոր միգրացիոն գործընթացներ, օրինակ՝ տրանսպորտի կազմակերպում, սակայն վերջինս տարբեր երկրներում մասնակցում էր նաև գաղտնի գործողությունների՝ մասնավորապես Միջին Արևելքում և Արևելյան Եվրոպայում, որտեղ համարվում էր, որ հրեաների կյանքը վտանգի մեջ է, իսկ այդ վայրերից դուրս գալը՝ դժվար։ «Մոսսադ ԼեԱլիա Բետ»-ը կազմալուծվեց 1953 թվականին[172]։ Ներգաղթը կազմակերպվում էր «Մեկ միլիոն» պլանի համաձայն։ Ներգաղթյալները տեղափոխվելու տարբեր պատճառներ ունեին. որոշները սիոնիստական հայացքներ ունեին կամ գալիս էին Իսրայելում ավելի լավ կյանք ունենալու խոստման հետևից, մինչդեռ մյուսները տեղափոխվում էին հետապնդումներից խուսափելու համար կամ արտաքսվելու պատճառով[173][174]։

Առաջին երեք տարիներին Հոլոքոստը վերապրածների և արաբական ու մուսուլմական երկրներից հրեաների հոսքի շնորհիվ Իսրայելի բնակչությունը 700 000-ից դարձավ 1 400 000։ 1958 թվականին Իսրայելի բնակչությունը դարձավ արդեն երկու միլիոն[175]։ 1948-1970 թվականներին մոտավորապես 1 150 000 հրեա փախստական տեղակայվեց Իսրայելում[176]։ Որոշ ներգաղթյալներ ժամանեցին որպես գույք չունեցող փախստականներ և տեղակայվեցին մաաբարա կոչվող ժամանակավոր ճամբարներում. 1952 թվականին մոտ 200 000 մարդ էր ապրում այդ վրանային քաղաքներում[177]։ Եվրոպայից ժամանած հրեաներին հաճախ ավելի լավ էին վերաբերվում, քան Միջին Արևելքից կամ Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրներից ժամանածներին. վերջիններիս համար նախատեսված կացարանները հաճախ տրամադրվում էին առաջիններին, ինչի հետևանքով արաբական երկրներից ժամանած հրեաները ստիպված ավելի երկար էին մնում ճամբարներում[178][179]։ Այս ժամանակաշրջանում, որը հայտնի է որպես խիստ խնայողության ժամանակաշրջան, ստիպված էին նորմավորել սնունդը, հագուստը և կահույքը։ Ճգնաժամը լուծելու համար բեն Գուրիոնը փոխհատուցման պայմանագիր կնքեց Արևմտյան Գերմանիայի հետ, որը զանգվածային բողոքների առիթ հանդիսացավ. հրեաները բարկացել էին այն գաղափարի վրա, որ Իսրայելը կարող էր նյութական փոխհատուցում ընդունել Հոլոքոստի համար[180]։

Ադոլֆ Այքմանի դատավարության վերաբերյալ ԱՄՆ կինոխրոնիկան

1950-ական թվականներին Իսրայելը հաճախ էր ենթարկվում պաղեստինյան ֆիդայիների հարձակումներին, որոնք գրեթե միշտ ուղղված էին քաղաքացիական բնակչության[181]՝ հիմնականում Եգիպտոսի կողմից զավթված Գազայի հատվածի բնակչության դեմ[182]։ Այս ամենը ճնշելու համար Իսրայելը մի քանի ճնշամիջոց ձեռնարկեց։ 1956 թվականին Միացյալ Թագավորությունը և Ֆրանսիան ձգտում էին նորից վերականգնել Սուեզի ջրանցքի նկատմամբ իրենց վերահսկողությունը, որը եգիպտացիներն ազգայնացրել էին։ Սուեզի ջրանցքի և Տիրանի նեղուցի շարունակական փակ լինելն իսրայելական նավերի համար, ինչպես նաև Իսրայելի հյուսիսային շրջանների բնակչության վրա ֆիդայիների հարձակումները, վերջին շրջանում արաբների լուրջ սպառնալիքները հրահրեցին Իսրայելին հարձակվել Եգիպտոսի վրա[183][184][185]։ Իսրայելը գաղտնի դաշինք կնքեց Միացյալ Թագավորության և Ֆրանսիայի հետ ու գրավեց Սինայի թերակղզին, բայց ՄԱԿ-ը ստիպեց դուրս գալ տարածքից՝ Տիրանի նեղուցով և Սուեզի ջրանցքով Կարմիր ծովում իսրայելական նավերի նավարկման իրավունքը երաշխավորելու փոխարեն[186][187][188]։ Սուեզի ճգնաժամ անվամբ հայտնի պատերազմի հետևանքով կրճատվեցին սահմանային ներթափանցումներն Իսրայել[189]։ 1960-ականների սկզբին Իսրայելն Արգենտինայում գերեվարեց նացիստ ռազմական հանցագործ Ադոլֆ Այքմանին և տեղափոխեց Իսրայել՝ դատավարության համար[190]։ Դատը մեծ ազդեցություն ունեցավ Հոլոքոստի վերաբերյալ հանրային իրազեկումը բարձրացնելու գործում[191]։ Այքմանը միակ մարդն է, որը մահապատժի է ենթարկվել Իսրայելի քաղաքացիական դատարանի դատավճռով[192]։ 1963 թվականի գարնանը և ամռանը Իսրայելն իր միջուկային ծրագրի պատճառով դիվանագիտական փակուղու մեջ էր Միացյալ Նահանգների հետ հարաբերություններում[193][194]։

Իսրայելին պատկանող տարածքը՝      նախքան Վեցօրյա պատերազմը      պատերազմից հետո Սինայի թերակղզին 1982 թվականին վերադարձվեց Եգիպտոսին

1964 թվականից արաբական երկրները, մտահոգված լինելով Իսրայելի՝ Հորդանան գետի հունը դեպի առափնյա հարթավայրեր փոխելու պլանով[195], փորձում էին փոխել գետի ակունքը՝ Իսրայելին ջրային ռեսուրսներից զրկելու նպատակով, ինչը լարվածություն առաջացրեց Իսրայելի, Սիրիայի և Լիբանանի միջև։ Արաբ ազգայնականները, որոնց առաջնորդում էր Եգիպտոսի նախագահ Գամալ Աբդել Նասերը, հրաժարվեցին ճանաչել Իսրայել պետությունը և կոչ արեցին ոչնչացնել այն[196][197][198]։ 1966 թվականին իսրայելա-արաբական հարաբերություններն այն աստիճան վատթարացան, որ իսրայելական և արաբական ռազմական ուժերի միջև իսկական մարտեր ծավալվեցին[199]։ 1967 թվականի մայիսին Եգիպտոսը զորք կենտրոնացրեց Իսրայելի հետ սահմանին, հեռացրեց Սինայի թերակղզում տեղակայված ՄԱԿ-ի խաղաղապահներին և արգելափակեց Իսրայելի մուտքը Կարմիր ծով[200][201][202]։ Մյուս արաբական պետությունները մոբիլիզացրին իրենց ուժերը[203]։ Իսրայելը կրկին հայտարարեց, որ այդ գործողությունները պատերազմի առիթ են և հունիսի 5-ին նախազգուշական հարված հասցրեց Եգիպտոսին։ Ի պատասխան Հորդանանը, Սիրիան և Իրաքը հարձակվեցին Իսրայելի վրա։ Վեցօրյա պատերազմում Իսրայելը Եգիպտոսից գրավեց Հորդանան գետի արևմտյան ափը, Գազայի հատվածը և Սինայի թերակղզին, իսկ Սիրիայից՝ Գոլանի բարձունքները[204]։ Երուսաղեմի սահմաններն ընդլայնվեցին և ներառեցին Արևելյան Երուսաղեմը, իսկ 1949 թվականի Կանաչ գիծը դարձավ Իսրայելի և գրավված տարածքների վարչական սահմանը։

1967 թվականի պատերազմից և Արաբական լիգայի ընդունած «Երեք ոչ» բանաձևից հետո եգիպտացիները Սինայի թերակղզում 1967–1970 թվականների հյուծիչ պատերազմում հարձակվեցին Իսրայելի վրա, նույնն արեցին նաև պաղեստինյան խմբերը, որոնք թիրախավորել էին գրավված տարածքների, ընդհանրապես Իսրայելի և ամբողջ աշխարհի իսրայելցի բնակչությանը։ Տարբեր պաղեստինյան և արաբական խմբերի մեջ ամենակարևոր կազմակերպությունը Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպությունն էր, որը հիմնադրվել էր 1964 թվականին և ի սկզբանե միտված էր «զինված պայքարի, որը համարում էր հայրենիքն ազատագրելու միակ ուղին»[205][206]։ 1960-ական թվականների վերջին և 1970-ական թվականների սկզբին պաղեստինյան խմբերը մի շարք հարձակումներ ձեռնարկեցին[207][208] աշխարհում իսրայելցի և հրեա ժողովրդի դեմ[209], որոնցից մեկը 1972 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի ժամանակ իսրայելցի մարզիկների սպանդն էր Մյունխենում։ Իսրայելի կառավարությունն ի պատասխան սպանեց սպանդի կազմակերպիչներին, պայթեցրեց և հարձակում կազմակերպեց Լիբանանում Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպության գլխամասի վրա։

1973 թվականի հոկտեմբերի 6-ին, երբ հրեաները տոնում էին Յոմ Կիպուրը, եգիպտական և սիրիական զորքերն անակնկալ հարձակվեցին Սինայի թերակղզում և Գոլանի բարձունքներում գտնվող իսրայելական ուժերի վրա՝ սկսելով Յոմ Կիպուրի պատերազմը։ Պատերազմն ավարտվեց հոկտեմբերի 25-ին, երբ Իսրայելը հաջողությամբ հետ մղեց եգիպտական և սիրիական ուժերին, բայց կորցրեց գրեթե 2500 զինվորի, իսկ 20 օրերի ընթացքում ունեցավ ընդհանուր առմամբ 10 000–35 000 կորուստ[210]։ Ներքին հետաքննությունը կառավարության վրայից հանեց պատերազմի ժամանակ և դրանից առաջ ունեցած ձախողումների պատասխանատվությունը, սակայն հանրային զայրույթը ստիպեց վարչապետ Գոլդա Մեիրին հրաժարական տալ[211]։ 1976 թվականի հուլիսին պաղեստինցի պարտիզանները զավթեցին Իսրայելից Ֆրանսիա թռչող ինքնաթիռը և ստիպեցին վայրէջք կատարել Ուգանդայի Էնտեբե միջազգային օդանավակայանում։ Իսրայելցի կոմանդոսները գործողություն իրականացրին, որի արդյունքում հաջողվեց փրկել 106 պատանդից 102-ին։

Հետագա հակամարտությունը և խաղաղության գործընթաց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1977 թվականի Քնեսեթի ընտրությունները կարևոր բեկումնային կետ էին Իսրայելի քաղաքական պատմության մեջ, քանի որ Մենախեմ Բեգինի Լիկուդ կուսակցությունն իշխանությունը վերցրեց Աշխատավորական կուսակցությունից[212]։ Ավելի ուշ նույն թվականին Եգիպտոսի նախագահ Անվար Սադաթն այցելեց Իսրայել և ելույթ ունեցավ Քնեսեթի առջև, որն արաբական պետության ղեկավարի կողմից Իսրայել պետության ճանաչման առաջին նշանն էր[213]։ Հաջորդ երկու տարիներին Սադաթը և Բեգինը ստորագրեցին Քեմփ Դեյվիդի համաձայնագրերը (1978) և եգիպտա-իսրայելական խաղաղության պայմանագիրը (1979)[214]։ Ի պատասխան, Իսրայելը հեռացավ Սինայի թերակղզուց և համաձայնվեց բանակցություններ սկսել Արևմտյան ափին և Գազայի հատվածում պաղեստինցիների ինքնավարության շուրջ[215]։

1978 թվականի մարտի 11-ին Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպության պարտիզանական հարձակումը Լիբանանից հանգեցրեց Առափնյա խճուղու ահաբեկչությանը։ Ի պատասխան, Իսրայելը ներխուժեց Լիբանանի հարավային հատված՝ Էլ Լիտանի գետի հարավում գտնվող Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպության բազաները ոչնչացնելու համար։ Կազմակերպության մարտիկների մեծ մասը հետ նահանջեց, բայց Իսրայելը կարողացավ ապահովել Լիբանանի հարավային հատվածի անվտանգությունը մինչև ՄԱԿ-ի ուժերը և Լիբանանի բանակը վերցրին վերահսկողությունը։ Շուտով Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպությունը վերսկսեց Իսրայելի վրա հարձակումները։ Հաջորդ մի քանի տարիների ընթացքում Կազմակերպությունը ներթափանցեց հարավ և շարունակեց երբեմն ռմբակոծել սահմանից։ Իսրայելը մի շարք պատասխան հարվածներ հասցրեց՝ օդով և ցամաքով։

1980 թվականի Իսրայելի օրենքը հռչակում էր, որ «Երուսաղեմը՝ ամբողջական և միացյալ, Իսրայելի մայրաքաղաքն է»։[216]

Միևնույն ժամանակ Բեգինի կառավարությունը խթանում էր իսրայելցիներին բնակություն հաստատել գրավված Արևմտյան ափին՝ այդ տարածքում սրելով պաղեստինցիների հետ բախումները[217]։ Համարվում է, որ 1980 թվականին ընդունված «Հիմնական օրենք. Երուսաղեմը՝ որպես Իսրայելի մայրաքաղաք» օրենքը հաստատում է Իսրայելի կողմից 1967 թվականին կառավարության որոշման հիման վրա Երուսաղեմի կցումն իրեն և կրկին միջազգային հարթակում տարաձայնությունների առիթ է ստեղծում քաղաքի կարգավիճակի շուրջ։ Իսրայելի ոչ մի օրենքով երկրի տարածքը չէր սահմանվում և ոչ մի օրենք չէր ներառում Արևելյան Երուսաղեմը[218]։ 1981 թվականին Իսրայելը հաջողությամբ իրեն կցեց Գոլանի բարձունքները, թեև դա միջազգայնորեն չճանաչվեց[219]։ Միջազգային հանրությունը հիմնականում մերժեց այս քայլը, իսկ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը թե՛ Երուսաղեմի, թե՛ Գոլանի բարձունքների մասին օրենքներն անվավեր ճանաչեց[220][221]։ 1980-ական և 1990-ական թվականներին Իսրայելի բնակչությունը դարձավ ավելի բազմազան։ 1980-ական թվականներից սկսած մի քանի ալիքով Եթովպիայից հրեաներ գաղթեցին Իսրայել, իսկ 1990-1994 թվականներին հետխորհրդային պետություններից գաղթած ժողովրդի շնորհիվ Իսրայելի բնակչության թիվն աճեց 12%-ով[222]։

1981 թվականի հունիսի 7-ին Իրան-իրաքյան պատերազմի ժամանակ Իսրայելի օդուժը ոչնչացրեց Բաղդադից ոչ հեռու կառուցվող Իրաքի միակ միջուկային ռեակտորը, որպեսզի խոչընդոտի Իրաքի միջուկային զենքի ծրագրին։ 1982 թվականին Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպության հարձակումներից հետո Իսրայելը նույն թվականին ներխուժեց Լիբանան՝ ոչնչացնելու համար այն բազաները, որոնցից Կազմակերպությունը հարվածներ էր հասցնում ու հրթիռակոծում էր դեպի Իսրայելի հյուսիսային հատված[223]։ Մարտերի առաջին վեց օրերի ընթացքում իսրայելցիները ոչնչացրին Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպության ռազմական ուժը Լիբանանում և պարտության մատնեցին սիրիացիներին։ Իսրայելի կառավարության հետաքննությունը, որն իրականացնում էր Քահանի հանձնաժողովը, Սաբրայի և Շատիլայի կոտորածի համար անուղղակիորեն պատասխանատու ճանաչեց Բեգինին և մի քանի իսրայելցի գեներալների, իսկ Պաշտպանության նախարար Արիել Շարոնին՝ «անձնական պատասխանատվություն» կրող ճանաչեց կոտորածի համար[224]։ Շարոնը ստիպված էր հրաժարական տալ նախարարի պաշտոնից[225]։ 1985 թվականին Իսրայելն ի պատասխան Կիպրոսում պաղեստինցիների ահաբեկչական հարձակմանը՝ սկսեց ռմբակոծել Թունիսում Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպության գլխամասերը։ 1986 թվականին Իսրայելը հետ քաշվեց Լիբանանի մեծ մասից, սակայն մինչև 2000 թվականը Լիբանանի հարավային հատվածում պահպանում էր սահմանային բուֆերային գոտի, որտեղից իսրայելական ուժերը հակամարտության մեջ մտան Հեզբոլլահի հետ։ Առաջին ինթիֆադան՝ պաղեստինցիների ապստամբությունն Իսրայելի իշխանությունների դեմ[226], սկսվեց 1987 թվականին, որը գրավված Արևմտյան ափում և Գազայի հատվածում ուղեկցվում էր չհամակարգվող ցույցերով և բռնությամբ։ Հաջորդ վեց տարիների ընթացքում ինթիֆադան դարձավ ավելի կազմակերպված և ձեռնարկվում էին տնտեսական ու մշակութային միջոցներ՝ Իսրայելի օկուպացիայից ազատվելու նպատակով։ Բռնության հետևանքով զոհվեց ավելի քան հազար մարդ[227]։ 1991 թվականին Ծոցի պատերազմի ժամանակ Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպությունը սատարում էր Սադդամ Հուսեյնին և Իրաքի սկադ բալիստիկ հրթիռների արձակումը Իսրայելի վրա։ Չնայած հանրային վրդովմունքին՝ Իսրայելը տեղի տվեց ԱՄՆ-ի հորդորներին և ձեռնպահ մնաց պատասխան հարվածից ու չմասնակցեց պատերազմին[228][229]։

1992 թվականին վարչապետ դարձավ Իցհակ Ռաբինը, որի կուսակցությունն ընտրությունների ժամանակ կոչ էր անում փոխզիջման գնալ Իսրայելի հարևանների հետ[230][231]։ Հաջորդ տարի Շիմոն Պերեսը՝ Իսրայելի կողմից և Մահմուդ Աբբասը՝ Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպության կողմից, ստորագրեցին Օսլոյի համաձայնագրերը, որոնք Պաղեստինի իշխանություններին իրավունք տվեցին կառավարել Արևմտյան Ափի որոշ հատվածներ և Գազայի հատվածը[232]։ Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպությունը նաև ճանաչեց Իսրայելի՝ որպես պետություն գոյություն ունենալու իրավունքը և պարտավորվեց վերջ դնել ահաբեկչությանը[233]։ 1994 թվականին կնքվեց Իսրայելա-հորդանանյան հաշտության պայմանագիրը, ինչի արդյունքում Հորդանանը դարձավ երկրորդ արաբական երկիրը, որը հարաբերությունները կարգավորեց Իսրայելի հետ[234]։ Արաբ հանրության կողմից պայմանագրի կնքման սատարումը խաթարվեց իսրայելական բնակավայրերի[235] և անցակետերի, ինչպես նաև տնտեսական պայմանների վատթարացման պատճառով[236]։ Իսրայելի հանրության սատարումը պայմանագրին նվազեց, քանի որ Իսրայելը ենթարկվում էր պաղեստինցի մահապարտների հարձակումներին[237]։ 1995 թվականի նոյեմբերին աջ ծայրահեղական Իգալ Ամիրը, որը դեմ էր պայմանագրի կնքմանը, սպանեց Իցհակ Ռաբինին, երբ նա հեռանում էր խաղաղ ցույցից[238]։

2001 թվականին Թել Ավիվի դելֆինարիումում կատարված սպանությունների վայրը, որտեղ սպանվել է 21 իսրայելցի։

