Առաջին համաշխարհային պատերազմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ
WWImontage.jpg
Թվական հուլիսի 28 1914նոյեմբերի 11 1918
Վայր Եվրոպա, Աֆրիկա և Մերձավոր Արևելք (կարճատև Չինաստանում և Խաղաղօվկիանոսյան կղզիներում)
Պատճառ տնտեսական իմպերիալիզմ, տարածքային և տնտեսական հավակնություններ, առևտրի խոչընդոտում, սպառազինությունների մրցավազք, միլիտարիզմ և ինքնիշխանություն, ուժերի հավասարակշռության խախտում, լոկալ հակամարտություններ, եվրոպական տերությունների դաշնային պարտավորություններ
Արդյունք Անտանտի հաղթանակ, փետրվարյան և հոկտեմբերյան հեղափոխություններ Ռուսաստանում և նոյեմբերյան հեղափոխության արդյունք Ռուսաստանի, Օսմանյան կայսրության, Ավստրիայի, Հունգարիայի փլուզում։ Սկսվում է ամերիկյան կապիտալի ներթափանցումը Եվրոպա։
Հակառակորդներ
Անտանտն և նրա կողմնակիցները՝

Ռուսական կայսրություն Ռուսական կայսրություն/հանրապետություն Ռուսաստանի Խորհրդային Դաշնային Սոցիալիստական Հանրապետություն ՌԽԴՍՀ (մինչև 1918մարտի 3)
Երրոդ ֆրանսիական հանրապետություն Ֆրանսիա
Բրիտանական կայսրություն Բրիտանական կայսրություն
Սերբիա Սերբիա
Բելգիա Բելգիա
Չեռնոգորիա Չեռնոգորիա
Իտալիա Իտալիա (1915-ից)
Ռումինիա Ռումինիա (1916-ից)
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ (1917-ից)
Հունաստան Հունաստան (1917-ից)
Ճապոնական կայսրություն Ճապոնական կայսրություն
և ուրիշները

Կենտրոնական ուժերը և նրա կողմնակիցները՝

Գերմանիա Գերմանիա
Ավստրո-Հունգարիա Ավստրո-Հունգարիա
Օսմանյան կայսրություն Օսմանյան կայսրություն
Բուլղարիա Բուլղարիա
և ուրիշները

Դեպքեր, որոնք բերեցին Առաջին համաշխարհային պատերազմին
Եռյակ դաշինք 1882
Ֆրանս-ռուսական դաշինք 1894
Անգլո-գերմանական ռազմածովային սպառազինությունների մրցավազք 1898–1912
Անգլո-ֆրանսիական համաձայնություն 1904
Տանջիրյան ճգնաժամ 1905–06
Անգլո-ռուսական համաձայնություն 1907
Բոսնիական ճգնաժամ 1908–09
Ագադիրյան ճգնաժամ 1911
Թուրք-իտալական պատերազմ 1911–12
Բալկանյան պատերազմներ 1912–13
Սարաևոյի սպանություն 1914
Հուլիսյան ճգնաժամ 1914

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ կամ Առաջին Աշխարհամարտ (անգլ.՝ First World War կամ Great War կամ WWI) Համաշխարհային պատերազմ հիմնականում կենտրոնացված Եվրոպայում, այն սկսվել է 1914 թվականի հուլիսի 28-ին և տևեց մինչև 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ը։ Պատերազմում զոհվեցին մոտ 9 միլիոն զինվորական և ավելի քան 7 միլիոն խաղաղ բնակիչ, սակայն թվերը շատ մոտավոր են և հստակ թիվ ոչ ոքի հայտնի չէ։ Այն մարդկության պատմության մեջ ամենաարյունալի պատերազմներից մեկն էր, որը բերեց շատ քաղաքական փոփոխությունների և հեղափոխությունների[1]:

Պատերազմին ներքաշված էին ժամանակի բոլոր հզոր պետությունները[2], որոնք բաժանված էին երկու դաշինքի, որոնցից էին Անտանտը, որի կազմում էին Միացյալ թագավորությունը, Ֆրանսիան ու Ռուսական կայսրությունը և Կենտրոնական ուժերը, որի կազմում էին Գերմանիան և Ավստրո-Հունգարիան։ Մինչդեռ Իտալիան եղել է և' Անտանտի և' Կենտրոնական ուժերի կազմում[3]: Հետագայում նոր ուժեր ներքաշվեցին հակամարտությանը, այդ թվում Իտալիան, Ճապոնիան և ԱՄՆ-ն, որոնք միացան Անտանտին, իսկ Օսմանյան կայսրությունը և Բուլղարիան միացան Կենտրոնական ուժերին։ Պատերզամին մասնակցում էր ավելի քան 70 միլիոն զինվորական, որոնցից 60 միլիոնը միայն Եվրոպայում[4][5]: Պատերազմի առիթ եղավ Ֆրանց Ֆերդինանդ արքայազնի սպանությունը հարավսլավացի ազգայնական Գավրիլո Պրինցիպի կողմից Սարաևոյում։ Սրանից հետո Ավստրո-Հունգարիան վերջնագիր ներկայացրեց Սերբիայի թագավորությանը[6][7], և նախորդ տասնամյակներում ձևավորված երկու դաշինքները դուրս եկան իրար դեմ։ Մի քանի շաբաթվա ընթացքում պատերազմը տարածվեց ամբողջ աշխարհում։

1914 թվականի հուլիսի 28-ին Ավստո-Հուգարիան պատերազմ հայտարարեց Սերբիային և սկսվեց Սերբական արշավանքը[8][9]: Քանի որ Ռուսաստանը պետք է պաշտպաներ սերբերին, իսկ Գերմանիան ներխուժեց Բելգիա և Լյուքսեմբուրգ, Բրիտանիան պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային։ Գերմանիայի կողմից Փարիզի անհաջող գրոհից հետո ռազմաճակատը կոչվեց Արևմտյան ճակատ, որը վերածվեց խրամատային պատերազմի, տևեց մինչև 1917 թվականը։ Մինչդեռ Արևելյան ճակատում, ռուսական զորքերը հաջողությամբ հաղթահարում էին Ավստրո-Հունգարացիներին և կանգնեցվեցին Արևելյան Պրուսիայում Գերմանացիների կողմից։ 1914 թվականի նոյեմբերին Օսմանյան կայսրությունը միացավ Կենտրոնական ուժերին և բացեց Կովկասյան, Միջագետքի և Սինայական ճակատները։ Իտալիան միացավ Անտանտին 1915 թվականին, իսկ նույն տարում Բուլղարիան միացավ Կենտրոնական ուժերին, մինչդեռ, Ռումինիան միացավ Անտանտին 1916 թվականին, իսկ Միացյալ Նահանգները միացան Անտանտին 1917 թվականին։

Ռուսական փետրվարյան և հոկտեմբերյան հեղափոխություններից հետո, ռուսները դուրս եկան պատերազմից Կենտրոնական ուժերի հետ կնքելով Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիր: 1918 թվականի գարնանը գերմանացիները անցան լայնածավալ հարձակման արևմտյան ճակատում, սակայն Անտանտը միավորեց իր ուժերը և հզոր հակահարված տվեցին գերմանացիներին։ 1918 թվականի նոյեմբերի 4-ին Ավստրո-Հունգարիան համաձայնեց հաշտություն խնդրել, և Գերմանիան, որտեղ նույնպես ահագնացել էր հեղափոխության վտանգը, համաձայնվեց զենքը վայր դնել 1918 թվականի նոյեմբերի 11--ին։ Այսպիսով պատերազմը ավարտվեց Անտանտի հաղթանակով։