1990-ականների վերջին՝ Բենյամին Նեթանյահուի իշխանության օրոք, Իսրայելը հետ քաշվեց Հեբրոնից[239] և ստորագրեց Ուայ Ռիվերի հուշագիրը, որով ավելի շատ իշխանություն էր տալիս Պաղեստինի իշխանություններին[240]։ 1999 թվականին ընտրված վարչապետ Էհուդ Բարաքը նոր հազարամյակը սկսեց Հարավային Լիբանանից ռազմական ուժերը հանելով և Քեմփ Դևիդի գագաթնաժողովում բանակցություններ վարելով Պաղեստինի առաջնորդ Յասեր Արաֆաթի և ԱՄՆ նախագահ Բիլ Քլինթոնի հետ։ Գագաթնաժողովի ժամանակ Բարաքը Պաղեստին պետության ստեղծման ծրագիր առաջարկեց։ Առաջարկվող պետությունը ներառում էր ամբողջ Գազայի հատվածը և Արևմտյան ափի 90%-ը Երուսաղեմի հետ միասին՝ որպես համատեղ մայրաքաղաք[241]։ Կողմերը մեղադրեցին միմյանց բանակցությունները ձախողելու համար։ Լիկուդի առաջնորդ Արիել Շարոնի՝ Տաճարի լեռ հակասական այցից հետո սկսվեց Երկրորդ ինթիֆադան[242][243][244][245]։ Պնդում կա, որ խռովությունը նախապես ծրագրված էր Արաֆաթի կողմից խաղաղության շուրջ բանակցությունները ձախողվելու պատճառով։ 2001 թվականի արտահերթ ընտրությունների արդյունքում վարչապետ դարձավ Արիել Շարոնը։ Իր պաշտոնավարման տարիներին Շարոնն իրականացրեց Գազայի հատվածից միակողմանի դուրս գալու իր ծրագիրը, ինչպես նաև ղեկավարեց Իսրայելի արևմտյան ափի բաժանիչ արգելապատի շինարարությունը[246]՝ վերջ դնելով ինթիֆադային[247][248]։ 2000-2008 թվականներին Իսրայելի անվտանգության ուժերը սպանել են 4 791 պաղեստինցու, 44-ին սպանել են Իսրայելի քաղաքացիները, իսկ 609-ին՝ պաղեստինցիներին[249]։

2006 թվականի հուլիսին Հեզբոլլահի հրետանային հարձակումը Իսրայելի հյուսիսային սահմանին գտնվող բնակավայրեր, ինչպես նաև երկու իսրայելցի զինվորների առևանգումը սահմանից հրահրեցին մեկ ամիս տևած Երկրորդ լիբանանյան պատերազմը[250][251]։ 2007 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Իսրայելի օդուժը Սիրիայում ոչնչացրեց միջուկային ռեակտոր։ 2008 թվականի վերջին Իսրայելը մեկ այլ հակամարտության մեջ մտավ, երբ Համասի և Իսրայելի միջև հրադադարը խախտվեց։ 2008-2009 թվականների Գազայի պատերազմը երեք շաբաթ տևեց և վերջացավ այն ժամանակ, երբ Իսրայելը հայտարարեց հրադադարը միակողմանի դադարեցնելու մասին[252][253]։ Համասն իր կողմից ևս հայտարարեց հրադադարի մասին՝ սեփական պայմաններով՝ զորքերի ամբողջովին դուրս բերում և սահմանի բացում։ Չնայած ո՛չ հրթիռակոծությունը, ո՛չ Իսրայելի պատասխան հարվածներն ամբողջովին չդադարեցին՝ փխրուն հրադադարը դեռևս պահպանվում էր[254]։ Իսրայելի բնորոշմամբ, ի պատասխան Պաղեստինի կողմից Իսրայելի հարավային քաղաքների ավելի քան հարյուր հրթիռակոծության[255], 2012 թվականի նոյեմբերի 14-ին Իսրայելը ռազմական գործողություն սկսեց Գազայում, որը տևեց ութ օր[256]։ 2014 թվականի հուլիսին Համասի կողմից հրթիռակոծության սրումից հետո Իսրայելը նույն թվականի հուլիսին մեկ այլ ռազմագործողություն սկսեց Գազայում[257]։ 2021 թվականի մայիսին Իսրայելի և Գազայի միջև կրկին մարտեր սկսվեցին, որոնք տևեցին տասնմեկ օր[258]։

2010 թվականի սեպտեմբերին Իսրայելը հրավեր ստացավ միանալ Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությանը[259]։ Իսրայելը նաև ազատ առևտրի համաձայնագրեր կնքեց Եվրամիության, Միացյալ Նահանգների, Ազատ առևտրի եվրոպական ասոցիացիայի, Թուրքիայի, Մեքսիկայի, Կանադայի, Հորդանանի և Եգիպտոսի հետ, իսկ 2007 թվականին դարձավ առաջին ոչ լատինաամերիկյան երկիրը, որն ազատ առևտրի պայմանագիր կնքեց Հարավային Ամերիկայի երկրների ընդհանուր շուկայի հետ[260][261]։ 2010-ական թվականներին մեծանում է տարածաշրջանային համագործակցությունը Իսրայելի և Արաբական լիգայի երկրների հետ, որոնցից շատերի հետ կնքվել են խաղաղության պայմանագրեր (Հորդանան, Եգիպտոս), հաստատվել են դիվանագիտական (ԱՄԷ, Պաղեստին) և ոչ պաշտոնական հարաբերություններ (Բահրեյն, Սաուդյան Արաբիա, Մարոկկո, Թունիս). Իսրայելի անվտանգության հարցը ավանդական արաբա-իսրայելական թշնամանքից տեղափոխվեց Իրանի և նրա մերձակիցների հետ մրցակցության։ Իրան-Իսրայել հակամարտությունը աստիճանաբար ծնվեց 1979 թվականի հեղափոխությունից հետո Իսրայելի նկատմամբ Իրանի Իսլամական Հանրապետության թշնամանքից և Հարավային Լիբանանի հակամարտության ժամանակ (1985–2000) Իրանի կողմից Հեզբոլլահին գաղտնի սատարելուց, իսկ 2005 թվականին վերածվեց տարածաշրջանային պրոքսի հակամարտության։ 2011 թվականից Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմում Իրանի ներգրավման մեծացմամբ հակամարտությունը պրոքսի պատերազմից 2018 թվականի սկզբին վերածվեց ուղիղ առճակատման։

Պետական կարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսրայել հանրապետություն է։ Սահմանադրություն չունի, այն փոխարինվում է մի շարք օրենսդրական ակտերով։ Պետության ղեկավարը նախագահ է, որի լիազորությունները սահմանափակված են։ Ողջ իշխանությունն իրականացնում է կառավարությունը՝ վարչապետի գլխավորությամբ։ Բարձրագույն օրենսդրական մարմինը միապալատ պառլամենտն է (կնեսետ)։ Ընտրական իրավունքից օգտվում են 18 տարեկան դարձած քաղաքացիները։ Դատական համակարգը կազմում են աշխարհիկ և հոգևոր դատարաններն ու Գերագույն դատարանը։

Սահմաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսրայելի քաղաքական քարտեզը:

Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից Իսրայելի սահմանները վերջնականապես հստակեցված չեն։ Իսրայելը տարբեր փաստերի արդյունք է, ինչպես նաև ձեռնպահ է մնում իր սահմանների պաշտոնապես հստակեցումից։ Իսրայելացի որոշ իրավաբաններ համարում են, որ սահմաններն ընդհանրապես պետության տարր չեն համարվում։

Իսրայելի սահմանների հստակեցման համար գոյություն ունեն մի քանի հնարավոր ձևեր՝

  • ՄԱԿ ԳԱ 1947. նոյեմբեր 29-ի թիվ 181/11 որոշումը, որը չի ճանաչվել և իրականացվել արաբական երկրների կողմից, մնում է միայն միջազգային-իրավական փաստաթուղթ, որտեղ նշված է հրեական պետության տարածքը։ Այդ փաստաթուղթը ենթադրում էր հրեական պետության տարածք ընդգրկել Արևելյան Գալիլիան, Իսրայելյան դաշտահովիտը, ծովի երկայնքի մեծ մասը և Նեգեվ անապատը, իսկ արաբական՝ Արևմտյան Գալիլիան, Հուդայի սարերը, Սամարիան (բացառությամբ Երուսաղեմը) և Աշդոդի դաշտահովիտը՝ մինչև Եգիպտոսի հետ սահման։ Երուսաղեմն ու Բեթղեհեմը պետք է լինեն միջազգային վերահսկողության տակ։
  • Իսրայելի սուվերեն տարածքը, որը ձևավորվել է 1949 թվականի Անկախության համար պայքարի ժամանակ (դե-ֆակտո ճանաչված է աշխարհի շատ պետությունների կողմից), մոտավորապես 20 770 կմ2 է, որի 2% ջրային տարածքներն են կազմում։
  • Տարածքը, որն ավելի ուշ Իսրայելը հայտարարել է իր սուվերենությունը, իր մեջ է ընդգրկում Արևելյան Երուսաղեմն ու Գոլանի բարձունքները, կազմում է 22 072 կմ2։
  • Իսրայելի տարածքի մակերեսը, որը վերահսկվում է Իսրայելի կողմից, Պաղեստինի վարչակազմը, և այն տարածքները, որն Իսրայելը զբաղեցրել է Վեցօրյա պատերազմի ժամանակ, կազմում է 27 799 կմ2։

Եգիպտոս-Իսրայել սահմանը հաստատվել է Պաղեստինի սահմանի մանդատով, և ամրապնդվել 1979 թվականի մարտի 26-ի համաձայնագրով։

Իսրայել-Հորդանան սահմանը նշված է 1994 թվականի հոկտեմբերի 26-ի համաձայնագրի, Բրիտանական նախահանձնագրի գծով Պաղեստինի և Էմիրատների Տրանսհորդանով՝ մի քանի աննշան բացառություններով։

Իսրայելի սահմանները Լիբանանի և Սիրիայի հետ պաշտոնապես կարգավորված չեն։ Գոյություն ունեցող այսպես կոչված «կապույտ գիծը» Լիբանանի և Իսրայերի միջև ճանաչված է ՄԱԿ-ի կողմից, սակայն վիճելի են մնում Շերմա Շեբաա տարածքները։ Իսրայելն ու Սիրիան իրարից բաժանում է «հրադադարի գիծը», որտեղ ՄԱԿ-ի որոշումով Դատաստանի օրվա պատերազմից հետո անվտանգության գոտի է ստեղծվել։

Վիճելի տարածքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվտանգության պատ, Արևմտյան ափ
Արևմտյան ափի և Գազայի սեկտորի քարտեզը, 2007 թ.

ՄԱԿ-ը «Օկուպացված տարածքներ է համարում Հորդանան գետի արևմտյան ափը, Արևելյան Երուսաղեմի և Գոլանի բարձունքները։ Այդ տարածքներն Իսրայելը սկսել է վերահսկել Վեցօրյա պատերազմի հաղթանակից հետո (1967 թ.): Այդ տարածքների բանակցությունների հիմք է հանդիսանում 1967 թվականին ՄԱԿ-ի թիվ 242 բանաձևը, որը կոչ է անում Իսրայելին դուրս գալ իր կողմից զբաղեցրած որոշ տարածքներից, որի դիմաց ստանում է խաղաղություն արաբական երկրների հետ (Խաղաղություն տարածքների դիմաց սկզբունք

Իսրայելը վիճարկում է «օկուպացված տարածքներ» կարգավիճակը և պնդում, որ այդ հողերը պատկանում են Իսրայելի Պետությանը։ Որպես հիմք ընդունվում է այն փաստը, որ Վեցօրյա պատերազմը (1967) եղել է ինքնապաշպանական մարտը ընդդեմ Եգիպտոսի, Հորդանանի և Իրաքի բանակների դեմ։ Միջազգային իրավունքը չի արգելում հողերի այդպիսի ձեռքբերումը և նրա բռնակցումը (ինչպես Գոլանի բարձունքների և Արևելյան Երուսաղեմի դեպքում) համարվում է օրինական։ Փաստարկ է ներկայացվում նաև Հուդայի, Սամարիայի (Արևմտյան ափ), Գազայի սեկտորի և Արևելյան Երուսաղեմի անորոշ կարգավիճակի մասին։ Համաձայն 1947 թվականին Պաղեստինի բաժանման պլանի այդ տարածքները անցել են արաբական պետությանը (բացի Երուսաղեմից, որը գտնվում էր Միջազգային հատուկ վերահսկողության տակ)։ Եգիպտոսի, Սիրիայի, Հարդանանի, Իրաքի, Արաբական Էմիրությունների և մի շարք այլ արաբական երկրների ագրեսիայի համար Իսրայելի հանդեպ, (Արաբ-իսրայելական պատերազմ 1948-1949., կամ «Պայքար անկախության համար»), ՄԱԿ-ի բանաձևը չի կատարվել, Եգիպտոսը զավթել է Գազայի սեկտորը, իսկ Հորդանանը օկուպացրել է Հուդան, Սամարիան և Արևելյան Երուսաղեմը։ 1967 թվականին Իսրայելը որպես հաղթանակած կողմ սկսեց տիրապետել այդ տարածքների վրա։ Քանի որ Եգիպտոսն ու Հորդանանը անօրեն էին գրավել այդ տարածքները, ապա Իսրայելը «օկուպացրել է» օկուպացված տարածքներ։ Եվ այսպես, չկա միջազգային իրավունքի սուբյեկտ (բացի Իսրայելից), որն օրենքով իրավունք ունի այդ տարածքների վրա, քանի որ Պաղեստինը երբեք անկախ պետություն չի եղել։ Այդկերպ Իսրայելի կողմից այդ տարածքների յուրացումը չի կարելի համարել օկուպացում, քանի որ մինչև 1967թվական, օրինական սեփականատեր չի եղել։ Այդ տարածքների վերաբերյալ տարբեր փաստեր հաշվի առնելով, ուղիղ և չեզոք ձևը վիճելի տարածքներ տերմինն է։

Արևմտյան ափը և Գազայի հատվածը հիմնականում բնակեցված են պաղեստինցի արաբներով, որոնց զգալի մասը փախստականներ են։ 1967 թվականից մինչև 1993 թվականն այդ տարածքների բնակչությունը գտնվում էր Իսրայելի ռազմական վարչակազմի վերահսկողության տակ։ 1973 թվականից Դատաստանի պատերազմից հետո, Հուդայում, Սամարիայում, Գազայի հատվածում հրեական պատմական բնակավայրերը վերականգնելու համար ստեղծվում է վերաբնակեցման շարժումը։ 1980 թվականին Իսրայելը Գոլանի բարձունքները և Արևելյան Երուսաղեմը պաշտոնապես իր տարածքն է հայտարարում և տեղի բնակչությանն առաջարկում Իսրայելի քաղաքացիություն։

Իսրայելի կառավարության և Պաղեստինի վարչակազմի ղեկավարության միջև համաձայնությունից հետո Արևմտյան ափի և Գազայի հատվածի արաբական բնակավայրերի մի մասը անցնում են Պաղեստինի Ինքնավարության ղեկավարության տակ։ Այնուամենայնիվ, այդ տարածքների զգալի մասը մնացել են Իսրայելի ռազմական վերահսկողության տակ։ Երկրորդ ինտիֆադի ահաբեկիչների հարձակումների հաճախացմանը որպես պատասխան Իսրայելը Գազայի հատվածի օրինակով սկսում է կառուցել երկրորդ Անվտանգության պատը։

Անցյալում «օկուպացված» տերմինը գործածվում էր նաև Սինայի թերակղզու դեպքում, որը Եգիպտոսին է հանձնվել 1979 թ. Իսրայելա-եգիպտական խաղաղ պայմանագրի կնքման ժամանակ։

ՄԱԿ-ի կողմից Գազայի հատվածը համարվում էր որպես օկուպացված տարածքներ։ 2005 թվականին վարչապետ Արիել Շարոնի միակողմանի բաժանահատման արդյունքում, Իսրայելը դուրս է բերել իր զորքերը Գազայի հատվածից և անհետացրել բոլոր հրեական բնակավայրերը (որտեղ ապրում էր 8500 մարդ), ինչպես նաև վերացվել են 4 բնակավայր Սամարիայում։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսրայելը տեղակայված է Ասիայի հարավ-արևմուտքում, նրա ափերը արևմուտքից ողողում են Միջերկրական, հարավից՝ Կարմիր ծովերը, արևելքից սահմանը գծում է Հորդանան գետը։

Չնայած փոքր տարածքին, Իսրայելը առանձնանում է իր աշխարհագրական բազմազանությամբ։

Բնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծովափնյա նեղ հարթավայրին արևելքում փոխարինում է 500-1000 մ. բարձրության սարավանդը, որը շեշտակի իջնում է դեպի Գհորի (Էլ-Գոր) և Վադի-էլ-Արաբա տեկտոնական իջվածքները։ Սարավանդը կազմված է կրաքարերից (զարգացած է կարստը), ավազաքարերից, բազալտներից։ Կան ֆոսֆորիտների, քվարցային ավազի, կավերի, մարմարի, պղնձի, երկաթի հանքավայրեր, տորֆ, նավթի և գազի ոչ մեծ հանքաշերտեր (Նեգև անապատում)։ Մեռյալ ծովի ջրերը հարուստ են կալիումի, նատրիումի աղերով ու բրոմով։ Կլիման մերձարևադարձային է։ Միջին ջերմաստիճանը հուլիսին և օգոստոսին 24°-28 °C է, Գհորում՝ մինչև 36 °C, հունվարին՝ 6°-14 °C, Մեռյալ ծովի հարավում՝ մինչև 18 °C: Տարեկան տեղումները հյուսիսում և Միջերկրական ծովի մերձափնյա հարթավայրում 400-800 մմ են, Մեռյալ ծովի ափին, Գհոր իջվածքում և Նեգև անապատում՝ 100-200 մմ, տեղտեղ՝ ավելի պակաս։ Մակերեսային ջրերը սակավ են։ Մշտական հոսք ունեցող միակ գետը Իսրայելիի տարածքով հոսող Հորդանանի վերին հոսանքն է։ Հարավում տարածված են վադիներ։ Օգտագործվում են աղբյուրների, ջրհորների և ծովի աղազերծված ջրերը (80% ֊ը ծախսվում է ոռոգման համար)։ Հողերը շագանակագույն են, լեռնային գորշ-շագանակագույն և գորշ, հարավում՝ անապատային։ Գերակշռում է թփուտային և թփուտածառային բուսածածկույթը (մակվիս, գարիգա), հարավում տարածված են անապատային, աղուտային բույսեր և տափաստաններ։ Բնորոշ կենդանիներն են շերտավոր բորենին, շնագայլը, կրծողներ, թռչուններ, սողուններ։ Բնական շրջաններն են.

  • Մերձափնյա հարթավայրը,
  • Սարավանդը (ծալքաբեկորային խիստ պենեպլենացած լեռներ),
  • Գհոր և Վադի-էլ-Արաբա տեկտոնական իջվածքները։

Ջրային ռեսուրսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսրայելում ջրային ռեսուրսները սուղ են, որի պատճառով, օրինակ, 2008 թվականը պաշտոնապես հայտարարվել է երաշտի տարի։ Իսրայելի խոշորագույն ջրային ռեսուրսը Մեռյալ ծովն է։

Ժողովրդագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2021 թվականի օգոստոսի 31-ի դրությամբ Իսրայելի բնակչությունը գնահատվում էր 9 393 500 մարդ։ 2019 թվականին բնակչության 74,2%-ը կազմում էին հրեաները, 20,9%-ը՝ արաբները, 4,8%-ը՝ ոչ արաբ քրիստոնյաները և մարդիկ, որոնք կրոն չունեին[262]։ Վերջին տասնամյակի ընթացքում մեծ թվով ներգաղթյալ աշխատողներ են Ռումինիայից, Թաիլանդից, Չինաստանից, Աֆրիկայից և Հարավային Ամերիկայից բնակություն հաստատել Իսրայելում։ Վերջիններիս ճշգրիտ թիվը հայտնի չէ, քանի որ շատերն անօրինական են ապրում երկրում[263], բայց մոտավոր քանակը տատանվում է 166 000[262]-203 000-ի[264] միջև։ 2012 թվականի հունիսի դրությամբ մոտավորապես 60 000 աֆրիկացի ներգաղթյալ է բնակություն հաստատել Իսրայելում[265]։ Իսրայելցիների մոտ 92%-ը բնակվում է քաղաքային բնակավայրերում[266]։ Իսրայելի պաղեստինցիների 90%-ը բնակվում է հիմնականում Գալիլեա, Եռանկյունի և Նեգև շրջանների 139 խիտ բնակեցված քաղաքներում և գյուղերում, իսկ մնացած 10%-ը՝ այլ քաղաքներում և շրջաններում[267][268][269][270][271]։ 2016 թվականին Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության հրապարակած տվյալներով իսրայելցիների կյանքի ակնկալվող միջին տևողությունը 82,5 տարի է, ինչն աշխարհում վեցերորդ ցուցանիշն է[272]։ Իսրայելի արաբների կյանքի ակնկալվող տևողությունը 3-4 տարով քիչ է[273][274], սակայն աշխարհի արաբների և մուսուլմանների հետ համեմատած՝ կրկին ամենաբարձրն է[275]։

1948–2015 թվականների ներգաղթն Իսրայել։ Ամենաբարձր ցուցանիշները եղել են 1949 և 1990 թվականներին։

Իսրայելը հիմնադրվել է որպես հրեա ժողովրդի հայրենիք և հաճախ է վկայակոչվում որպես Հրեական պետություն։ Երկրի Վերադարձի օրենքով բոլոր հրեաները և հրեական ծագում ունեցող անձինք Իսրայելի քաղաքացիություն ստանալու իրավունք ունեն[276]։ 1948 թվականից ի վեր Իսրայելի բնակչությունը մոտավորապես նույնն է կամ աճել է՝ համեմատած զանգվածային ներգաղթ ունեցած այլ երկրների հետ[277]։ Իսրայելից հրեաների գաղթը (որը երբայերեն կոչվում է երիդա) հիմնականում Միացյալ Նահանգներ և Կանադա, ժողովրդագիրները գնահատում են սակավաթիվ[278], սակայն Իսրայելի նախարարները հաճախ են այն համարում Իսրայելի ապագային ուղղված լուրջ սպառնալիք[279][280]։

Բնակչության 3/4-ը հրեաներ են, որոնք տարբեր հրեական ծագում ունեն։ Իսրայելի հրեաների 75%-ը ծնվել է Իսրայելում[262], 16%-ը ներգաղթյալներ են Եվրոպայից և Հյուսիսային ու Հարավային Ամերիկայից, իսկ 7%-ը՝ Ասիայից և Աֆրիկայից (ներառյալ՝ Արաբական աշխարհը)[281]։ Եվրոպայից և նախկին Խորհրդային Միությունից գաղթած հրեաներն ու նրանց սերունդները՝ ներառյալ աշկենազները, կազմում են հրեա իսրայելցիների մոտ 50%-ը։ Հրեա բնակչության մյուս մասը կազմում են այն հրեաները, որոնք գաղթել են արաբական և մուսուլմանական երկրներից ու նրանց սերունդները՝ ներառյալ միզրահիմները և սեֆարդիները[282][283][284]։ Հրեաների միջև խառը ամուսնությունների ցուցանիշը գերազանցում է 35%-ը և վերջին ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ սեֆարդիների և աշկենազների խառնամուսնությունից ծնված իսրայելցիների թիվն ամեն տարի աճում է 0,5%-ով. ներկայումս դպրոցականների ավելի քան 25%-ը սերում է այս երկու համայնքից[285]։ Իսրայելցիների մոտ 4%-ը (300 000), որոնք էթնիկապես բնորոշվում են որպես «այլոք», հրեական ծագումով ռուս սերունդներ են կամ ընտանիքներ են, որոնք ըստ ռաբունիական օրենքի՝ հրեա չեն համարվում, սակայն Վերադարձի օրենքով կարող են Իսրայելի քաղաքացիություն ստանալ[286][287][288]։

Կանաչ գծից այն կողմ բնակվող իսրայելցիների ընդհանուր թիվն ավելի քան 600 000 է (հրեական ծագում ունեցող իսրայելցիների ≈10%-ը)[289]։ 2016 թվականին 399 300 իսրայելցի է բնակվել Արևմտյան ափի բնակավայրերում[290]՝ այդ թվում նրանք, ովքեր բնակվել են այդտեղ նաև նախքան Իսրայել պետության ստեղծումը և վերաբնակվել են Վեցօրյա պատերազմից հետո այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսիք են Հեբրոնը և Գուշ Էցիոնը։ Բացի Արևմտյան ափի բնակավայրերը, ավելի քան 200 000 հրեա է բնակվում Արևելյան Երուսաղեմում[291], 22000 էլ՝ Գոլանի բարձունքներում[290]։ Մոտավորապես 7800 իսրայելցի է բնակվել Գազայի հատվածի բնակավայրերում (հայտնի են Գուշ Կատիֆ անվամբ) նախքան իշխանությունների կողմից տարհանվելը՝ որպես իրենց 2005 թվականի անջատման պլանի մաս[292]։

Իսրայելի արաբները (ներառյալ Արևելյան Երուսաղեմի և Գոլանի բարձունքների արաբ բնակչությունը) կազմում են բնակչության 21,1%-ը կամ 1 995 000 մարդ[293]։ 2017 թվականին հեռախոսով անցկացված հարցման արդյունքում Իսրայելի արաբ քաղաքացիների 40%-ը նույնականացվել է որպես «Իսրայելի արաբ» կամ «Իսրայելի արաբ քաղաքացի», 15%-ը՝ որպես «պաղեստինցիներ», 8,9%-ը՝ որպես «Իսրայելի պաղեստինցի» կամ «Իսրայելի պաղեստինցի քաղաքացի», իսկ 8,7%-ը՝ որպես «արաբ»։ Իսրայելի արաբների 60%-ը դրական է վերաբերվում պետությանը[294][295]։

Քաղաքային մեծ բնակավայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թել Ավիվի համայնապատկեր
Թել Ավիվի համայնապատկեր

Իսրայելը չորս մեծ մետրոպոլիս ունի՝ Գուշ Դանը (Թել Ավիվի մետրոպոլիս, բնակչությունը՝ 3 854 000), Երուսաղեմի մետրոպոլիսը (բնակչությունը՝ 1 253 900), Հայֆայի մետրոպոլիսը (բնակչությունը՝ 924 400) և Բեեր Շևայի մետրոպոլիսը (բնակչությունը՝ 377 100)[296]։

Իսրայելի ամենամեծ քաղաքը՝ բնակչությամբ և տարածքով, Երուսաղեմն է. 125 կմ² տարածքում բնակվում է 936 425 մարդ։ Իսրայելի իշխանությունները Երուսաղեմի վիճակագրության մեջ ներառում են նաև Արևելյան Երուսաղեմի բնակչությունն ու տարածքը, որը հիմնականում համարվում է Պաղեստինի տարածք՝ բռնազավթված Իսրայելի կողմից[297]։ Իսրայելի հաջորդ երկու մեծ քաղաքներն են Թել Ավիվը և Հայֆան՝ համապատասխանաբար 460 613 և 285 316 բնակչությամբ։ Բնեյ Բրակ քաղաքն Իսրայելի ամենախիտ բնակեցված քաղաքն է և աշխարհի տասն ամենախիտ բնակեցված քաղաքներից մեկը։

Իսրայելն ունի 16 քաղաք, որոնց բնակչությունը 100 000-ից ավել է։ Ընդհանուր առմամբ Իսրայելի բնակավայրերից 77-ին Ներքին նախարարությունը շնորհել է քաղաքի կարգավիճակ[298], որոնցից չորսը գտնվում է Արևմտյան ափին[299]։ Նախագծվել է ևս երկու քաղաք. Կասիֆը, որը պետք է կառուցվի Նեգևում և Հարիշը, որը փոքր քաղաք է և 2015 թվականից ընդլայնվում է, որպեսզի դառնա մեծ քաղաք[300]։

 
Իսրայելի խոշոր քաղաքները
Դիրք Մարզ Բնակ․ Դիրք Մարզ Բնակ․
Երուսաղեմ
Երուսաղեմ
Թել Ավիվ
Թել Ավիվ
1 Երուսաղեմ Երուսաղեմ 936,425ա 11 Ռամատ Գան Թել Ավիվ 163,480 Հայֆա
Հայֆա
Ռիշոն լե Ցիոն
Ռիշոն լե Ցիոն
2 Թել Ավիվ Թել Ավիվ 460,613 12 Ալքելոն Հարավային 144,073
3 Հայֆա Հայֆա 285,316 13 Ռեհովոթ Կենտրոնական 143,904
4 Ռիշոն լե Ցիոն Կենտրոնական 254,384 14 Բաթ Յամ Թել Ավիվ 129,013
5 Պետահ-Տիկվա Կենտրոնական 247,956 15 Բեյթ-Շեմեշ Երուսաղեմ 124,957
6 Աշդոդ Հարավային 225,939 16 Քֆար Սաբա Կենտրոնական 101,432
7 Նեթանիա Կենտրոնական 221,353 17 Հերզլիյա Թել Ավիվ 97,470
8 Բեեր Շևա Հարավային 209,687 18 Հադերա Հայֆա 97,335
9 Բնեյ Բրակ Թել Ավիվ 204,639 19 Մոդիին-Մաքքաբիմ-Ռեութ Կենտրոնական 93,277
10 Հոլոն Թել Ավիվ 196,282 20 Նազարեթ Հյուսիսային 77,445

 Թիվը ներառում է նաև Արևելյան Երուսաղեմի և Արևմտյան ափի տարածքը, որի ընդհանուր բնակչությունը 2019 թվականի տվյալներով կազմել է 573 330 մարդ[301]։ Իսրայելի իշխանությունը Արևելյան Երուսաղեմի նկատմամբ միջազգայնորեն ճանաչված չէ։

Լեզու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսրայելն ունի պաշտոնական լեզու՝ եբրայերենը։ Մինչև 2018 թվականն արաբերենը ևս Իսրայել պետության երկու պետական լեզուներից մեկն է եղել[302], սակայն 2018 թվականին դրա կարգավիճակը նվազեցվել է՝ «հատուկ կարգավիճակի», իսկ պետական կառույցների կողմից դրա կիրառումը պետք է ամրագրվի օրենքով[303][304][305]։ Պետության առաջնային լեզուն եբրայերենն է, որով ամեն օր խոսում է բնակչության մեծամասնությունը։ Արաբերեն է խոսում արաբ փոքրամասնությունը, իսկ արաբական դպրոցներում դասավանդվում է նաև եբրայերեն։

Որպես ներգաղթյալների երկիր՝ փողոցներում կարելի է լսել բազում լեզուներ։ Նախկին Խորհրդային Միությունից և Եթովպիայից (Եթովպիայից ժամանած 130 000 հրեա է բնակվում Իսրայելում)[306][307] զանգվածային ներգաղթի հետևանքով լայն տարածում ունի ռուսերենը և ամհարերենը[308]։ 1990-2004 թվականներին հետխորհրդային պետություններից Իսրայել է ժամանել ավելի քան մեկ միլիոն ռուսախոս ներգաղթյալ[309]։ Ֆրանսերեն է խոսում իսրայելցիների գրեթե 700 000-ը[310], որոնք հիմնականում ծագում են Ֆրանսիայից և Հյուսիսային Աֆրիկայից։ Մանդատային ժամանակաշրջանում պետական լեզու էր անգլերենը, որն իր կարգավիճակը կորցրեց Իսրայելի հիմնադրմամբ[311][312][313], սակայն ունի պետական լեզվին հավասար դեր. կարելի է հանդիպել անգլերեն ճանապարհային նշանների և պետական փաստաթղթերի։ Շատ իսրայելցիներ լավ են հաղորդակցվում անգլերենով, քանի որ մի շարք հեռուստատեսային ծրագրեր անգլերեն են հեռարձակվում՝ ենթագրերով, իսկ տարրական դասարաններից անգլերեն է ուսուցանվում։ Բացի այդ, Իսրայելի համալսարաններում տարբեր առարկաների շրջանակներում անգլերեն դասընթացներ կան[314]։

Կրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

     Հրեաներ ·     Մուսուլմաններ ·
     Քրիստոնյաներ ·     Դրուզներ ·     Այլ.
Մինչև 1995 թվականը քրիստոնյաները
ներառված էին «Այլ» կատեգորիայի մեջ[315]։

Իսրայելն ընդգրկում է Սուրբ Երկրի մեծ մասը, որը մեծ կարևորություն ունի բոլոր Աբրահամյան կրոնների համար՝ ներառյալ հուդդայականությունը, քրիստոնեությունը, իսլամը, սամարիտանիզմը, դրուզների հավատքը և Բահայի հավատքը։

Իսրայելի հրեաների կրոնական պատկանելիությունը տարբեր է. 2016 թվականին Փյու հետազոտական կենտրոնի անցկացրած հարցումը ցույց է տվել, որ նրանց 49%-ը իրեն համարում է հիլոնի (աշխարհիկ), 29%-ը՝ մասորտի (ավանդական), 13%-ը՝ դաթի և 9%-ը՝ հարեդի (ուլտրա-ուղղափառ)[316]։ Ակնկալվում է, որ 2028 թվականին Իսրայելի հրեաների ավելի քան 20%-ը կազմելու են հարեդիները[317]։

Իսրայելում կրոնական և աշխարհիկ խմբերն առանձին սոցիալական աշխարհներ են ձևավորում, որոնք շատ քիչ թվով մոտ ընկերներ ունեն և իրենց խմբից դուրս քիչ են խառնամուսնությունները։ 2014-2015 թվականներին անցկացված հարցումը ցույց տվեց, որ հավատացյալ հուդայականների, մուսուլմանների, քրիստոնյաների և դրուզների գերակշիռ մեծամասնության մոտ ընկերները, որպես կանոն, իրենց իսկ կրոնական համայնքին են պատկանում։ Գրեթե բոլոր հուդայականները, մուսուլմանները, քրիստոնյաները և դրուզներն ամուսնանում կամ արտամուսնական հարաբերություններ է ունենում միայն իր կրոնական խմբի ներկայացուցիչների հետ։ Իսրայելի հրեաների ներքին խմբերը նույնպես մեկուսացած են միմյանցից կրոնական առումով. այսպես, հարեդիների 95%-ի ամուսինը ևս ուլտրա-ուղղափառ է, իսկ ոչ հավատացյալ հրեաների 93%-ը՝ ոչ հավատացյալ ամուսին/զուգընկեր ունի[318]։

Մուսուլմաններն Իսրայելի ամենամեծ կրոնական փոքրամասնությունն են՝ կազմելով բնակչության մոտ 17,6%-ը։ Մնացած բնակչության գրեթե 2%-ը քրիստոնյա է, իսկ 1,6%-ը՝ դրուզներ[3]։ Քրիստոնյա բնակչությունը կազմված է հիմնականում արաբ քրիստոնյաներից և արամեացի քրիստոնյաներից, սակայն կան նաև Խորհրդային Միության փլուզումից հետո ներգաղթածներ, բազմազգ ծագում ունեցող օտարերկրյա աշխատավորներ և մեսիական հուդայականության հետևորդներ, որոնց քրիստոնյաների մեծամասնությունն ու հրեաները քրիստոնեության ճյուղ են համարում[319]։ Մյուս կրոնական խմբերի անդամները՝ ներառյալ բուդդիստները և հինդուիստները, փոքր թիվ են կազմում Իսրայելում[320]։ Նախկին Խորհրդային Միությունից մեկ միլիոն գաղթած մարդկանցից մոտ 300 000-ին Իսրայելի գլխավոր ռաբբիությունը հրեա չի համարում[321]։

Երուսաղեմը հատուկ կարևորություն ունի հրեաների, մուսուլմանների և քրիստոնյաների համար, քանի որ այստեղ են գտնվում այն վայրերը, որոնք առանցքային են նրանց կրոնական համոզմունքների համար. այդ վայրերից են Հին քաղաքը, որտեղ են գտնվում Լացի պատը, Տաճարի լեռը (Ալ-Ակսա մզկիթը) և Սուրբ Հարության տաճարը[322]։ Իսրայելում կրոնական նշանակություն ունեցող մյուս վայրերն են Նազարեթը (քրիստոնեության մեջ համարվում է սուրբ՝ որպես Մարիամ Աստվածածնի ավետման վայր), Տիբերիան և Ցֆատը (հուդայականության մեջ չորս սուրբ քաղաքներից երկուսը), Ռամլայի Սպիտակ մզկիթը (իսլամում սուրբ է համարվում, քանի որ Սալիհ մարգարեի սրբավայրն է) և Լոդի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի-մզկիթ (քրիստոնեության և իսլամի մեջ սուրբ է համարվում, քանի որ այստեղ է գտնվում Սուրբ Գևորգի կամ ալ-Խիդրի գերեզմանը)։ Մի շարք այլ կրոնական տեսարժան վայրեր գտնվում են Արևմտյան ափին, որոնց թվում են Հովսեփի դամբարանը Նաբլուսում, Սուրբծննդյան տաճարը, Ռաքելի գերեզմանը Բեթղեհեմում և Պատրիարքների քարանձավը Հեբրոնում։ Բահայիի վարչական կենտրոնը և Բաբի տաճարը գտնվում են Հայֆայի Բահայիի համաշխարհային կենտրոնում. հավատքի առաջնորդը թաղված է Աքքայում[323][324][325]։ Բահայիի համաշխարհային կենտրոնից մի քանի կիլոմետր հարավ գտնվում է Մահմուդի մզկիթը, որը կապված է ռեֆորմիստական Ահմադիյա շարժման հետ։ Քաբաբիրը հրեաների և Ահմադիյա արաբների խառը թաղամաս է Հայֆայում, որտեղ բնակվում են հրեաներ և արաբ-ահմադիներ։ Այն իր տեսակի մեջ մի քանի այսպիսի վայրերից է, մյուսներն են՝ Յաֆֆան, Աքքան, Հայֆայի մյուս թաղամասերը, Հարիշը և Վերին Նազարեթը[326][327]։

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բար Իլանի համալսարանին կից գործող ուղեղի հետազոտման բազմապրոֆիլ կենտրոնը

Իսրայելում կրթությունը բարձր է գնահատվում և հիմնաքարային է եղել հին իսրայելցիների համար[328]։ Լևանտի հրեական համայնքներն առաջինն էին, որ կրթությունը դարձրին պարտադիր, որի համար ոչ միայն ծնողներն էին պատասխանատու, այլև կազմակերպված համայնքը[329]։ Մի շարք միջազգային գործարարներ, ինչպիսին է Մայքրոսոֆթի հիմնադիր Բիլ Գեյթսը, գովաբանել է Իսրայելը կրթության բարձր որակի համար, որն օգնում է խթանել Իսրայելի տնտեսական զարգացումը և տեխնոլոգիական բումը[330][331][332]։ 2015 թվականին Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության երկրների ցանկում Իսրայելը զբաղեցրել է երրորդ հորիզոնականը բարձրագույն կրթություն ստացած 25-64 տարեկանների թվով. վերջիններիս տոկոսը կազմել է 49, իսկ ՏՀԶԿ երկրների միջին ցուցանիշը՝ 35% է[333]։ 2012 թվականին երկիրն աշխարհում երրորդ տեղն է զբաղեցրել բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնող գիտական աստիճանների թվով (բնակչության 20%-ը)[334][335]։

Իսրայելում դպրոցական կյանքը միջինում 16 տարի է, իսկ գրագիտության աստիճանը՝ 97,8%[3]։ 1953 թվականին ընդունված Կրթության մասին պետական օրենքը դպրոցների հինգ տեսակ էր սահմանում՝ պետական աշխարհիկ, պետական կրոնական, ուլտրա-ուղղափառ, համայնքային դպրոցներ և արաբական դպրոցներ։ Հանրային աշխարհիկ դպրոցներն ամենաշատն են և Իսրայելի հրեաների և ոչ արաբ աշակերտների մեծ մասը հաճախում է այս դպրոցներ։ Արաբների մեծամասնությունն իրենց երեխաներին ուղարկում է այնպիսի դպրոցներ, որտեղ ուսուցումն արաբերեն է[336]։ Իսրայելում 3-18 տարեկանների շրջանում կրթությունը պարտադիր է[337][338]։ Հանրակրթությունը բաժանված է երեք մակարդակի՝ տարրական (1-6 դասարաններ), միջնակարգ (7-9 դասարաններ) և ավագ դպրոց (10-12 դասարաններ). վերջինս ավարտելիս պետք է հանձնել Բագրուտի քննություններ[339]։ Բագրուտի վկայական ստանալու համար պարտադիր է լավ տիրապետել հետևյալ առարկաներին՝ մաթեմատիկա, եբրայերեն, եբրայական և ընդհանուր գրականություն, անգլերեն, պատմություն, Աստվածաշունչ և քաղաքացիական իրավունք։