Պատերազմի ավարտին Գերմանական կայսրությունը, Ռուսական կայսրությունը, Ավստրո-Հունգարական կայսրությունը և Օսմանյան կայսրությունը փլուզվեցին։ Արդյունքում հիմնադրվեցին շատ անկախ պետություններ, այդ թվում Հայաստանի առաջին հանրապետությունը, իսկ Գերմանիայի գաղութները բաժանվեցին հաղթողների միջև։ 1919 թվականի Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում Մեծ քառյակը (Բրիտանիա, Ֆրանսիա, ԱՄՆ և Իտալիա) ստորագրեցին մի շարք պայմանագրեր։ Ստեղծվեց Ազգերի լիգա, որպեսզի հետագայում բացառվեր նմանատիպ հակամարտություն։ Սակայն արդյունքում Եվրոպական շատ երկրներ ընկան խորը ճգնաժամի մեջ և զարգացավ ազգայնամոլությունը, ինչից ծնունդ առավ նաև Նացիզմը։

Բովանդակություն

Անվանում[խմբագրել]

Մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբը այն պարզապես կոչել են Համաշխարհային պատերազմ կամ Մեծ պատերազմ և այնուհետև միայն կոչվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմ[10][11]:

Կանադական Մակլին ամսագիրը 1914 թվականի գրել է, որ որոշ պատերազմներ իրենք են ընտրում իրենց անունը, սա Մեծ պատերազմ է[12]: 1918-1939 թվականներին պատերազմը ավելի հաճախ կոչվել է Համաշխարհային պատերազմ:

"Առաջին համաշխարհային պատերազմ" տերմինը առաջին անգամ օգտագործել է գերմանացի փիլիսոփա Էռնստ Հեկկելը 1914 թվականի սեպտեմբերի 14-ին, նա գրել է, որ կասկած չկա, որ այս եվրոպական պատերազմը կդառնա առաջին համաշխարհային պատերազմը պատմության մեջ[13]:

Մինչպատերազմյան իրավիճակ[խմբագրել]

Առաջին համաշխարհային պատերզամի ռազմական դաշինքներ. Անտանտ կանաչով, Կենտրոնական ուժեր դարչնագույն

Քաղաքական և ռազմական դաշինքներ[խմբագրել]

19-րդ դարում եվրոպական խոշոր տերությունները պայքարում էին Եվրոպայում ուժային հավասարակշռության հասնելու համար, այդ պատճառով ստեղծվեցին քաղաքական և ռազմական դաշինքներ։[3] Դաշինքները սկսեցին ձևավորվել 1815 թվականին և ստեղծվեց Սրբազան դաշինք Պրուսիայի, Ռուսաստանի և Ավստրիայի միջև։ 1873 թվականի հոկտեմբերին գերմանիայի կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկը համաձայնեցրեց Երեք միապետների դաշինքն (գերմաներեն` Dreikaiserbund) Ավստրո-Հունգարիայի, Ռուսաստանի և Գերմանիայի միապետերի միջև։ Համաձայնությունը տապալվեց, քանի որ Ավստրո-Հունգարիան և Ռուսաստան հետ համաձայնության չեկան Բալկանների հարցում։ Գերմանիան և Ավստրո-Հունգարիան ստեղծեցին նոր դաշինք 1879 թվականին` այն կոչելով Երկյակ դաշինք։ Սա միջոց էր ռուսներին դուրս մղել Բալկաններից, քանի որ Օսմանյան կայսրությունը օրեցօր թուլանում էր։[3] 1882 թվականին դաշինքին միացավ նաև Իտալիան և կոչվեց Եռյակ դաշինք:[14]