Իսրայելի հրեա բնակչությունը պահպանում է հարաբերական բարձր կրթական մակարդակ. Իսրայելի հրեաների գրեթե կեսը (46%) բարձրագույն կրթություն ունի։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում այս թիվը կայուն պահպանվում է[340][341]։ Իսրայելի հրեաները (25 տարեկան և ավել) դպրոցում սովորում են միջինում 11,6 տարի, ինչը նրանց աշխարհի հիմնական կրոնական խմբերի մեջ ամենակրթվածն է դարձնում[342][343]։ Արաբական, քրիստոնեական և դրուզների դպրոցներում Աստվածաշնչի քննության փոխարեն աշակերտները քննություն են հանձնում մուսուլմանությունից, քրիստոնեությունից կամ դրուզների ժառանգությունից[344]։ Մաարիվ թերթը քրիստոնյա արաբների դպրոցները բնութագրում է որպես «ամենահաջողված կրթական համակարգը»[345], քանի որ քրիստոնյաները կրթության առումով լավագույն արդյունքներն են ցուցաբերել՝ Իսրայելում ցանկացած մեկ այլ կրոնի հետ համեմատած[346]։ Ավագ դպրոցներում ռուսախոս ընտանիքների երեխաներն ավելի բարձր անցողիկ միավոր ունեն Բագրուտից[347]։ Նախկին Խորհրդային Միությունում ծնված ներգաղթյալ երեխաների շրջանում Բագրուտի անցողիկ միավորն ավելի բարձր է եվրոպական երկրներում ծնվածներից, իսկ անցողիկ միավորը ցածր է Կենտրոնական Ասիայի և Կովկասի երկրներից ներգաղթած ընտանիքների երեխաների շրջանում[348]։ 2014 թվականին Իսրայելի տասներկուերորդ դասարանցիներից 61,5%-ը ստացել է ավարտական վկայական[349]։

Իսրայելում բարձրորակ բուհական կրթությունը մեծապես նպաստում է երկրի ներկայիս տնտեսական զարգացմանը[350]։ Իսրայելում կա ինը պետական բուհ, որոնք սուբսիդավորվում են պետության կողմից և 49 մասնավոր քոլեջ[339][351][352]։ Երուսաղեմի հրեական համալսարանում, որն Իսրայելի՝ Տեխնիոնից հետո երկրորդ ամենահին համալսարանն է[353][354], տեղակայված է Իսրայելի ազգային գրադարանը[355]։ Աշխարհի բուհերի ակադեմիական վարկանիշային ցանկում Տեխնիոնը և Հրեական համալսարանը պարբերաբար հայտնվում են աշխարհի հարյուր համալսարանների թվում[356]։ Երկրի մյուս մեծ համալսարաններն են Վեյցմանի գիտական ինստիտուտը, Թել Ավիվի համալսարանը, Բեն Գուրիոնի անվան համալսարանը, Բար Իլանի անվան համալսարանը, Հայֆայի համալսարանը և Իսրայելի բաց համալսարանը։ Արևմտյան ափին գտնվող Արիելի համալսարանը ամենաերիտասարդ բուհական հաստատությունն է, որը երեսուն տարվա մեջ առաջինն է, որ փոխել է կարգավիճակը և քոլեջից դարձել համալսարան։

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տնտեսաաշխարհագրական ակնարկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսրայելը ռազմականացված տնտեսությամբ ագրարային-արդյունաբերական երկիր է։ Արդյունաբերությունը զարգանում է ռազմատնտեսական պոտենցիալի հզորացման ուղղությամբ, հիմնականում օտարերկրյա կապիտալի հաշվին։ 1970 թվականին երկրի բյուջեի 40% ֊ը հատկացվել է ռազմական ծախսերին։ Կապիտալի ներմուծումը 1948-1970 թվականներին կազմել է 12 միլիարդ դոլար (1967-1970-ին՝ ավելի քան 4 մլրդ)։ Ռազմական արդյունաբերության համալիրը ֆինանսավորվում է «Կուր» կոնցեռնի, «Բանկ Դիսկոնտ» և այլ ֆինանսական ընկերությունների կողմից։ Գործում են նաև օտարերկրյա մոնոպոլիստական հզոր միավորումներ («Պալիստայն էկոնոմիկ կորպորեյշն», «Ամերիկան Իսրայել կորպորեյշն» ևն)։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղատնտեսությունը մշակվող հողատարածությունների մեծ մասը սիոնիստական գաղութարարների և պետության սեփականությունն է։ Հողօգտագործման հիմնական ձևը խմբակային վարձակալությունն է, կան նաև ֆերմերային տնտեսություններ։ Հողային ֆոնդի (ներառյալ նաև զավթած շրջանները) միայն 21,2%-ն է մշակվում (1970-1971)։ Մշակում են ցիտրուսային կուլտուրաներ, ցորեն, գարի, սորգո, եգիպտացորեն, շաքարի ճակնդեղ, գետնընկույզ, բամբակ, վուշ, ծխախոտ, բանջարեղեն, կարտոֆիլ։ Զբաղվում են նաև անասնաբուծությամբ, թռչնաբուծությամբ և ձկնորսությամբ։

Արդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդյունաբերություն Իսրայելի արդյունաբերությանը բնորոշ են տնայնագործական և արհեստագործական տիպի մանր ձեռնարկությունները։ Միաժամանակ տեղի է ունենում արտադրության համակենտրոնացում։ Ձեռնարկությունների մեծ մասը պատկանում է մասնավոր կապիտալին։ 1967 թվականից արագ տեմպերով զարգանում է էլեկտրատեխնիկական, քիմիական, մեքենաշինական, ավիացիոն, կարի, ռետինի արդյունաբերությունը։ Արդյունաբերությունն ու էներգետիկան զգալի չափով հիմնված են ներմուծվող հումքի վրա։ Արդյունաբերական ձեռնարկությունների մոտ 60%-ը կենտրոնացած է Թել-Ավիվում և Հայֆայում։ 1974 թվականին արտադրվել է 9156 միլիոն կվտ-ժ էլեկտրաէներգիա։ Լեռնահանքային արդյունաբերությունը թույլ է զարգացած։ Արդյունահանում են կալիումական և կերակրի աղ, բրոմ, քվարցային ավազներ, կավեր, ֆոսֆորիտներ, տորֆ, նավթ, երկաթի և պղնձի հանքանյութ և այլն։ Արդյունաբերության հիմնական կենտրոններն են Թել-Ավիվը, Հայֆան։ Թել-Ավիվի և Դիմոնի մոտ գործում են 2 ատոմային ռեակտոր։

Տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տրանսպորտը երկաթուղիների երկարությունը 994 կմ է, ավտոխճուղիներինը՝ 4,2 հզ. կմ (1974)։ Գործում են էյլաթ-մինի, Հայֆա-Թել-Ավիվ, էյլաթ-Աշկելոն նավթամուղները։ Զարգացած է ծովային տրանսպորտը։ Գլխավոր Նավահանգիստներն են Հայֆան, Աշդոդը, էյլաթը։ Արտաքին առևտուրը։ Իսրայելին բնորոշ է արտաքին առևտրի բացասական հաշվեկշիռը։ Արտահանում է նիստավորված ալմաստ, տեքստիլ արտադրանք, մրգեր (հիմնականում ցիտրուսներ), մրգի պահածոներ, ներմուծում՝ մեքենաներ և սարքավորումներ, չմշակված ալմաստ, սև մետաղի գլանվածք, հում նավթ, քիմիական ապրանքներ, հացահատիկ։ Առևտրական գործընկերներն են Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետությունն, Մեծ Բրիտանիան, Նիդերլանդիան, Բելգիան, Ֆրանսիան, Իտալիան։ Դրամական միավորը իսրայելական ֆունտն է, 7 ֆունտը հավասար է 1 դոլարի (1974, նոյեմբեր)։

Գիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարտադիր տարրական կրթության մասին օրենք է ընդունվել 1949 թվականին։ 1968 թվականին անգրագետ էր հրեաների 10,4%-ը, արաբների՝ 42,8%֊ը։ Հրեա բնակչության ուսուցումն ու դաստիարակությունը ազգայնական և կրոնական բնույթ ունի, ենթարկվում է սիոնիզմի գաղափարախոսությանը։ Պարտադիր զինվորական դասընթացներ են անցնում պատանիները (3 տարի) և աղջիկները (2 տարի)։ 3-5 տարեկան երեխաների համար գործում են մանկապարտեզներ (պետական և մասնավոր)։ Տարրական դպրոցը 6-ամյա է (1969-ից)։ Պետական աշխարհիկ դպրոցների կողքին գործում են մեծ թվով պետական կրոնական (28% սովորող) և մասնավոր կրոնական (6,5% սովորող) դպրոցներ։ Աստվածաշնչի և Թորայի ուսուցումը բոլոր դպրոցներում պարտադիր է։ Արաբական դպրոցներում 3-րդ դասարանից դասավանդվում է եբրայերեն։ Միջնակարգ դպրոցը 6-ամյա է, ունի 2 աստիճան. 2 աստիճանն ունի 2 ցիկլ՝ հումանիտար և բնագիտական՝: Տարրակաե դպրոցի հիմքի վրա գործում են 4-ամյա միջնակարգ պրոֆտեխնիկական, իսկ միջնակարգ դպրոցի հիմքի վրա՝ գյուղատնտեսական դպրոցներ։

Գիտական հիմնարկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիտական հիմնարկները ղեկավարում Է Գիտական հետազոտությունների ազգային խորհուրդը։ Գիտությունների ակադեմիան հիմնվել է 1959 թվականին։ Գիտական խոշոր կենտրոններից են Վեյցմանի անվան գիտահետազոտական ինստիտուտը (հիմնվել Է 1934-ին, Ռեխովոտ), որը հետազոտություններ է կատարում բժշկության, մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի, էլեկտրոնիկայի և այլ բնագավառներում (Ատոմային Էներգիայի օգտագործման պետական հանձնաժողովի հետ կազմել է ռադիոկենսաբանության մեջ ռադիոիզոտոպների կիրառման ուսումնասիրության կենտրոն), Նեգևյան գիտահետազոտական ինստիտուտը (հիմնվել է 1956-ին) ուսումնասիրում է Նեգև անապատի հանքային պաշարները։ Գիտահետազոտական տարբեր աշխատանքներ են տարվում նաև Երկրաբանական, նավթի և գեոֆիզիկայի (հիմնվել է 1957-ին, Իյոլեն), Գյուղատնտեսական (հիմնվել է 1959-ին, Ռեխովոտ) ինստիտուտներում, Տեխնոլոգիական ինստիտուտին կից հետազոտական հիմնարկում (Հայֆա), Կենտրոնական ֆիզիկական լաբորատորիայում (հիմնվել է 1950-ին, Երուսաղեմ), Կենսաբանության գիտահետազոտական ինստիտուտում։

Խոշորագույն բուհերն են Հրեական համալսարանը (Երուսաղեմ, հիմնադրվել է 1918-ին, պաշտոնապես բացվել 1925-ին), Թել-Ավիվի համալսարանը (հիմնադրվել է 1953-ին), տեխնոլոգիական իպստիտուտը (հիմնադրվել է 1912-ին) Հայֆայում։ Գրադարաններից հայտնի են. Հրեական ազգային և համալսարանական գրադարանները Երուսաղեմում (հիմնադրվել է 1884-ին), համալսարանական գրադարանը՝ Թել-Ավիվում (հիմնադրվել 1954-ին)։ Գլխավոր թանգարաններն են Իսրայելի Ազգային թանգարանը Երուսաղեմում (հիմն. 1965-ին), Հաարեց թանգարանը՝ Թել-Ավիվում (հիմնադրվել է 1958-ին)։

ԶԼՄ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսրայելում հրատարակվում են ավելի քան 400 թերթ և հանդես։ Առավել տարածվածներն են՝ «Հաարեց» (1918-ից, եբրայերեն), «Ալ֊Գամիշմար» (1943-ից, եբրայերեն), «'Գացոֆե'» (1938-ից, եբրայերեն), «Զերուզալեմ պոստ» («Jerusalem Post», 1932-ից, անգլ.), «Եդիոտ ախրոնոտ» (1939-ից, եբրայերեն), «Մաարիվ» (1948-ից, եբրայերեն), ԻԿԿ ԿԿ օրգաններ՝ «Ադ-Դարբ» (1969-ից, ամսագիր, արաբերեն), «Զու Գադերեխ» (1965-ից, շաբաթաթերթ, եբրայերեն), «Ալ-Իթթիհադ» (1944-ից, եռօրյա թերթ, արաբերեն)։ «Շիդուրեյ Իսրայել» կառավարական ռադիոկայանը հիմնվել Է 1968-ին, մինչ այդ գործել Է «Կոլ Իսրայել» ռադիոկայանը։ Հաղորդումները տրվում են 11 լեզվով։ Հեռուստակենտրոնը ստեղծվել Է 1968-ին (եբրայերեն և արաբերեն)։

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսրայելի մշակութային բազմազանությունը գալիս է իր բնակչության բազմազանությունից։ Սփյուռքի հրեաներն իրենց հետ բերել են իրենց մշակութային և կրոնական ավանդույթները՝ ստեղծելով հրեական սովորույթների և հավատքների բույլ[357]։ Մշակույթի տարբեր ոլորտներում[358][359], ինչպիսիք են ճարտարապետությունը[360], երաժշտությունը[361] և խոհանոցը, զգացվում է արաբական ազդեցությունը[362]։ Իսրայելն աշխարհի միակ երկիրն է, որտեղ ընդունված է հրեական օրացույցը։ Աշխատանքային և դպրոցական արձակուրդները որոշվում են հրեական տոների հիման վրա, պաշտոնական հանգստյան օրը շաբաթն է՝ հրեական շաբաթը[363]։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսրայելի գրականությունը նախևառաջ եբրայերեն պոեզիան է և արձակը, որը գրվել է եբրայերենի՝ 19-րդ դարի կեսերին որպես խոսակցական լեզու վերածննդի ժամանակ, թեև գրականության մի փոքր հատված էլ հրապարակվել է այլ լեզուներով, օրինակ՝ անգլերեն։ Օրենքով Իսրայելում բոլոր տպագրվող նյութերից երկու օրինակ պետք է պահպանվի Երուսաղեմի հրեական համալսարանում տեղակայված Ազգային գրադարանում։ 2001 թվականին օրենքում փոփոխություններ կատարվեցին, որպեսզի տպագիր նյութերից բացի գրադարան ուղարկվեն նաև աուդիո և վիդեո ձայնագրություններ և այլ՝ ոչ տպագիր մեդիա նիշքեր[364]։ 2016 թվականին գրադարան փոխանցված 7300 գրքերի 89%-ը եբրայերեն է եղել[365]։

1966 թվականին Շմուել Ագնոնը գրականության Նոբելյան մրցանակը կիսեց գերմանական ծագմամբ հրեա գրող Նելլի Զաքսի հետ[366]։ Հայտնի պոետներից են Հուդա Ամիխայը, Նաթան Ալտերմանը, Լեա Գոլդբերգը, Ռախել Բլուվշտեյնը։ Միջազգային հարթակում հայտնի ժամանակակից գրողներից են Ամոս Օզը, Էդգար Քերետը, Դավիթ Գրոսսմանը։ Իսրայելի արաբ երգիծաբան Սայեդ Կաշուան (որը գրում է եբրայերեն) ևս միջազգայնորեն ճանաչում ունի։ Իսրայելում է ծնվել, ստեղծագործել արաբ գրող Էմիլ Հաբիբին, որի «Սաիդի գաղտնի կյանքը. հոռետեսը» վեպը և մյուս ստեղծագործություններն արժանացել են Իսրայելի մրցանակի՝ արաբական գրականության անվանակարգում[367][368]։

Երաժշտություն և պար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսրայելի երաժշտությունը կրում է ամբողջ աշխարհի ազդեցությունը՝ միզրահիների և սեֆարդիների երաժշտություն, հասիդական մեղեդիներ, հունական երաժշտություն, ջազ, փոփ ռոք[369][370]։ Համաշխարհային ճանաչում ունեցող[371][372] նվագախմբերից է Իսրայելի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը, որը գործում է ավելի քան յոթանասուն տարի և ամեն տարի տալիս է ավելի քան երկու հարյուր համերգ[373]։ Իսրայելում ծնված երաժիշտներ Իցհակ Պերլմանը, Պինխաս Ցուկերմանը և Օֆրա Հազան միջազգային ճանաչում ունեն։ Իսրայելը 1973 թվականից գրեթե ամեն տարի մասնակցել է Եվրատեսիլ երգի մրցույթին, որտեղ հաղթել է չորս անգամ, իսկ մրցույթը հյուրընկալել՝ երկու անգամ[374][375]։ 1987 թվականից յուրաքանչյուր ամառ Էյլաթում կազմակերպվում է Կարմիր ծովի ջազ փառատոնը, որը միջազգային երաժշտական փառատոն է[376]։ Ժողովրդական կանոնական երգերը, որոնք հայտնի են «Իսրայել հողի երգեր», պատմում են Հրեական հայրենիքը կառուցողների մասին[377]։

Կինո և թատրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսրայելի հիմնադրման օրից ի վեր տասը ֆիլմ է առաջադրվել Օսկարի՝ «Լավագույն օտարալեզու ֆիլմ» անվանակարգում։ Պաղեստինյան ծագում ունեցող իսրայելցի կինեմատոգրաֆիստները մի շարք ֆիլմեր են նկարահանել արաբա-իսրայելական հակամարտության և Իսրայելում պաղեստինցիների կարգավիճակի վերաբերյալ։ Դրանցից են 2002 թվականին Մուհամեդ Բաքրիի նկարահանած «Ջենին, Ջենին» և «Սիրիացի հարսնացուն» ֆիլմերը։

Շարունակելով Արևելյան Եվրոպայում իդիշական թատրոնի թատերական ավանդույթները՝ Իսրայելը վառ թատերական կյանքով է ապրում։ Հիմնադրված լինելով 1918 թվականին՝ Թել Ավիվի Հաբիմա թատրոնն Իսրայելի ամենահին թատերական խաղացանկային ընկերությունն է և ազգային թատրոնը[378]։

ԶԼՄ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերն Իսրայելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանի և հայերի առաջին առնչությունները Հրեաստանի հետ սկսվել են դեռևս մ.թ.ա. 1-ին դարում՝ Տիգրան Բ Մեծի ժամանակաշրջանում, երբ այդ երկիրը մի կարճ ժամանակ հայտնվեց հայոց թագավորի գերիշխանության տակ։ Հետագայում այդ կապերն ընդլայնվեցին հատկապես քրիստոնեության տարածման առաջին շրջանում, և արդեն 4-րդ դարում հայերը եկեղեցիներ ունեին Երուսաղեմում։ Հայ աշխարհիկ համայնքը «սրբազան քաղաքում» կազմավորվեց ավելի ուշ՝ 7-րդ դարում, երբ այստեղ մուտք գործեցին հայ վաճառականներն ու արհեստավորները, որոնք հիմնականում բնակվում էին Սիոն թաղամասի Հայկական կոչված փողոցում։ Հայերի թիվը Երուսաղեմում և մյուս քաղաքներում ստվարացավ 10-11-րդ դարերում, երբ եվրոպական խաչակիրները գրավեցին երկիրը և հիմնեցին Երուսաղեմի թագավորությունը. նրանք հիմնականում Կիլիկյան Հայաստանում խաչակիրներին միացած հայ ռազմիկներն էին։ 19-20-րդ դարերում հայերի թիվն այստեղ ավելացավ հատկապես թուրքական յաթաղանից փախած գաղթականների հաշվին, որոնց մի մասը հետագայում ներգաղթեց Հայաստան։ Այսօր Երուսաղեմում բնակվում է շուրջ 3 հզ. հայ՝ հիմնականում արհեստավորներ, բժիշկներ, ձեռնարկատերեր, հոգևորականներ, մտավորականներ։ Այստեղ է գտնվում Երուսաղեմի հայոց պատրիարքությունը՝ Սրբոց Հակոբյանց վանքով ու վանքապատկան կալվածքներով, հայկական տպարանով։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 51։ ISBN 99941-56-03-9 
  2. «Palestinian Territories»։ State.gov։ ապրիլի 22, 2008։ Վերցված է 2012 թ․ դեկտեմբերի 26 
  3. 3,0 3,1 3,2 «Israel»։ The World Factbook։ Central Intelligence Agency։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մայիսի 27-ին։ Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 5 
  4. Skolnik 2007, pp. 132–232
  5. «GaWC – The World According to GaWC 2008»։ Globalization and World Cities Research Network։ Վերցված է 2009 թ․ մարտի 1 
  6. The Controversial Sovereignty over the City of Jerusalem (June 22, 2015, The National Catholic Reporter) "Susan M. Akram, Michael Dumper, Michael Lynk, Iain Scobbie (eds.), International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace, Routledge, 2010 p.119.
  7. Jerusalem: Opposition to mooted Trump Israel announcement grows"Israeli sovereignty over Jerusalem has never been recognised internationally"
  8. Whither Jerusalem (Lapidot) page 17: "Israeli control in west Jerusalem since 1948 was illegal and most states have not recognized its sovereignty there"
  9. V. Kattan: "Competing claims, Contested City: The Sovereignty of Jerusalem under International Law" (page 2) : "No state recognizes Israel's sovereignty over Jerusalem in neither its eastern nor western half"
  10. ՙԴեկտեմբերի սկզբին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտնել էր, որ Երուսաղեմը ճանաչում է Իսրայելի մայրաքաղաք ու ստորագրել էր փաստաթուղթ Թել Ավիվից ամերիկյան դեսպանատունը այնտեղ տեղափոխելու մասին։՚ Նյուզ․ամ։ Երուսաղեմի մասին ԱՄՆ որոշումը հավասարազոր է պատերազմ հայտարարելուն, համարում են Պաղեստինում։ 21:57, 02.01.2018թ․։ [1]
  11. ՙԵրուսաղեմն Իսրայելի մայրաքաղաք ճանաչելու մասին ԱՄՆ որոշումը խախտում է միջազգային իրավունքը և վնաս է հասցնում ՄԱԿ հեղինակությանը, հայտարարել է Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը, փոխանցում է Ռուսաստանի «ՌԻԱ Նովոստի» լրատվական գործակալությունը։ «Սպիտակ տունը խաչ է քաշել ՄԱԿ ԱԽ №478 բանաձևի վրա, որը ստորագրել է նաև ԱՄՆ-ն։ Չի կարող վստահություն լինել մի կազմակերպության նկատմամբ, որի որոշումներն անտեսվում են ՄԱԿ ԱԽ ամենամշտական անդամների կողմից։ Ոչ ոք իրավունք չունի իրեն օրենքից վեր դասել»,- ասել է Էրդողանը, փոխանցում է Anadolu-ն։ Էրդողանի խոսքով՝ Թրամփը փորձում է նպատակներին հասնել «Ես արել եմ, ուրեմն այդպես էլ կլինի» սկզբունքով։ «Կներեք, բայց նման մտածելակերպով համաշխարհային հանրությունը կառավարելը հեշտ չէ։ Ուժը նման իրավունք չի տալիս։ Դիմում եմ առաջատար պետությունների ղեկավարներին, նրանք են պատասխանատու խաղաղության համար»,- ասել է Թուրքիայի նախագահը։՚ Երուսաղեմի մասին ԱՄՆ որոշումը հարված է ՄԱԿ հեղինակությանը․ Էրդողան։ 23:53, 09.12.2017 թվական։[2]
  12. ՙՌուսաստանն ու Թուրքիան հայտարարել են, որ ԱՄՆ դեսպանությունը Թել Ավիվից Երուսաղեմ տեղափոխելու մասին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի որոշումը չի օգնում իրավիճակի կարգավորմանը Մերձավոր Արևելքում, այլ ընդհակառակը՝ ապակայունացնում է առանց այդ էլ բարդ իրավիճակը տարածաշրջանում։ Այդ մասին երեկ երեկոյան Անկարայում Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Էրդողանի հետ հանդիպումից հետո հայտարարել է Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը։ Երեկվա բանակցությունները տևել են շուրջ մեկ ժամ, օրակարգի առանցքային հարցերն են եղել իրավիճակը Երուսաղեմում և Սիրիական ճգնաժամի կարգավորումը։ Հանդիպմանը հետևել է կարճ մամուլի ասուլիս, որի ժամանակ Պուտինը մասնավորապես հայտարարել է, որ Էրդողանի հետ նախևառաջ քննարկել է Մերձավոր Արևելքում իրավիճակն ու սիրիական կարգավորումը, որի շուրջ Մոսկվան և Անկարան ակտիվ համագործակցում են։ Ասուլիսին Էրդողանը նաև հայտարարել է, որ մեկ շաբաթից կավարտվեն C-400 (S-400) հրթիռային համակարգերի մատակարարման հետ կապված աշխատանքները։ Հիշեցնենք՝ ավելի վաղ Թուրքիան և Ռուսաստանը ստորագրել են C-400 համակարգերի մասին համաձայնագիրը, ընդ որում C-400-ը գնելու համար Ռուսաստանը վարկ է տրամադրել Թուրքիային։ Թուրքիայում Պուտինը նաև հայտարարել է, որ Ռուսաստանը դուրս է բերում իր զորքերի հիմնական մասն այդ արաբական երկրից։ Իսկ թե որքա՞ն զինծառայող է մնում Սիրիայում, Պուտինը չի հստակեցրել։ Նշենք, որ Պուտինը երեկ նախ այցելել է Սիրիա, ապա Եգիպտոս, հետո նոր Թուրքի։ Թե՛ Անկարայում, թե՛ Կահիրեում հիմնական հարցերից մեկը Երուսաղեմի շուրջ ստեղծված իրավիճակն էր։ Այս հարցում Ռուսաստանը, Թուրքիան և Եգիպտոսը հայտարարել են, որ միակարծիք են և դեմ են Թրամփի որոշմանը։՚։ ՙԵրուսաղեմը Իսրայելի մայրաքաղաք ճանաչելու Թրամփի որոշումը ապակայունացնելու է իրավիճակը Մերձավոր Արևելքում. Պուտին՚։ ՙԱզատություն՚ ռադիոկայան, Դեկտեմբեր 12, 2017թ․։[3]
  13. ԱՄՆ-ը այսօր Երուսաղեմ կտեղափոխի Իսրայելում իր դեսպանատունը։ ՙԱյս որոշման մասին, հիշեցնենք, ավելի վաղ հայտարարել էր ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը՝ ընդգծելով, որ Միացյալ Նահանգները ամբողջ Երուսաղեմը ճանաչում է Իսրայելի մայրաքաղաք։ Այսօր՝ մայիսի 14-ին լրանում է Իսրայել Պետության հռչակման 70-րդ տարեդարձը:՚ ՙԱզատություն՚ ռադիոկայան, Մայիս 14, 2018թ․։[4]
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Finkelstein Israel, Silberman Neil Asher (2001)։ The Bible unearthed : archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories (1st Touchstone ed.)։ New York: Simon & Schuster։ ISBN 978-0-684-86912-4 
  15. 15,0 15,1 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995 Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."
  16. 16,0 16,1 Broshi Maguen (2001)։ Bread, Wine, Walls and Scrolls։ Bloomsbury Publishing։ էջ 174։ ISBN 978-1-84127-201-6 
  17. 17,0 17,1 «British Museum – Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (605–594 BCE)»։ Արխիվացված է օրիգինալից 30 October 2014-ին։ Վերցված է 30 October 2014 
  18. Jon L. Berquist (2007)։ Approaching Yehud: New Approaches to the Study of the Persian Period։ Society of Biblical Lit։ էջեր 195–։ ISBN 978-1-58983-145-2 
  19. Noah Rayman (29 September 2014)։ Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters։ TIME։ Վերցված է 5 December 2015 
  20. «Popular Opinion»։ The Palestine Post (Jerusalem)։ 7 December 1947։ էջ 1։ Արխիվացված է օրիգինալից 15 August 2012-ին 
  21. One Day that Shook the world Archived 12 January 2012 at the Wayback Machine. The Jerusalem Post, 30 April 1998, by Elli Wohlgelernter
  22. On the Move։ Time (New York)։ 31 May 1948։ Արխիվացված է օրիգինալից 16 October 2007-ին։ Վերցված է 6 August 2007 
  23. Levine Robert A. (7 November 2000)։ «See Israel as a Jewish Nation-State, More or Less Democratic»։ The New York Times։ Վերցված է 19 January 2011 
  24. William G. Dever, Did God Have a Wife?: Archaeology and Folk Religion in Ancient Israel, Wm. B. Eerdmans Publishing, 2005 p. 186.
  25. Geoffrey W. Bromiley, 'Israel,' in International Standard Bible Encyclopedia: E–J,Wm. B. Eerdmans Publishing, 1995 p. 907.
  26. R.L. Ottley, The Religion of Israel: A Historical Sketch, Cambridge University Press, 2013 pp. 31–32 note 5.
  27. Wells John C. (1990)։ Longman pronunciation dictionary։ Harlow, England: Longman։ էջ 381։ ISBN 978-0-582-05383-0  entry "Jacob".
  28. "And he said, Thy name shall be called no more Jacob, but Israel: for as a prince hast thou power with God and with men, and hast prevailed." (Genesis, 32:28, 35:10). See also Hosea 12:5.
  29. Exodus 12:40–41
  30. Exodus 6:16–20
  31. Barton & Bowden 2004, p. 126. "The Merneptah Stele ... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."
  32. Tchernov Eitan (1988)։ «The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant»։ Paléorient 14 (2): 63–65։ doi:10.3406/paleo.1988.4455 
  33. Rincon Paul (14 October 2015)։ «Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early'»։ BBC News։ Վերցված է 4 January 2017 
  34. Bar-Yosef Ofer (7 December 1998)։ «The Natufian Culture in the Levant, Threshold to the Origins of Agriculture»։ Evolutionary Anthropology 6 (5): 159–177։ doi:10.1002/(SICI)1520-6505(1998)6:5<159::AID-EVAN4>3.0.CO;2-7։ Վերցված է 4 January 2017 
  35. Dever William (2001)։ What Did the Biblical Writers Know, and When Did They Know It?։ Eerdmans։ էջեր 98–99։ ISBN 978-3-927120-37-2։ «After a century of exhaustive investigation, all respectable archaeologists have given up hope of recovering any context that would make Abraham, Isaac, or Jacob credible "historical figures" [...] archaeological investigation of Moses and the Exodus has similarly been discarded as a fruitless pursuit.» 
  36. Braunstein Susan L. (2011)։ «The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Farʿah (South)»։ Bulletin of the American Schools of Oriental Research 364 (364): 1–36։ JSTOR 10.5615/bullamerschoorie.364.0001։ doi:10.5615/bullamerschoorie.364.0001 
  37. Miller James Maxwell, Hayes John Haralson (1986)։ A History of Ancient Israel and Judah։ Westminster John Knox Press։ ISBN 978-0-664-21262-9 
  38. Tubb, 1998. pp. 13–14
  39. Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5
  40. Gnuse Robert Karl (1997)։ No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel։ England: Sheffield Academic Press Ltd։ էջեր 28, 31։ ISBN 1-85075-657-0 
  41. McNutt, 1999, էջ 35
  42. Bloch-Smith Elizabeth (2003)։ «Israelite Ethnicity in Iron I: Archaeology Preserves What Is Remembered and What Is Forgotten in Israel's History»։ Journal of Biblical Literature 122 (3): 401–425։ ISSN 0021-9231։ JSTOR 3268384։ doi:10.2307/3268384 
  43. Lehman in Vaughn 1992, pp. 156–162.
  44. McNutt, 1999, էջ 70
  45. Miller, 2012, էջ 98
  46. McNutt, 1999, էջ 72
  47. Miller, 2012, էջ 99
  48. Miller, 2012, էջ 105
  49. Lipschits Oded (2014)։ «The History of Israel in the Biblical Period»։ in Berlin Adele, Brettler Marc Zvi։ The Jewish Study Bible (անգլերեն) (2nd ed.)։ Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-997846-5 
  50. Kuhrt Amiele (1995)։ The Ancient Near East։ Routledge։ էջ 438։ ISBN 978-0-415-16762-8 
  51. K.L. Noll, Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion, A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.
  52. Thomas L. Thompson, Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources, Brill, 2000 pp. 275–276: 'They are rather a very specific group among the population of Palestine which bears a name that occurs here for the first time that at a much later stage in Palestine's history bears a substantially different signification.'
  53. Jonathan M Golden,Ancient Canaan and Israel: An Introduction, OUP, 2009 pp. 3–4.
  54. Lemche Niels Peter (1998)։ The Israelites in History and Tradition։ Westminster John Knox Press։ էջ 35։ ISBN 978-0-664-22727-2 
  55. Wright Jacob L. (July 2014)։ «David, King of Judah (Not Israel)»։ The Bible and Interpretation։ Արխիվացված է օրիգինալից 1 March 2021-ին։ Վերցված է 15 May 2021 
  56. Finkelstein, Silberman, էջեր 146-7
  57. Israel. Finkelstein։ The forgotten kingdom : the archaeology and history of Northern Israel։ էջ 74։ ISBN 978-1-58983-910-6։ OCLC 949151323 
  58. «ABC 5 (Jerusalem Chronicle) – Livius»։ www.livius.org։ Արխիվացված է օրիգինալից 5 May 2019-ին։ Վերցված է 26 March 2020 
  59. 59,0 59,1 «Second Temple Period (538 BCE to 70 CE) Persian Rule»։ Biu.ac.il։ Վերցված է 15 March 2014 
  60. Harper's Bible Dictionary, ed. by Achtemeier, etc., Harper & Row, San Francisco, 1985, p. 103
  61. Grabbe Lester L. (2004)։ A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud – A History of the Persian Province of Judah v. 1։ T & T Clark։ էջ 355։ ISBN 978-0-567-08998-4 
  62. Helyer Larry R., McDonald Lee Martin (2013)։ «The Hasmoneans and the Hasmonean Era»։ in Green Joel B., McDonald Lee Martin։ The World of the New Testament: Cultural, Social, and Historical Contexts։ Baker Academic։ էջեր 45–47։ ISBN 978-0-8010-9861-1։ OCLC 961153992։ «The ensuing power struggle left Hyrcanus with a free hand in Judea, and he quickly reasserted Jewish sovereignty... Hyrcanus then engaged in a series of military campaigns aimed at territorial expansion. He first conquered areas in the Transjordan. He then turned his attention to Samaria, which had long separated Judea from the northern Jewish settlements in Lower Galilee. In the south, Adora and Marisa were conquered; (Aristobulus') primary accomplishment was annexing and Judaizing the region of Iturea, located between the Lebanon and Anti-Lebanon mountains» 
  63. Ben-Sasson H.H. (1976)։ A History of the Jewish People։ Harvard University Press։ էջեր 226։ ISBN 0-674-39731-2։ «The expansion of Hasmonean Judea took place gradually. Under Jonathan, Judea annexed southern Samaria and began to expand in the direction of the coast plain... The main ethnic changes were the work of John Hyrcanus... it was in his days and those of his son Aristobulus that the annexation of Idumea, Samaria and Galilee and the consolidation of Jewish settlement in Trans-Jordan was completed. Alexander Jannai, continuing the work of his predecessors, expanded Judean rule to the entire coastal plain, from the Carmel to the Egyptian border... and to additional areas in Trans-Jordan, including some of the Greek cities there.» 
  64. Ben-Eliyahu Eyal (30 April 2019)։ Identity and Territory: Jewish Perceptions of Space in Antiquity։ էջ 13։ ISBN 978-0-520-29360-1։ OCLC 1103519319։ «From the beginning of the Second Temple period until the Muslim conquest—the land was part of imperial space. This was true from the early Persian period, as well as the time of Ptolemy and the Seleucids. The only exception was the Hasmonean Kingdom, with its sovereign Jewish rule—first over Judah and later, in Alexander Jannaeus's prime, extending to the coast, the north, and the eastern banks of the Jordan.» 
  65. Westwood Ursula (2017-04-01)։ «A History of the Jewish War, AD 66–74»։ Journal of Jewish Studies 68 (1): 189–193։ ISSN 0022-2097։ doi:10.18647/3311/jjs-2017 
  66. Karesh Sara E. (2006)։ Encyclopedia of Judaism։ ISBN 1-78785-171-0։ OCLC 1162305378։ «Until the modern period, the destruction of the Temple was the most cataclysmic moment in the history of the Jewish people. Without the Temple, the Sadducees no longer had any claim to authority, and they faded away. The sage Yochanan ben Zakkai, with permission from Rome, set up the outpost of Yavneh to continue develop of Pharisaic, or rabbinic, Judaism.» 
  67. Goldenberg Robert (1977)։ «The Broken Axis: Rabbinic Judaism and the Fall of Jerusalem»։ Journal of the American Academy of Religion XLV (3): 353։ ISSN 0002-7189։ doi:10.1093/jaarel/xlv.3.353 
  68. Taylor J. E. (15 November 2012)։ The Essenes, the Scrolls, and the Dead Sea։ Oxford University Press։ ISBN 9780199554485։ «These texts, combined with the relics of those who hid in caves along the western side of the Dead Sea, tells us a great deal. What is clear from the evidence of both skeletal remains and artefacts is that the Roman assault on the Jewish population of the Dead Sea was so severe and comprehensive that no one came to retrieve precious legal documents, or bury the dead. Up until this date the Bar Kokhba documents indicate that towns, villages and ports where Jews lived were busy with industry and activity. Afterwards there is an eerie silence, and the archaeological record testifies to little Jewish presence until the Byzantine era, in En Gedi. This picture coheres with what we have already determined in Part I of this study, that the crucial date for what can only be described as genocide, and the devastation of Jews and Judaism within central Judea, was 135 CE and not, as usually assumed, 70 CE, despite the siege of Jerusalem and the Temple's destruction» 
  69. Werner Eck, "Sklaven und Freigelassene von Römern in Iudaea und den angrenzenden Provinzen," Novum Testamentum 55 (2013): 1–21
  70. Raviv Dvir, Ben David Chaim (2021)։ «Cassius Dio's figures for the demographic consequences of the Bar Kokhba War: Exaggeration or reliable account?»։ Journal of Roman Archaeology (անգլերեն) 34 (2): 585–607։ ISSN 1047-7594։ doi:10.1017/S1047759421000271։ «Scholars have long doubted the historical accuracy of Cassius Dio's account of the consequences of the Bar Kokhba War (Roman History 69.14). According to this text, considered the most reliable literary source for the Second Jewish Revolt, the war encompassed all of Judea: the Romans destroyed 985 villages and 50 fortresses, and killed 580,000 rebels. This article reassesses Cassius Dio's figures by drawing on new evidence from excavations and surveys in Judea, Transjordan, and the Galilee. Three research methods are combined: an ethno-archaeological comparison with the settlement picture in the Ottoman Period, comparison with similar settlement studies in the Galilee, and an evaluation of settled sites from the Middle Roman Period (70–136CE). The study demonstrates the potential contribution of the archaeological record to this issue and supports the view of Cassius Dio's demographic data as a reliable account, which he based on contemporaneous documentation.» 
  71. 71,0 71,1 Mor Menahem (2016-04-18)։ The Second Jewish Revolt։ BRILL։ էջեր 483–484։ ISBN 978-90-04-31463-4։ doi:10.1163/9789004314634։ «Land confiscation in Judaea was part of the suppression of the revolt policy of the Romans and punishment for the rebels. But the very claim that the sikarikon laws were annulled for settlement purposes seems to indicate that Jews continued to reside in Judaea even after the Second Revolt. There is no doubt that this area suffered the severest damage from the suppression of the revolt. Settlements in Judaea, such as Herodion and Bethar, had already been destroyed during the course of the revolt, and Jews were expelled from the districts of Gophna, Herodion, and Aqraba. However, it should not be claimed that the region of Judaea was completely destroyed. Jews continued to live in areas such as Lod (Lydda), south of the Hebron Mountain, and the coastal regions. In other areas of the Land of Israel that did not have any direct connection with the Second Revolt, no settlement changes can be identified as resulting from it.» 