Բիսմարկը շատ էր ջանք թափում թողնել Ռուսաստանին Գերմանիայի դաշնակից, քանի որ միաժամանակ չէր ցանկանում կռվել երկու ճակատով` Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի դեմ։ Երբ Վիլհելմ II-ը դարձավ գերմանիայի կայսր (Կայզեր), Բիսմարկը ստիպված էր հեռանալ պաշտոնից, իսկ նրա դաշնակցային պլանները փոխեցին։ Օրինակ Կայզերը որոշեց նորացնել Փոխապահովագրման պայմանագիրը Ռուսաստանի հետ 1890 թվականին։ Երկու տարի անց կնքվեց Ֆրանկո-ռուսական դաշինքը ի հակադրություն եռյակ դաշինքի։ 1904 թվականին Բրիտանիան մի շարք պայմանագրեր կնքեց Ֆրանսիայի հետ և 1907 թվականին Բրիտանիան Ռուսաստանի հետ ստորագրեց Անգլո-Ռուսական կոնվեցիան։ Պաշտոնապես այս համաձայնագրերը չէին նշանակում դաշինքի ստեղծում, սակայն հետագայում այս համաձայնագրերի ամբողջություն հայտնի դարձավ որպես Անտանտ դաշինք։[3]

Սպառազինության մրցավազք[խմբագրել]

1871 թվականից Պրուս-Ֆրանսիական պատերազմից հետո, երբ Գերմանիան միավորվեց և դարձավ կայսրություն, երկրի տնտեսությունը սկսեց ավելի արագ տեմպերով աճել։ 1890-ական թվականների կեսերից Վիլհելմ II-ը տնտեսական շահույթը օգտագործեց Kaiserliche Marine-ի (Գերմանական կայսերական նավատորմ) կառուցման համար, այն գլխավորեց Ադմիրալ Ալֆրեդ ֆոն Տիրպիտց, որը պետք է արժանի հակառակորդ լիներ բրիտանական Թագավորական նավատորմին [15] 1906 թվականի հետազոտությունները կարծում էին, որ Բրիտանիայի առավելությունը Գերմանիայից շատ չնչին է[15]։ Բրիտանիայի և Գերմանիայի սպառազինության մրցավազքը վարակեց Եվրոպայի մյուս տերություններին, որոնք նույնպես առաջնությունը սկսեցին տալ ռազմական արդյունաբերությանը։[16] 1908-ից 1913 թվականներին եվրոպական երկրների ռազմական ծախսերը գերազանցում էին ընդհանուր ծախսերի 50%-ը[17]։

Սարաևոյի քաղաքացիները կարդում են Ավստրո-Հունգարիայի հարձակման մասին։

Բալկանների հակամարտություն[խմբագրել]

Ավստրո-Հունգարիան պատճառ դարձավ Բոսնիական ճգնաժամի 1908–1909 թվականներին, պաշտոնապես նախկին օսմանյան տարածք Բոսնիան և Հերցեգովինան համարելով իր տարածք, որը օկուպացրել էր 1878 թվականին։ Սա բարկացրեց Սերբիայի թագավորությանը և նրա սլավոն բարեկամ Ռուսական կայսրությանը։[18] 1912 և 1913 թվականներին տեղի ունեցավ Առաջին բալկանյան պատերազմը որտեղ Բալկանյան լիգան կռվում էր Օսմանյան կայսրության դեմ։ Արդյունքում կնքվեց Լոնդոնի պայմանագիրը, որով Ալբանիան անկախացավ, իսկ Բուլղարիան, Սերբիան և Հունաստանը ընդարձակեցին իրենց տարածքները Օսմանյան կայսրության հաշվին։ 1913 թվականին սկսվեց Երկրորդ բալկանյան պատերազմը ինչը ավելի ապակայունացրեց տարածաշրջանը։[19]

Պատերազմի սկիզբ[խմբագրել]

Նկարը հաճախ բնորոշվում է որպես Գավրիլո Պրինցիպի ձերբակալում, սակայն որոշ մարդիկ[20][21] կարծում են, որ նկարում լրտես Ֆերդինանդ Բերն է։

Սարաևոյի սպանություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ֆրանց Ֆերդինանդի սպանություն