  72. H.H. Ben-Sasson, A History of the Jewish People, Harvard University Press, 1976, 0-674-39731-2, page 334: "In an effort to wipe out all memory of the bond between the Jews and the land, Hadrian changed the name of the province from Judaea to Syria-Palestina, a name that became common in non-Jewish literature."
  73. Ariel Lewin. The archaeology of Ancient Judea and Palestine. Getty Publications, 2005 p. 33. "It seems clear that by choosing a seemingly neutral name - one juxtaposing that of a neighboring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus - Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land." 0-89236-800-4
  74. Oppenheimer, A'haron and Oppenheimer, Nili. Between Rome and Babylon: Studies in Jewish Leadership and Society. Mohr Siebeck, 2005, p. 2.
  75. Cohn-Sherbok Dan (1996)։ Atlas of Jewish History։ Routledge։ էջ 58։ ISBN 978-0-415-08800-8 
  76. Lehmann Clayton Miles (18 January 2007)։ «Palestine»։ Encyclopedia of the Roman Provinces։ University of South Dakota։ Արխիվացված է օրիգինալից 7 April 2013-ին։ Վերցված է 9 February 2013 
  77. Morçöl 2006, p. 304
  78. The Darkening Age: The Christian Destruction of the Classical World by Catherine Nixey 2018
  79. Edward Kessler (2010)։ An Introduction to Jewish-Christian Relations։ Cambridge University Press։ էջ 72։ ISBN 978-0-521-70562-2 
  80. David Goodblatt (2006)։ «The Political and Social History of the Jewish Community in the Land of Israel, c. 235–638»։ in Steven Katz։ The Cambridge History of Judaism IV։ էջեր 404–430։ ISBN 978-0-521-77248-8։ «Few would disagree that, in the century and a half before our period begins, the Jewish population of Judah () suffered a serious blow from which it never recovered. The destruction of the Jewish metropolis of Jerusalem and its environs and the eventual refounding of the city... had lasting repercussions. [...] However, in other parts of Palestine the Jewish population remained strong [...] What does seem clear is a different kind of change. Immigration of Christians and the conversion of pagans, Samaritans and Jews eventually produced a Christian majority» 
  81. Bar Doron (2003)։ «The Christianisation of Rural Palestine during Late Antiquity»։ The Journal of Ecclesiastical History 54 (3): 401–421։ ISSN 0022-0469։ doi:10.1017/s0022046903007309։ «The dominant view of the history of Palestine during the Byzantine period links the early phases of the consecration of the land during the fourth century and the substantial external financial investment that accompanied the building of churches on holy sites on the one hand with the Christianisation of the population on the other. Churches were erected primarily at the holy sites, 12 while at the same time Palestine's position and unique status as the Christian 'Holy Land' became more firmly rooted. All this, coupled with immigration and conversion, allegedly meant that the Christianisation of Palestine took place much more rapidly than that of other areas of the Roman empire, brought in its wake the annihilation of the pagan cults and meant that by the middle of the fifth century there was a clear Christian majority.» 
  82. Kohen Elli (2007)։ History of the Byzantine Jews: A Microcosmos in the Thousand Year Empire։ University Press of America։ էջեր 26–31։ ISBN 978-0-7618-3623-0 
  83. «Roman Palestine»։ www.britannica.com։ Encyclopedia Britannica 
  84. Judaism in late antiquity, Jacob Neusner, Bertold Spuler, Hady R Idris, Brill, 2001, p. 155
  85. Gil Moshe (1997)։ A History of Palestine, 634–1099։ Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-59984-9 
  86. Allan D. Cooper (2009)։ The geography of genocide։ University Press of America։ էջ 132։ ISBN 978-0-7618-4097-8։ Վերցված է 1 January 2012 
  87. Carmel, Alex. The History of Haifa Under Turkish Rule. Haifa: Pardes, 2002 (965-7171-05-9), pp. 16–17
  88. Moshe Gil (1992)։ A History of Palestine, 634–1099։ Cambridge University Press։ էջ 829։ ISBN 978-0-521-40437-2։ Վերցված է 17 May 2015։ «Haifa was taken [...] in August 1100 or June 1101, according to Muslim sources which contradict one another. Albert of Aachen does not mention the date in a clear manner either. From what he says, it appears that it was mainly the Jewish inhabitants of the city who defended the fortress of Haifa. In his rather strange Latin style, he mentions that there was a Jewish population in Haifa, and that they fought bravely within the walls of the city. He explains that the Jews there were protected people of the Muslims (the Fatimids). They fought side by side with units of the Fatimid army, striking back at Tancred's army from above the walls of the citadel (... Judaei civis comixtis Sarracenorum turmis) until the Crusaders overcame them and they were forced to abandon the walls. The Muslims and the Jews then managed to escape from the fortress with their lives, while the rest of the population fled the city en masse. Whoever remained was slaughtered, and huge quantities of spoils were taken. [...] [Note #3: Albert of Aachen (Albericus, Albertus Aquensis), Historia Hierosolymitanae Expeditionis, in: RHC (Occ.), IV. p. 523; etc.]» 
  89. Irven M. Resnick (2012)։ Marks of Distinctions: Christian Perceptions of Jews in the High Middle Ages։ CUA Press։ էջեր 48–49։ ISBN 978-0-8132-1969-1։ «citizens of the Jewish race, who lived in the city by the favour and consent of the king of Egypt in return for payment of tribute, got on the walls bearing arms and put up a very stubborn defence, until the Christians, weighed down by various blows over the period of two weeks, absolutely despaired and held back their hands from any attack. [...] the Jewish citizens, mixed with Saracen troops, at once fought back manfully,... and counter-attacked. [Albert of Aachen, Historia Ierosolimitana 7.23, ed. and transl. Susan B. Edgington (Oxford: Clarendon Press, 2007), 516 and 521.]» 
  90. Sefer HaCharedim Mitzvat Tshuva Chapter 3. Maimonides established a yearly holiday for himself and his sons, 6 Cheshvan, commemorating the day he went up to pray on the Temple Mount, and another, 9 Cheshvan, commemorating the day he merited to pray at the Cave of the Patriarchs in Hebron.
  91. Abraham P. Bloch (1987)։ «Sultan Saladin Opens Jerusalem to Jews»։ One a day: an anthology of Jewish historical anniversaries for every day of the year։ KTAV Publishing House, Inc.։ էջ 277։ ISBN 978-0-88125-108-1։ Վերցված է 26 December 2011 
  92. Benzion Dinur (1974)։ «From Bar Kochba's Revolt to the Turkish Conquest»։ in David Ben-Gurion։ The Jews in their Land։ Aldus Books։ էջ 217։ Վերցված է 26 December 2011 
  93. Geoffrey Hindley (2007)։ Saladin: hero of Islam։ Pen & Sword Military։ էջ xiii։ ISBN 978-1-84415-499-9։ Վերցված է 26 December 2011 
  94. Alex Carmel, Peter Schäfer, Yossi Ben-Artzi (1990)։ The Jewish settlement in Palestine, 634–1881։ L. Reichert։ էջ 31։ ISBN 978-3-88226-479-1։ Վերցված է 21 December 2011 
  95. Samson ben Abraham of Sens, Jewish Encyclopedia.
  96. Moshe Lichtman (2006)։ Eretz Yisrael in the Parshah: The Centrality of the Land of Israel in the Torah։ Devora Publishing։ էջ 302։ ISBN 978-1-932687-70-5։ Վերցված է 23 December 2011 
  97. 97,0 97,1 Kramer Gudrun (2008)։ A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel։ Princeton University Press։ էջ 376։ ISBN 978-0-691-11897-0 
  98. M. Sharon (2010)։ «Al Khalil»։ Encyclopedia of Islam, Second Edition։ Koninklijke Brill NV 
  99. International Dictionary of Historic Places: Middle East and Africa by Trudy Ring, Robert M. Salkin, Sharon La Boda, pp. 336–339
  100. Dan Bahat (1976)։ Twenty centuries of Jewish life in the Holy Land: the forgotten generations։ Israel Economist։ էջ 48։ Վերցված է 23 December 2011 
  101. Fannie Fern Andrews (1976)։ The Holy Land under mandate։ Hyperion Press։ էջ 145։ ISBN 978-0-88355-304-6։ Վերցված է 25 December 2011 
  102. Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."
  103. «Palestine – Ottoman rule»։ www.britannica.com։ Encyclopedia Britannica։ Վերցված է 27 November 2018 
  104. Macalister and Masterman, 1906, p. 40
  105. «The Covenant of the League of Nations»։ Article 22։ Վերցված է 18 October 2012 
  106. "Mandate for Palestine," Encyclopaedia Judaica, Vol. 11, p. 862, Keter Publishing House, Jerusalem, 1972
  107. Rosenzweig 1997, p. 1 "Zionism, the urge of the Jewish people to return to Palestine, is almost as ancient as the Jewish diaspora itself. Some Talmudic statements ... Almost a millennium later, the poet and philosopher Yehuda Halevi ... In the 19th century ..."
  108. «An invention called 'the Jewish people'»։ Haaretz։ Արխիվացված է օրիգինալից 18 April 2010-ին։ Վերցված է 9 March 2010 
  109. Geoffrey Wigoder, G.G. (ed.)։ «Return to Zion»։ The New Encyclopedia of Judaism։ Վերցված է 8 March 2010 – via Answers.com 
  110. Gilbert 2005, p. 2. "Jews sought a new homeland here after their expulsions from Spain (1492) ..."
  111. Eisen Yosef (2004)։ Miraculous journey: a complete history of the Jewish people from creation to the present։ Targum Press։ էջ 700։ ISBN 978-1-56871-323-6 
  112. Morgenstern Arie (2006)։ Hastening redemption: Messianism and the resettlement of the land of Israel։ Oxford University Press։ էջ 304։ ISBN 978-0-19-530578-4 
  113. Barnai Jacob (1992)։ The Jews in Palestine in the Eighteenth Century: Under the Patronage of the Istanbul committee of Officials for Palestine։ University Alabama Press։ էջ 320։ ISBN 978-0-8173-0572-7 
  114. 114,0 114,1 114,2 114,3 «Immigration to Israel»։ Jewish Virtual Library։ Վերցված է 29 March 2012  The source provides information on the First, Second, Third, Fourth and Fifth Aliyot in their respective articles. The White Paper leading to Aliyah Bet is discussed «Aliyah During World War II and its Aftermath» 
  115. Kornberg 1993 "How did Theodor Herzl, an assimilated German nationalist in the 1880s, suddenly in the 1890s become the founder of Zionism?"
  116. Herzl 1946, p. 11
  117. «Chapter One»։ The Jewish Agency for Israel1։ 21 July 2005։ Վերցված է 21 September 2015 
  118. Stein 2003, p. 88. "As with the First Aliyah, most Second Aliyah migrants were non-Zionist orthodox Jews ..."
  119. Romano 2003, p. 30
  120. Macintyre Donald (26 May 2005)։ «The birth of modern Israel: A scrap of paper that changed history»։ The Independent։ Վերցված է 20 March 2012 
  121. Yapp M.E. (1987)։ The Making of the Modern Near East 1792–1923։ Harlow, England: Longman։ էջ 290։ ISBN 978-0-582-49380-3 
  122. Schechtman Joseph B. (2007)։ «Jewish Legion»։ Encyclopaedia Judaica 11։ Detroit: Macmillan Reference։ էջ 304։ Վերցված է 6 August 2014 
  123. Scharfstein 1996, p. 269. "During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements ... In 1920, Hashomer was disbanded and Haganah ("The Defense") was established."
  124. «League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922»։ Modern History Sourcebook։ 24 July 1922։ Վերցված է 27 August 2007 
  125. Shaw J. V. W. (1991) [1946]։ «Chapter VI: Population»։ A Survey of Palestine։ I: Prepared in December 1945 and January 1946 for the information of the Anglo-American Committee of Inquiry (Reprint ed.)։ Washington, DC: Institute for Palestine Studies։ էջ 148։ ISBN 978-0-88728-213-3։ OCLC 22345421 
  126. «Report to the League of Nations on Palestine and Transjordan, 1937»։ British Government։ 1937։ Արխիվացված է օրիգինալից 23 September 2013-ին։ Վերցված է 14 July 2013 
  127. Walter Laqueur (2009)։ A History of Zionism: From the French Revolution to the Establishment of the State of Israel։ Knopf Doubleday Publishing Group։ ISBN 978-0-307-53085-1։ Վերցված է 15 October 2015 
  128. Hughes M (2009)։ «The banality of brutality: British armed forces and the repression of the Arab Revolt in Palestine, 1936–39»։ English Historical Review։ CXXIV (507): 314–354։ doi:10.1093/ehr/cep002։ Արխիվացված է օրիգինալից 21 February 2016-ին 
  129. Khalidi, Walid (1987). From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestine Problem Until 1948. Institute for Palestine Studies. 978-0-88728-155-6
  130. Government of Palestine, Department of Statistics, Village Statistics, 1945.
  131. Fraser 2004, p. 27
  132. Motti Golani (2013)։ Palestine Between Politics and Terror, 1945–1947։ UPNE։ էջ 130։ ISBN 978-1-61168-388-2 
  133. Cohen Michael J (2014)։ Britain's Moment in Palestine:Retrospect and Perspectives, 1917–1948 (First ed.)։ Abingdon and New York: Routledge։ էջ 474։ ISBN 978-0-415-72985-7 
  134. The Terrorism Ahead: Confronting Transnational Violence in the Twenty-First | By Paul J. Smith | M.E. Sharpe, 2007 | p. 27
  135. Encyclopedia of Terrorism, Harvey W. Kushner, Sage, 2003 p. 181
  136. Encyclopædia Britannica article on the Irgun Zvai Leumi
  137. The British Empire in the Middle East, 1945–1951: Arab Nationalism, the United States, and Postwar Imperialism. William Roger Louis, Oxford University Press, 1986, p. 430
  138. 138,0 138,1 138,2 Clarke, Thurston. By Blood and Fire, G.P. Puttnam's Sons, New York, 1981
  139. 139,0 139,1 Bethell Nicholas (1979)։ The Palestine Triangle։ Andre Deutsch 
  140. «A/RES/106 (S-1)»։ General Assembly resolution։ United Nations։ 15 May 1947։ Արխիվացված է օրիգինալից 6 August 2012-ին։ Վերցված է 12 August 2012 
  141. «A/364»։ Special Committee on Palestine։ United Nations։ 3 September 1947։ Արխիվացված է օրիգինալից 10 June 2012-ին։ Վերցված է 12 August 2012 
  142. «Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47)»։ United Nations։ 20 April 1949։ Արխիվացված է օրիգինալից 3 January 2011-ին։ Վերցված է 31 July 2007 
  143. Hoffman, Bruce: Anonymous Soldiers (2015)
  144. «Resolution 181 (II). Future government of Palestine»։ United Nations։ 29 November 1947։ Վերցված է 21 March 2017 
  145. Nathan Thrall, The Only Language They Understand: Forcing Compromise in Israel and Palestine, Henry Holt and Company 2017 978-1-627-79710-8 pp. 41,227 n.9.
  146. Morris, 2008, էջ 75
  147. Morris, 2008, էջ 396
  148. Morris, 2008, էջ 66
  149. Bregman 2002, pp. 40–41
  150. Gelber Yoav (2006)։ Palestine 1948։ Brighton: Sussex Academic Press։ էջ 17։ ISBN 978-1-902210-67-4 
  151. Morris, 2008, էջ 77–78
  152. Tal David (2003)։ War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy։ Routledge։ էջ 471։ ISBN 978-0-7146-5275-7 
  153. Morris, 2008
  154. «Declaration of Establishment of State of Israel»։ Israel Ministry of Foreign Affairs։ 14 May 1948։ Արխիվացված է օրիգինալից 17 March 2017-ին։ Վերցված է 21 March 2017 
  155. Clifford, Clark, "Counsel to the President: A Memoir", 1991, p. 20.
  156. Jacobs Frank (7 August 2012)։ «The Elephant in the Map Room»։ Borderlines (The New York Times)։ Վերցված է 3 September 2012 
  157. Karsh Efraim (2002)։ The Arab–Israeli conflict: The Palestine War 1948։ Osprey Publishing։ էջ 50։ ISBN 978-1-84176-372-9 
  158. Ben-Sasson 1985, p. 1058
  159. Morris, 2008, էջ 205
  160. Rabinovich Itamar, Reinharz, Jehuda (2007)։ Israel in the Middle East: Documents and Readings on Society, Politics, and Foreign Relations, Pre-1948 to the Present։ Brandeis։ էջ 74։ ISBN 978-0-87451-962-4 
  161. David Tal (2004)։ War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy։ Routledge։ էջ 469։ ISBN 978-1-135-77513-1։ «some of the Arab armies invaded Palestine in order to prevent the establishment of a Jewish state, Transjordan...» 
  162. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ FOOTNOTEMorris2008396 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  163. Morris, 2008, էջ 187
  164. «PDF copy of Cablegram from the Secretary-General of the League of Arab States to the Secretary-General of the United Nations: S/745: 15 May 1948»։ Un.org։ 9 September 2002։ Արխիվացված է օրիգինալից 7 January 2014-ին։ Վերցված է 13 October 2013 
  165. Karsh Efraim (2002)։ The Arab–Israeli conflict: The Palestine War 1948։ Osprey Publishing։ ISBN 978-1-84176-372-9 
  166. Morris Benny (2004)։ The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited։ Cambridge University Press։ էջ 602։ ISBN 978-0-521-00967-6 
  167. «עיצוב יחסי יהודים - ערבים בעשור הראשון»։ lib.cet.ac.il 
  168. «Two Hundred and Seventh Plenary Meeting»։ The United Nations։ 11 May 1949։ Արխիվացված է օրիգինալից 12 September 2007-ին։ Վերցված է 13 July 2007 
  169. William Roger Louis (1984)։ The British Empire in the Middle East, 1945–1951: Arab Nationalism, the United States, and Postwar Imperialism։ Clarendon Press։ էջ 579։ ISBN 978-0-19-822960-5։ «"The transcript makes it clear that British policy acted as a brake on Jordan. "King Abdullah was personally anxious to come to agreement with Israel", Kirkbride stated, "and in fact it was our restraining influence which had so far prevented him from doing so". Knox Helm confirmed that the Israelis hoped to have a settlement with Jordan, and that they now genuinely wished to live peacefully within their frontiers, if only for economic reasons".» 
  170. Lustick 1988, pp. 37–39
  171. «Israel (Labor Zionism)»։ Country Studies։ Վերցված է 12 February 2010 
  172. Segev, Tom. 1949: The First Israelis. "The First Million". Trans. Arlen N. Weinstein. New York: The Free Press, 1986. Print. pp. 105–107
  173. Shulewitz Malka Hillel (2001)։ The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands։ Continuum։ ISBN 978-0-8264-4764-7 
  174. Laskier, Michael "Egyptian Jewry under the Nasser Regime, 1956–70" pp. 573–619 from Middle Eastern Studies, Volume 31, Issue # 3, July 1995 p. 579.
  175. «Population, by Religion»։ Israel Central Bureau of Statistics։ 2016։ Վերցված է 4 September 2016 
  176. Bard Mitchell (2003)։ The Founding of the State of Israel։ Greenhaven Press։ էջ 15 
  177. Hakohen Devorah (2003)։ Immigrants in Turmoil: Mass Immigration to Israel and Its Repercussions in the 1950s and After։ Syracuse University Press։ ISBN 978-0-8156-2969-6 ; for ma'abarot population, see p. 269.
  178. Clive Jones, Emma Murphy, Israel: Challenges to Identity, Democracy, and the State, Routledge 2002 p. 37: "Housing units earmarked for the Oriental Jews were often reallocated to European Jewish immigrants; Consigning Oriental Jews to the privations of ma'aborot (transit camps) for longer periods."
  179. Segev 2007, pp. 155–157
  180. Shindler 2002, pp. 49–50
  181. Kameel B. Nasr (1996)։ Arab and Israeli Terrorism: The Causes and Effects of Political Violence, 1936–1993։ McFarland։ էջեր 40–։ ISBN 978-0-7864-3105-2։ «Fedayeen to attack...almost always against civilians» 
  182. Gilbert 2005, p. 58
  183. Isaac Alteras (1993)։ Eisenhower and Israel: U.S.-Israeli Relations, 1953–1960։ University Press of Florida։ էջեր 192–։ ISBN 978-0-8130-1205-6։ «the removal of the Egyptian blockade of the Straits of Tiran at the entrance of the Gulf of Aqaba. The blockade closed Israel's sea lane to East Africa and the Far East, hindering the development of Israel's southern port of Eilat and its hinterland, the Nege. Another important objective of the Israeli war plan was the elimination of the terrorist bases in the Gaza Strip, from which daily fedayeen incursions into Israel made life unbearable for its southern population. And last but not least, the concentration of the Egyptian forces in the Sinai Peninsula, armed with the newly acquired weapons from the Soviet bloc, prepared for an attack on Israel. Here, Ben-Gurion believed, was a time bomb that had to be defused before it was too late. Reaching the Suez Canal did not figure at all in Israel's war objectives. » 
  184. Dominic Joseph Caraccilo (2011)։ Beyond Guns and Steel: A War Termination Strategy։ ABC-CLIO։ էջեր 113–։ ISBN 978-0-313-39149-1։ «The escalation continued with the Egyptian blockade of the Straits of Tiran, and Nasser's nationalization of the Suez Canal in July 1956. On October 14, Nasser made clear his intent:"I am not solely fighting against Israel itself. My task is to deliver the Arab world from destruction through Israel's intrigue, which has its roots abroad. Our hatred is very strong. There is no sense in talking about peace with Israel. There is not even the smallest place for negotiations." Less than two weeks later, on October 25, Egypt signed a tripartite agreement with Syria and Jordan placing Nasser in command of all three armies. The continued blockade of the Suez Canal and Gulf of Aqaba to Israeli shipping, combined with the increased fedayeen attacks and the bellicosity of recent Arab statements, prompted Israel, with the backing of Britain and France, to attack Egypt on October 29, 1956.» 
  185. Alan Dowty (2005)։ Israel/Palestine։ Polity։ էջեր 102–։ ISBN 978-0-7456-3202-5։ «Gamal Abdel Nasser, who declared in one speech that "Egypt has decided to dispatch her heroes, the disciples of Pharaoh and the sons of Islam and they will cleanse the land of Palestine....There will be no peace on Israel's border because we demand vengeance, and vengeance is Israel's death."...The level of violence against Israelis, soldiers and civilians alike, seemed to be rising inexorably.» 
  186. «Suez Crisis: Key players» (en-GB)։ 21 July 2006։ Վերցված է 19 July 2018 
  187. Schoenherr Steven (15 December 2005)։ «The Suez Crisis»։ Վերցված է 31 May 2013 
  188. Gorst Anthony, Johnman, Lewis (1997)։ The Suez Crisis։ Routledge։ ISBN 978-0-415-11449-3 
  189. Benny Morris (25 May 2011)։ Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–1998։ Knopf Doubleday Publishing Group։ էջեր 300, 301։ ISBN 978-0-307-78805-4։ «[p. 300] In exchange (for Israeli withdrawal) the United states had indirectly promised to guarantee Israel's right of passage through the straits (to the Red sea) and its right to self defense if the Egyptian closed them....(p 301) The 1956 war resulted in a significant reduction of...Israeli border tension. Egypt refrained from reactivating the Fedaeen, and...Egypt and Jordan made great effort to curb infiltration» 
  190. «Adolf Eichmann»։ Jewish Virtual Library։ Վերցված է 18 September 2007 
  191. Cole 2003, p. 27. "... the Eichmann trial, which did so much to raise public awareness of the Holocaust ..."
  192. Shlomo Shpiro (2006)։ «No place to hide: Intelligence and civil liberties in Israel»։ Cambridge Review of International Affairs 19 (44): 629–648։ doi:10.1080/09557570601003361 
  193. Cohen Avner (3 May 2019)։ «How a Standoff with the U.S. Almost Blew up Israel's Nuclear Program»։ Haaretz 
  194. «The Battle of the Letters, 1963: John F. Kennedy, David Ben-Gurion, Levi Eshkol, and the U.S. Inspections of Dimona | National Security Archive»։ 29 April 2019 
  195. "The Politics of Miscalculation in the Middle East", by Richard B. Parker (1993 Indiana University Press) p. 38
  196. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ RoutledgeAtlas անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  197. Maoz Moshe (1995)։ Syria and Israel: From War to Peacemaking։ Oxford University Press։ էջ 70։ ISBN 978-0-19-828018-7 
  198. «On This Day 5 Jun»։ BBC։ 5 June 1967։ Վերցված է 26 December 2011 
  199. Segev 2007, p. 178
  200. Gat Moshe (2003)։ Britain and the Conflict in the Middle East, 1964–1967: The Coming of the Six-Day War։ Greenwood Publishing Group։ էջ 202։ ISBN 978-0-275-97514-2 
  201. John Quigley, The Six-Day War and Israeli Self-Defense: Questioning the Legal Basis for Preventive War, Cambridge University Press, 2013, p. 32.
  202. Samir A. Mutawi (2002)։ Jordan in the 1967 War։ Cambridge University Press։ էջ 93։ ISBN 978-0-521-52858-0։ «Although Eshkol denounced the Egyptians, his response to this development was a model of moderation. His speech on 21 May demanded that Nasser withdraw his forces from Sinai but made no mention of the removal of UNEF from the Straits nor of what Israel would do if they were closed to Israeli shipping. The next day Nasser announced to an astonished world that henceforth the Straits were, indeed, closed to all Israeli ships» 
  203. Segev 2007, p. 289
  204. Smith 2006, p. 126. "Nasser, the Egyptian president, decided to mass troops in the Sinai ... casus belli by Israel."
  205. Bennet James (13 March 2005)։ «The Interregnum»։ The New York Times Magazine։ Վերցված է 11 February 2010 
  206. «Israel Ministry of Foreign Affairs – The Palestinian National Covenant – July 1968»։ Mfa.gov.il։ Վերցված է 13 March 2009 
  207. Silke Andrew (2004)։ Research on Terrorism: Trends, Achievements and Failures։ Routledge։ էջ 149 (256 pp.)։ ISBN 978-0-7146-8273-0։ Վերցված է 8 March 2010 
  208. Gilbert Martin (2002)։ The Routledge Atlas of the Arab–Israeli Conflict: The Complete History of the Struggle and the Efforts to Resolve It։ Routledge։ էջ 82։ ISBN 978-0-415-28116-4։ Վերցված է 8 March 2010 
  209. Andrews Edmund, Kifner John (27 January 2008)։ «George Habash, Palestinian Terrorism Tactician, Dies at 82»։ The New York Times։ Վերցված է 29 March 2012 
  210. «1973: Arab states attack Israeli forces»։ On This Day (BBC News)։ 6 October 1973։ Վերցված է 15 July 2007 
  211. «Agranat Commission»։ Knesset։ 2008։ Վերցված է 8 April 2010 
  212. Bregman 2002, pp. 169–170 "In hindsight we can say that 1977 was a turning point ..."
  213. Bregman 2002, pp. 171–174
  214. Bregman 2002, pp. 186–187
  215. Bregman 2002, pp. 186
  216. «Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel»։ Knesset։ Վերցված է 14 January 2017 
  217. Cleveland William L. (1999)։ A history of the modern Middle East։ Westview Press։ էջ 356։ ISBN 978-0-8133-3489-9 
  218. Lustick Ian (1997)։ «Has Israel Annexed East Jerusalem?»։ Middle East Policy V (1): 34–45։ ISSN 1061-1924։ OCLC 4651987544։ doi:10.1111/j.1475-4967.1997.tb00247.x։ Արխիվացված է օրիգինալից 20 November 2009-ին։ Վերցված է 1 June 2013 
  219. «Golan Heights profile»։ BBC News։ 27 November 2015։ Վերցված է 6 January 2017 
  220. Hillier T. (1998)։ Sourcebook on Public International Law։ Routledge։ ISBN 978-1-135-35366-7։ Վերցված է 2021-10-12 
  221. Monacella R., Ware S.A. (2007)։ Fluctuating Borders: Speculations about Memory and Emergence։ RMIT University Press։ ISBN 978-1-921166-48-8։ Վերցված է 2021-10-12 
  222. Friedberg Rachel M. (November 2001)։ «The Impact of Mass Migration on the Israeli Labor Market»։ The Quarterly Journal of Economics 116 (4): 1373–1408։ doi:10.1162/003355301753265606 
  223. Bregman 2002, p. 199
  224. Schiff Ze'ev, Ehud Yaari (1984)։ Israel's Lebanon War։ Simon & Schuster։ էջ 284։ ISBN 978-0-671-47991-6 
  225. Silver Eric (1984)։ Begin: The Haunted Prophet։ Random House։ էջ 239։ ISBN 978-0-394-52826-7 
  226. Tessler Mark A. (1994)։ A History of the Israeli–Palestinian conflict։ Indiana University Press։ էջ 677։ ISBN 978-0-253-20873-6 
  227. Stone & Zenner 1994, p. 246. "Toward the end of 1991 ... were the result of internal Palestinian terror."
  228. Haberman Clyde (9 December 1991)։ «After 4 Years, Intifada Still Smolders»։ The New York Times։ Վերցված է 28 March 2008 
  229. Mowlana , Gerbner & Schiller 1992, p. 111
  230. Bregman 2002, p. 236
  231. «From the End of the Cold War to 2001»։ Boston College։ Արխիվացված է օրիգինալից 27 August 2013-ին։ Վերցված է 20 March 2012 
  232. «The Oslo Accords, 1993»։ U.S. Department of State։ Արխիվացված է օրիգինալից 22 January 2010-ին։ Վերցված է 30 March 2010 
  233. «Israel–PLO Recognition – Exchange of Letters between PM Rabin and Chairman Arafat – Sept 9, 1993»։ Israeli Ministry of Foreign Affairs։ Վերցված է 31 March 2010 
  234. Harkavy & Neuman 2001, p. 270. "Even though Jordan in 1994 became the second country, after Egypt to sign a peace treaty with Israel ..."
  235. «Sources of Population Growth: Total Israeli Population and Settler Population, 1991–2003»։ Settlements information։ Foundation for Middle East Peace։ Արխիվացված է օրիգինալից 26 August 2013-ին։ Վերցված է 20 March 2012 
  236. Kurtzer Daniel, Lasensky, Scott (2008)։ Negotiating Arab-Israeli peace: American leadership in the Middle East։ United States Institute of Peace Press։ էջ 44։ ISBN 978-1-60127-030-6 
  237. Cleveland William L. (1999)։ A history of the modern Middle East։ Westview Press։ էջ 494։ ISBN 978-0-8133-3489-9 
  238. «Israel marks Rabin assassination»։ BBC News։ 12 November 2005 
  239. Bregman 2002, p. 257
  240. «The Wye River Memorandum»։ U.S. Department of State։ 23 October 1998։ Վերցված է 30 March 2010 
  241. Gelvin 2005, p. 240
  242. Gross Tom (16 January 2014)։ «The big myth: that he caused the Second Intifada»։ The Jewish Chronicle։ Վերցված է 22 April 2016 
  243. Hong Nicole (23 February 2015)։ «Jury Finds Palestinian Authority, PLO Liable for Terrorist Attacks in Israel a Decade Ago»։ The Wall Street Journal։ Վերցված է 22 April 2016 
  244. Ain Stewart (20 December 2000)։ «PA: Intifada Was Planned»։ The Jewish Week։ Արխիվացված է օրիգինալից 13 October 2007-ին 
  245. Samuels David (1 September 2005)։ «In a Ruined Country»։ The Atlantic։ Վերցված է 27 March 2013 
  246. «West Bank barrier route disputed, Israeli missile kills 2»։ USA Today։ 29 July 2004։ Արխիվացված է օրիգինալից 20 October 2012-ին։ Վերցված է 1 October 2012 
  247. Harel Amos, Issacharoff Avi (1 October 2010)։ «Years of rage»։ Haaretz։ Վերցված է 12 August 2012 
  248. King Laura (28 September 2004)։ «Losing Faith in the Intifada»։ Los Angeles Times։ Վերցված է 12 August 2012 ; Diehl Jackson (27 September 2004)։ «From Jenin To Fallujah?»։ The Washington Post։ Վերցված է 12 August 2012 ; Amidror Yaakov։ «Winning Counterinsurgency War: The Israeli Experience»։ Strategic Perspectives։ Jerusalem Center for Public Affairs։ Վերցված է 12 August 2012 ; Frisch Hillel (12 January 2009)։ «The Need for a Decisive Israeli Victory Over Hamas»։ Perspectives Papers on Current Affairs։ Begin-Sadat Center for Strategic Studies։ Արխիվացված է օրիգինալից 14 June 2012-ին։ Վերցված է 12 August 2012  ; Buchris Ofek (9 March 2006)։ «The "Defensive Shield" Operation as a Turning Point in Israel's National Security Strategy»։ Strategy Research Project։ United States Army War College։ Վերցված է 12 August 2012 ; Krauthammer Charles (18 June 2004)։ «Israel's Intifada Victory»։ The Washington Post։ Վերցված է 12 August 2012 ; Plocker Sever (22 June 2008)։ «2nd Intifada forgotten»։ Ynetnews։ Վերցված է 12 August 2012 ; Ya'alon Moshe (January 2007)։ «Lessons from the Palestinian 'War' against Israel»։ Policy Focus։ Washington Institute for Near East Policy։ Վերցված է 12 August 2012 ; Hendel Yoaz (20 September 2010)։ «Letting the IDF win»։ Ynetnews։ Վերցված է 12 August 2012 ; Zvi Shtauber, Yiftah Shapir (2006)։ The Middle East strategic balance, 2004–2005։ Sussex Academic Press։ էջ 7։ ISBN 978-1-84519-108-5։ Վերցված է 12 February 2012 
  249. «Fatalities before Operation "Cast Lead"»։ B'Tselem։ Վերցված է 14 January 2017 
  250. «Security Council Calls for End to Hostilities between Hizbollah, Israel, Unanimously Adopting Resolution 1701 (2006)»։ United Nations Security Council Resolution 1701։ 11 August 2006 
    Escalation of hostilities in Lebanon and in Israel since Hizbollah's attack on Israel on 12 July 2006
  251. Harel Amos (13 July 2006)։ «Hezbollah kills 8 soldiers, kidnaps two in offensive on northern border»։ Haaretz։ Վերցված է 20 March 2012 
  252. Koutsoukis Jason (5 January 2009)։ «Battleground Gaza: Israeli ground forces invade the strip»։ Sydney Morning Herald։ Վերցված է 5 January 2009 
  253. Ravid Barak (18 January 2009)։ «IDF begins Gaza troop withdrawal, hours after ending 3-week offensive»։ Haaretz։ Վերցված է 20 March 2012 
  254. Azoulay Yuval (1 January 2009)։ «Two IDF soldiers, civilian lightly hurt as Gaza mortars hit Negev»։ Haaretz։ Վերցված է 20 March 2012 
  255. Lappin Yaakov, Lazaroff Tovah (12 November 2012)։ «Gaza groups pound Israel with over 100 rockets»։ The Jerusalem Post։ Վերցված է 27 March 2013 
  256. Stephanie Nebehay (20 November 2012)։ «UN rights boss, Red Cross urge Israel, Hamas to spare civilians»։ Reuters։ Վերցված է 20 November 2012 ; al-Mughrabi Nidal (24 November 2012)։ «Hamas leader defiant as Israel eases Gaza curbs»։ Reuters։ Վերցված է 8 February 2013 ; «Israeli air strike kills top Hamas commander Jabari»։ The Jerusalem Post։ Վերցված է 14 November 2012 
  257. «Israel and Hamas Trade Attacks as Tension Rises»։ The New York Times։ 8 July 2014 
  258. «Israel and Hamas agree Gaza truce, Biden pledges assistance»։ Reuters։ 21 May 2021 
  259. «Israel's accession to the OECD»։ Organisation for Economic Co-operation and Development։ Վերցված է 12 August 2012 
  260. Israel's Free Trade Area Agreements, IL: Tamas, http://www.tamas.gov.il/NR/exeres/A01F7E09-0217-47F9-B04F-5D0DEE3D91FB.htm, վերցված է 8 September 2011 
  261. «Israel signs free trade agreement with Mercosur»։ Israel Ministry of Foreign Affairs։ 19 December 2007։ Վերցված է 15 October 2012 
  262. 262,0 262,1 262,2 Israel's Independence Day 2019 (Report). Israel Central Bureau of Statistics. 6 May 2019. https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/134/11_19_134b.pdf։ Վերցված է 7 May 2019. 
  263. «ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators»։ IRIN։ 14 July 2009 
  264. Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", Social Identities 10:2, 267–292, 2004
  265. «Israel rounds up African migrants for deportation»։ Reuters։ 11 June 2012 
  266. «The Land: Urban Life»։ Israel Ministry of Foreign Affairs։ Արխիվացված է օրիգինալից 7 June 2013-ին 
  267. Israel's Apartheid against Palestinians: Cruel System of Domnination and Crime Against Humanity, Amnesty International 2022 p.16:'Today, Palestinian citizens and permanent residents of Israel comprise some 21% of Israel's population and number approximately 1.9 million. Some 90% of Palestinians with Israeli citizenship live in 139 densely populated towns and villages in the Galilee and Triangle regions in northern Israel and the Negev/Naqab region in the south, as a result of deliberate segregation policies. The vast majority of the remaining 10% live in "mixed cities".'
  268. 'A Threshold Crossed,' Human Rights Watch 27 April 2021 pp.7,57-63:' This policy, which aims to maximize Jewish Israeli control over land, concentrates the majority of Palestinians who live outside Israel's major, predominantly Jewish cities into dense, under-served enclaves and restricts their access to land and housing, while nurturing the growth of nearby Jewish communities.'
  269. Nimer Sultany, 'The Making of an Underclass: The Palestinian Citizens of Israel,' Israel Studies Review Vol. 27, No. 2, (Winter 2012), pp. 190-200 pp.191,194.'the Palestinian Israeli population grew from 156,000 in 1948 to 1.4 million in 2012. Their villages became overcrowded as their land reserves steadily decreased. The lands were transferred from Palestinian private hands to state control. . .While the state has established hundreds of Jewish communities, it has not established any new Palestinian communities since 1948—except in the forced concentration of the Bedouin communities in poor towns.'
  270. Gershon Shafir , From Overt to Veiled Segregation: Israel's Palestinian Arab Citizens in the Galilee, International Journal of Middle East Studies, Volume 50 Issue 1 February 2018, pp.1-22 pp.4,7:' With about 90 percent of Israel's Palestinian citizens living in Arab-only towns and villages, they suffer from the hypersegregation typical of African American urban neighborhoods and its attendant deleterious consequences. This remarkable similarity, however, has different origins...Palestinian residents in old mixed cities are congregated into distinct neighborhoods, whereas in new mixed cities they form distinct enclaves, distinguished by strong family and communal ties'
  271. «Can Jews and Palestinians live peacefully in Israel? The data on mixed neighborhoods says yes»։ Washington Post։ Վերցված է 15 February 2022 
  272. «Health status – Life expectancy at birth – OECD Data»։ theOECD 
  273. Saabneh 2016
  274. Dov Chernichovsky, Bishara Bisharat, Liora Bowers, Aviv Brill, and Chen Sharony, "The Health of the Arab Israeli Population". Taub Center for Social Policy Studies in Israel December 2017 pp.1-50, 13 (2015)
  275. «Taub Center report shows discrepancy in Jewish, Arab life expectancy»։ Ynetnews։ Վերցված է 15 February 2022 
  276. «The Law of Return»։ Knesset։ Արխիվացված է օրիգինալից 27 November 2005-ին։ Վերցված է 14 August 2007 
  277. DellaPergola Sergio (2000) [2000]։ «Still Moving: Recent Jewish Migration in Comparative Perspective»։ in Daniel J. Elazar, Morton Weinfeld։ The Global Context of Migration to Israel։ New Brunswick, NJ: Transaction Publishers։ էջեր 13–60։ ISBN 978-1-56000-428-8 
  278. Herman Pini (1 September 1983)։ The Myth of the Israeli Expatriate։ Moment Magazine 8 (8): 62–63 
  279. Gould Eric D., Moav Omer (2007)։ «Israel's Brain Drain»։ Israel Economic Review 5 (1): 1–22։ SSRN 2180400 
  280. Rettig Gur Haviv (6 April 2008)։ «Officials to US to bring Israelis home»։ The Jerusalem Post։ Վերցված է 20 March 2012 
  281. «Jews, by Continent of Origin, Continent of Birth & Period of Immigration»։ Israel Central Bureau of Statistics։ 6 September 2017։ Վերցված է 19 September 2017 
  282. Goldberg Harvey E. (2008)։ «From Sephardi to Mizrahi and Back Again: Changing Meanings of "Sephardi" in Its Social Environments»։ Jewish Social Studies 15 (1): 165–188։ doi:10.18647/2793/JJS-2008 
  283. «The myth of the Mizrahim»։ The Guardian (London)։ 3 April 2009 
  284. «Missing Mizrahim»։ 31 August 2009 