1914 թվականի հունիսի 28-ին թագաժառանգ Ֆրանց Ֆերդինանդը այցելեց Բոսնիա և Հերցեգովինայի մայրաքաղաք Սարաևո: Վեց հոգանոց բոսնիացի ազգայնականներ Մլադա Բոսնիա ազգայնական խմբավորումից, որոնք հովանավորվում էին սերբիական «Սև Ձեռք» կազմակերպության կողմից, հավաքվեցին նույն փողոցում, որտեղ հանգրվանելու էր Ֆերդինանդը։ Նրանցից մեկը ձեռքի նռնակ նետեց Ֆերդինանդի մեքենայի տակ, բայց վրիպեց։ Մոտաքայքում որոշ մարդիկ վիրավորվեցին, բայց Ֆերդինանդի շարասյունը շարունակեց ընթացքը։ Մյուս մահափորձը նույնպես ձախողվեց, քանի որ մեքենաները կանգ չառան։ Մեկ ժամ անց, երբ Ֆրանց Ֆերդինանդը այցելեց Սարաևոյի հիվանդանոց մահափոձից տուժածներին տեսակցության, նրա շարասյունը սխալ շրջադարձ կատարեց փողոցում, որտեղ կանգնած էր Պրինցիպը։ Ատրճանակով Պրինցիպը գնդակահարեց Ֆերդինանդին և նրա կնոջը։ Ավստրիայի բնակչության շրջանում արձագանքը եղավ թույլ և անտարբեր։ Ինչպես պատմաբան Զբինեկ Զեմանը ավելի ուշ գրեց, «ժողովուրդը բավական անտարբեր էր այս սպանությունից հետո։ Կիրակի և երկուշաբթի (28 և 29 հունիս), ողջ Վիեննան լսում էր երաժշտություն և խմում էր գինի։"[22][23]

Ամբոխները փողոցներում հակասերբական անկարգությունների ժամանակ, 29 հունիս 1914:

Բռնությունների ուժգնացում Բոսնիա և Հերցեգովինայում[խմբագրել]

Սարաևոյում ավստրիացիները տեղի բնակչության հրահրեց սերբերի դեմ, որի արդյունքում սկսվեցին հակասերբական անկարգություններ, որի ժամանակ խորվաթները և բոսնիացի մուսումանները սպանեցին երկու բնիկ սերբի և ավերեցին շատ սեբական շինություններ։[24][25] Այս իրադարձությունները հետագայում անվանվեցին ջարդեր։ Գրող Իվո Անդրիչը դեպքերը անվանեց "Սարաևոյի կատաղի ատելություն":[26] Սերբերի դեմ բռնություններ իրականացվեցին ոչ միայն Սարաևոյում այլ նաև Ավստրո-Հունգարիայի մյուս քաղաքներում և այժմյան Խորվաթիայում, Բոսնիա և Հերցեգովինայում։[27] Ավստրո-հունգարիական ոստիկանությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում ձերբակալեց 5500 սերբի, որոնցից 700-2200-ը մահացան բանտում։ 460 սերբ մահապատժի ենթարկվեցին հիմնականում մուսուլմանական հատուկ ձևավորված ոստիկանության կողմից, որը ստեղծվել էր սերբերին հետապնդելու համար։[28][29][30][31]

Հուլիսյան ճգնաժամ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հուլիսյան ճգնաժամ

Հուլիս ամսվա ընթացքում դիվանագիտական հակամարտությունը Ավստրո-Հունգարիայի, Գերմանիայի, Ռուսաստանի, Ֆրասիայի և Բրիտանիայի միջև կոչվեց Հուլիսյան ճգնաժամ: Համաձայն պաշտոնական Սերբիայի, որը կապված էր Ֆերդինանդի սպանության հետ և ցանկանում էր սերբացիների ինքնավարություն Բոսնիայում[32], Ավստրո-Հունգարիան Հուլիսի 23-ին 10 կետանոց վերջնագիր ներկայացրեց Սերբիային, որոնք անընդունելի էին և հրահրում էին պատերազմի[33], Հաջորդ օրը Ռուսաստանի նախարարների նիստից հետո, հրաման արձակվեց մոբիլիզացնել զորքերը Օդեսայում, Կիևում, Ղազանում և Մոսկվայում, և պատերազմական պատրաստության բերեց Բալթիկ և Սև ծովի նավատորմերը։ Նրանք նաև հրամայեցին մյուս շրջաններին նույնպես պատրաստ լինել մոբիլիզացման։ Սերբիան նույնպես հայտարարեց համընդհանուր մոբիլիզացիայի մասին, չնայած նրանք համաձայն էին վերջնագրի բոլոր կետերին բացի մեկից, որով պետք է թույլ տար ավստրիացիներին մասնակցել Ֆերդինանդի սպանության գործի հետազոտությանը։ Սրանից հետո Ավստրիան միանգամից խզեց բոլոր դիվանագիտական հարաբերությունները Սերբիայի հետ և հայտարարեց զինված ուժերի մասնակի զորահավաքի մասին։ Վերջապես Հուլիսի 28-ին Ավստրո-Հունգարիան պատերազմ հայտարարեց Սերբիային։