  285. Okun Barbara S., Khait-Marelly Orna (2006)։ «Socioeconomic Status and Demographic Behavior of Adult Multiethnics: Jews in Israel»։ Hebrew University of Jerusalem։ Արխիվացված է օրիգինալից 29 October 2013-ին։ Վերցված է 26 May 2013 
  286. DellaPergola, Sergio (2011)։ «Jewish Demographic Policies»։ The Jewish People Policy Institute 
  287. «Israel (people)»։ Encyclopedia.com։ 2007 
  288. Yoram Ettinger (5 April 2013)։ «Defying demographic projections»։ Israel Hayom։ Վերցված է 29 October 2013 
  289. Gorenberg Gershom (26 June 2017)։ Settlements: The Real Story։ The American Prospect։ Վերցված է 25 August 2017 
  290. 290,0 290,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ districts_pop անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  291. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ jerusalem_pop անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  292. «Settlements in the Gaza Strip»։ Settlement Information։ Արխիվացված է օրիգինալից 26 August 2013-ին։ Վերցված է 12 December 2007 
  293. «Population of Israel on the Eve of 2022»։ Cbs.gov.il։ Վերցված է 2022-02-13 
  294. Konrad Adenauer Foundation. Citizenship, Identity and Political Participation: Measuring the Attitudes of the Arab Citizens in Israel, December 2017: pages 22, 25 and 28; quote (p.28): "The positions of the participants in the focus groups reflect the strength of Palestinian-Arab identity among Arab citizens and the fact that they do not see a contradiction between Palestinian-Arab national identity and Israeli civic identity. The designation "Israeli-Arab" aroused great opposition in the focus groups, as did Israel's Independence Day. A comparison of views expressed in the focus groups with the general results of the survey points to differences between collective positions and memory and individual feelings and attitudes. The collective position presented in the focus group discussions finds expression in the public sphere and emphasizes the Palestinian national identity. Conversely, the responses of the survey participants reveal individual attitudes that assign a broader (albeit secondary, identity) dimension to the component of Israeli civic identity"; quote (p.25): "Amongst the participants there was consensus that Palestinian identity occupies a central place in their consciousness. The definition "Palestinian" has national and emotional importance, as it embodies the heritage of Arab citizens and their culture. This was expressed explicitly in the words of the participants: "We are Palestinian Arabs and we say this with pride;""We are Palestinian citizens of Israel. The emphasis is on the word 'Palestinians'"; "I am first and foremost a Palestinian and nothing more." The designation "Arab citizens of Israel" was acceptable to them on the basis of the understanding that it is impossible to live without citizenship, and as long as Israeli citizenship does not harm the national consciousness. Conversely, the participants spoke out against the designation "Arab-Israeli" and made statements such as "I am an Arab, I belong to a larger culture than the State of Israel"; "We are not the Arabs of Israel, I am an Arab who does not belong to the State of Israel. My roots and my Arabness existed before them." "[Arab-Israeli is an inappropriate expression because our ancestors were here before '48."]
  295. Lynfield Ben (27 September 2017)։ «Survey: 60% of Arab Israelis have positive view of state»։ The Jerusalem Post | JPost.com։ Վերցված է 23 October 2017 
  296. «Localities, Population and Density per Sq. Km., by Metropolitan Area and Selected Localities»։ Israel Central Bureau of Statistics։ 6 September 2017։ Վերցված է 19 September 2017 
  297. Roberts 1990, p. 60 Although East Jerusalem and the Golan Heights have been brought directly under Israeli law, by acts that amount to annexation, both of these areas continue to be viewed by the international community as occupied, and their status as regards the applicability of international rules is in most respects identical to that of the West Bank and Gaza.
  298. 2.22 Localities and Population, by Municipal Status and District, 2018
  299. «List of Cities in Israel» 
  300. «New town Harish harbors hopes of being more than another Pleasantville»։ The Times of Israel։ 25 August 2015։ Վերցված է 2 July 2018 
  301. Choshen Maya (2021)։ «Population of Jerusalem, by Age, Religion and Geographical Spreading, 2019»։ Jerusalem Institute for Policy Research։ Վերցված է 19 May 2021 
  302. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ lang1 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  303. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ lang2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  304. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ lang3 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  305. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ lang4 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  306. Israel Central Bureau of Statistics: The Ethiopian Community in Israel
  307. «Israel may admit 3,000 Ethiopia migrants if Jews»։ Reuters։ 16 July 2009 
  308. Meyer Bill (17 August 2008)։ «Israel's welcome for Ethiopian Jews wears thin»։ The Plain Dealer։ Վերցված է 1 October 2012 
  309. «Study: Soviet immigrants outperform Israeli students»։ Haaretz։ 10 February 2008 
  310. «French radio station RFI makes aliyah»։ Ynetnews։ 5 December 2011 
  311. Spolsky Bernard (1999)։ Round Table on Language and Linguistics։ Washington, DC: Georgetown University Press։ էջեր 169–170։ ISBN 978-0-87840-132-1։ «In 1948, the newly independent state of Israel took over the old British regulations that had set English, Arabic, and Hebrew as official languages for Mandatory Palestine but, as mentioned, dropped English from the list. In spite of this, official language use has maintained a de facto role for English, after Hebrew but before Arabic.» 
  312. Bat-Zeev Shyldkrot Hava (2004)։ «Part I: Language and Discourse»։ in Diskin Ravid Dorit, Bat-Zeev Shyldkrot Hava։ Perspectives on Language and Development: Essays in Honor of Ruth A. Berman։ Kluwer Academic Publishers։ էջ 90։ ISBN 978-1-4020-7911-5։ «English is not considered official but it plays a dominant role in the educational and public life of Israeli society. ... It is the language most widely used in commerce, business, formal papers, academia, and public interactions, public signs, road directions, names of buildings, etc. English behaves 'as if' it were the second and official language in Israel.» 
  313. Shohamy Elana (2006)։ Language Policy: Hidden Agendas and New Approaches։ Routledge։ էջեր 72–73։ ISBN 978-0-415-32864-7։ «In terms of English, there is no connection between the declared policies and statements and de facto practices. While English is not declared anywhere as an official language, the reality is that it has a very high and unique status in Israel. It is the main language of the academy, commerce, business, and the public space.» 
  314. «English programs at Israeli universities and colleges»։ Israel Ministry of Foreign Affairs 
  315. «Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988 - 2016»։ Israel Central Bureau of Statistics։ 4 September 2018։ Վերցված է 10 May 2019 
  316. Starr Kelsey Jo, Masci David (8 March 2016)։ «In Israel, Jews are united by homeland but divided into very different groups»։ Pew Research Center։ Վերցված է 14 January 2017 
  317. «At the edge of the abyss»։ Haaretz։ 24 November 2009 
  318. «Israel’s Religiously Divided Society: Intergroup marriage and friendship» (անգլերեն)։ Pew Research Center's Religion & Public Life Project։ 2016-03-08։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-06-08-ին։ Վերցված է 2018-12-12 
  319. Bassok Moti (25 December 2006)։ «Israel's Christian population numbers 148,000 as of Christmas Eve»։ Haaretz։ Վերցված է 26 April 2012 
  320. «National Population Estimates»։ Israel Central Bureau of Statistics։ էջ 27։ Արխիվացված է օրիգինալից 7 August 2011-ին։ Վերցված է 6 August 2007 
  321. «Israel's disputatious Avigdor Lieberman: Can the coalition hold together?»։ The Economist։ 11 March 2010։ Վերցված է 12 August 2012 
  322. Levine Lee I. (1999)։ Jerusalem: its sanctity and centrality to Judaism, Christianity, and Islam։ Continuum International Publishing Group։ էջ 516։ ISBN 978-0-8264-1024-5 
  323. Hebrew Phrasebook։ Lonely Planet Publications։ 1999։ էջ 156։ ISBN 978-0-86442-528-7 
  324. «The Baháʼí World Centre: Focal Point for a Global Community»։ The Baháʼí International Community։ Արխիվացված է օրիգինալից 29 June 2007-ին։ Վերցված է 2 July 2007 
  325. «Teaching the Faith in Israel»։ Baháʼí Library Online։ 23 June 1995։ Վերցված է 6 August 2007 
  326. «Kababir and Central Carmel – Multiculturalism on the Carmel»։ Վերցված է 8 January 2015 
  327. «Visit Haifa»։ Վերցված է 8 January 2015 
  328. «Education in Ancient Israel»։ American Bible Society։ Վերցված է 3 July 2015 
  329. Moaz, Asher (2006)։ «Religious Education in Israel»։ University of Detroit Mercy Law Review 83 (5): 679–728 
  330. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ David Adler անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  331. Karin Kloosterman (30 October 2005)։ «Bill Gates – Israel is a high tech superpower»։ Israel21։ Վերցված է 3 July 2015 
  332. Gary Shapiro (11 July 2013)։ What Are The Secrets Behind Israel's Growing Innovative Edge?։ Forbes։ Վերցված է 3 July 2015 
  333. Education at a Glance: Israel (Report). Organisation for Economic Co-operation and Development. 15 September 2016. http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en։ Վերցված է 18 January 2017. 
  334. «Top Ten Reasons to Invest in Israel»։ Israel Ministry of Foreign Affairs։ Արխիվացված է օրիգինալից 18 December 2012-ին։ Վերցված է 12 August 2012 
  335. «Israel: IT Workforce»։ Information Technology Landscape in Nations Around the World։ Արխիվացված է օրիգինալից 13 September 2006-ին։ Վերցված է 14 August 2007 
  336. Israeli Schools: Religious and Secular Problems։ Education Resources Information Center։ 10 October 1984։ Վերցված է 20 March 2012 
  337. Kashti Or, Ilan Shahar (18 July 2007)։ «Knesset raises school dropout age to 18»։ Haaretz։ Վերցված է 20 March 2012 
  338. «Summary of the Principal Laws Related to Education»։ Israel Ministry of Foreign Affairs։ 26 January 2003։ Արխիվացված է օրիգինալից 18 February 2006-ին։ Վերցված է 4 August 2007 
  339. 339,0 339,1 Shetreet Ida Ben, Woolf Laura L. (2010)։ «Education»։ Publications Department։ Ministry of Immigrant Absorption։ Վերցված է 30 August 2012 
  340. «Religion and Education Around the World»։ 13 December 2016 
  341. «6. Jewish educational attainment»։ 13 December 2016 
  342. «How Religious Groups Differ in Educational Attainment»։ 13 December 2016 
  343. «Jews at top of class in first-ever global study of religion and education»։ 13 December 2016 
  344. «The Israeli Matriculation Certificate»։ United States-Israel Educational Foundation via the University of Szeged University Library։ January 1996։ Արխիվացված է օրիգինալից 15 September 2017-ին։ Վերցված է 5 August 2007 
  345. «המגזר הערבי נוצרי הכי מצליח במערכת החינוך)»։ Վերցված է 30 October 2014 
  346. Druckman Yaron (23 December 2012)։ «Christians in Israel: Strong in education»։ Ynetnews։ Վերցված է 30 October 2014 
  347. Konstantinov Viacheslav (2015)։ «Patterns of Integration into Israeli Society among Immigrants from the Former Soviet Union over the Past Two Decades»։ Myers-JDC-Brookdale Institute։ Վերցված է 9 March 2017 
  348. «עולים מחבר העמים מצליחים יותר בבגרויות»։ וואלה! חדשות։ 10 February 2008 
  349. «Students in Grade 12 – Matriculation Examinees and Those Entitled to a Certificate»։ Israel Central Bureau of Statistics։ 2016։ Վերցված է 5 March 2017 
  350. Silver Stefan (11 May 2017)։ «Israel's educational tradition drives economic growth»։ Kehlia News Israel 
  351. «Higher Education in Israel»։ Embassy of Israel In India։ Արխիվացված է օրիգինալից 25 July 2012-ին։ Վերցված է 19 March 2012 
  352. Paraszczuk Joanna (17 July 2012)։ «Ariel gets university status, despite opposition»։ The Jerusalem Post։ Վերցված է 21 December 2013 
  353. «About Technion»։ Technion։ Արխիվացված է օրիգինալից 24 December 2013-ին։ Վերցված է 21 December 2013 
  354. «Israel»։ Monash University։ Արխիվացված է օրիգինալից 24 December 2013-ին։ Վերցված է 21 December 2013 
  355. «History of the Library»։ National Library of Israel։ Վերցված է 22 August 2014 
  356. «Israel»։ Academic Ranking of World Universities։ 2016։ Արխիվացված է օրիգինալից 17 August 2016-ին։ Վերցված է 6 January 2017 
  357. «Asian Studies: Israel as a 'Melting Pot'»։ National Research University Higher School of Economics։ Վերցված է 18 April 2012 
  358. Mendel Yonatan, Ranta Ronald (2016)։ From the Arab Other to the Israeli Self: Palestinian Culture in the Making of Israeli National Identity։ Routled։ էջ 137։ ISBN 978-1-317-13171-7։ «early settlers found it useful and suitable to imitate, adopt, adapt and later appropriate local customs, traditions, symbols and words. This was the principal process that we have unearthed in the book, and which changed in style, volume and recognition with time and with the shifting political environment in Palestine/Israel, yet was kept in the DNA of what Jewish-Israelis perceive as 'Israeliness'. It was an ongoing love-hate tango with the Arab-Palestinian 'other', which on the one hand represented the opposite of the 'self', and on the other hand, its presence was a mandatory ingredient in the creation of many of the customs, traditions and practices considered as local and as Israeli [...] the line of thinking according to which the Arab-Palestinian influence on Hebrew culture has been dramatically reduced following the creation of Israel as an independent state in 1948, is simply inaccurate and does not reflect the reality of Jewish-Arab-Palestinian relations. Not only were the early relations between settlers and Arab-Palestinians important – we would say essential – to our understanding of modern life in Israel and to Jewish-Israeli identity and culture, but the fascination leading to adaptation of Arab and Arab-Palestinian cultures did not end in 1948, it is in fact an ongoing process [...] many of the customs and traditions, which Jewish-Israelis define as belonging to the Israeli way of life and that represent 'Israeliness', are based on those early relations and cultural appropriations.» 
  359. Mendel Yonatan, Ranta Ronald (2016)։ From the Arab Other to the Israeli Self: Palestinian Culture in the Making of Israeli National Identity։ Routledge։ էջեր 140–141։ ISBN 978-1-317-13171-7։ «Jewish-Israeli identity and culture [...] have had a wide range of influences, among these were also Arab and Arab-Palestinian elements. When we looked at them in greater detail through Israeli food, Israeli dance, Israeli music, or Israeli symbols, we found – somewhere in their very root – also an Arab component. This is a unique influence not only because the Arab-Palestinian influence is common in different cultural fields, but because it seems that these influences are the least noted [...] Arab and Arab-Palestinian influence is much more important in understanding Jewish-Israeli identity and culture than given credit or recognised, and that it had an effect – at times basic and at times more profound – on the deferent cultural fields that constitute what Jewish-Israelis perceive as 'Israeliness' and the Israeli way of life. We believe that due to political reasons, the Arab influence on Israeli culture has been underestimated and overlooked [...] presentation of the Jewish and Arab identity and culture as two binaries is misleading. The two identities should be viewed more accurately as a scale with overlapping points, while acknowledging that – despite the conflict and at times because of the conflict – it is hard to admit that at the end of many Hebrew sentences sits an Arab smoking a 'nargilah' and that the Arab-Palestinian 'Other' is actually at the very heart of the Jewish-Israeli 'Self'... Jewish-Israelis and Arab-Palestinians share a number of similarities and points of contact that allow for easier diffusion of culture and symbols. These include, for example the presence of large communities of Jews who have originated in Arab countries and the increasing visibility and involvement of Arab-Palestinians in Israeli politics, economy and society. It is therefore expected that this proximity will result in constant cultural diffusion.» 
  360. Ran Ami (25 August 1998)։ «Encounters: The Vernacular Paradox of Israeli Architecture»։ Ministry of Foreign Affairs։ Վերցված է 6 September 2007 
  361. Brinn David (23 October 2005)։ «Israeli, Palestinian and Jordanian DJs create bridge for peace»։ ISRAEL21c։ Վերցված է 20 March 2012 
  362. «The International Israeli Table»։ Israel Ministry of Foreign Affairs։ Վերցված է 26 June 2009 
  363. «Jewish Festivals and Days of Remembrance in Israel»։ Israel Ministry of Foreign Affairs։ Արխիվացված է օրիգինալից 14 August 2007-ին։ Վերցված է 16 September 2007 
  364. «Depositing Books to The Jewish National & University Library»։ Jewish National and University Library։ Արխիվացված է օրիգինալից 29 May 2012-ին։ Վերցված է 21 August 2007 
  365. «The Annual Israeli Book Week Report 2016»։ National Library of Israel։ Վերցված է 26 April 2018 
  366. «The Nobel Prize in Literature 1966»։ Nobel Foundation։ Վերցված է 12 August 2007 
  367. «Emile Habibi, Encyclopædia Britannica»։ Վերցված է 21 June 2014 
  368. «Israel Prize Official Site – Recipients in 1992 (in Hebrew)» 
  369. Broughton , Ellingham & Trillo 1999, pp. 365–369
  370. «Israel»։ World Music։ National Geographic Society։ Արխիվացված է օրիգինալից 10 February 2012-ին։ Վերցված է 20 March 2012 
  371. Ben-Sasson 1985, p. 1095
  372. Ewbank Alison J., Papageorgiou, Fouli T. (1997)։ Whose Master's Voice?: The Development of Popular Music in Thirteen Cultures։ Greenwood Press։ էջ 117։ ISBN 978-0-313-27772-6 
  373. Davis Barry (5 February 2007)։ «Israel Philharmonic Orchestra celebrates 70th anniversary»։ Ministry of Foreign Affairs (from Israel21c)։ Արխիվացված է օրիգինալից 6 February 2007-ին։ Վերցված է 13 August 2007 
  374. «Israel»։ Eurovision Song Contest։ European Broadcasting Union։ Վերցված է 31 May 2013 
  375. «History»։ Eurovision Song Contest։ European Broadcasting Union։ Վերցված է 31 May 2013 
  376. «About the Red Sea Jazz Festival»։ Red Sea Jazz Festival։ Արխիվացված է օրիգինալից 12 March 2012-ին։ Վերցված է 20 March 2012 
  377. «Israeli Folk Music»։ World Music։ National Geographic Society։ Արխիվացված է օրիգինալից 3 January 2012-ին։ Վերցված է 20 March 2012 
  378. התיאטרון הלאומי הבימה (եբրայերեն)։ Habima National Theatre։ Վերցված է 13 August 2007