Հուլիսի 29-ին Ռուսաստանը, որը չէր ցանկանում զիջել իր դիրքերը Բալկաններում և պարտավորված էր օգնել Սերբիային, նույնպես հայտարարեց զորահավաքի մասին: Գերմանիայի կանցլեր Բեթմեն-Հոլվեգը որոշեց սպասել մինչև հուլիսի 31 իրադարձությունների հետագա զարգացմանը հետևելու համար: Հուլիսի 30 Ռուսաստանը սկսեց պատրաստվել պատերազմի Գերմանիայի դեմ: Կայզեր Վիլհել II-ը խնդրեց իր զարմիկին` Ցար Նիկոլայ II-ին հրաժարվել պատերազմից։ Երբ նա մերժեց, Գերմանիան վերջնագիր ներկայացրեց ռուսներին չօգնել սերբերին, մեկ այլ վերջնագիր ուղարկվեց Ֆրանսիային չօգնել ռուսներին, եթե նրանք պաշտպանեն սերբերին։

Գերմանիայի կառավարթյունը ցանկանում էր, որ Ֆրանսիան մնա չեզոք, քանի որ այդ պահին Գերմանիան չէր ցանկանում պատերազմել երկու ճակատով։ Ֆրանսիան չմերժեց, բայց ուղարկեց երկիմաստ հաղորդագություն, որով հորդորում էին Գերմանիային հետ քաշել զորքերը սահմանից, միևնույն ժամանակ հայտարարեց զորահավաքի մասին։ Գերմանիան նույնպես սկսեց զորահավաքը։ Գերմանիան հարձակվեց Լյուքսեմբուգի վրա օգոստոսի 2-ին և մյուս օրը պատերազմ հայտարարեց Ֆրանսիային[34]: Օգոստոսին 4-ին, երբ Բելգիան հրաժարվեց ճանապարհ տրամադրել գերմանական զորքերին, որպեսզի նրանք հարձակվեն Ֆրանսիայի վրա, Գերմանիան պատերազմ հայտարարեց Բելգիային նույնպես[34][35][36]։ Բրիտանիան պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային նույն օրը, քանի որ Գերմանիան չարձագանքեց Բրիտանիայի վերջնագրին, համաձայն որի Բելգիան պետք է մնար չեզոք[37]:

Պատերազմի ընթացք[խմբագրել]

Պատերազմական գործողությունների սկիզբ[խմբագրել]

Կենտրոնական ուժերի միջև խառնաշփոթ[խմբագրել]

Կենտրոնական ուժերի ռազմավարությունը տուժեց փոխընբռման բացակայությամբ։ Գերմանիան խոստացել էր աջակցել Ավստրո-Հունգարիային նվաճել Սերբիան, բայց գործնականում խոստումը չկատարեց։ Սկզբում հարձակվողական պլանը հաստատվեց 1914 թվականի սկզբին, բայց այն տեստավորում չէր անցել։ Ավստրո-հունագարացիները հավատում էին, որ Գերմանիան կփակի հյուսիսային ճակատը ռուսներից։[38] Սակայն Գերմանիան կարծում էր, որ Ավստրո-Հունգարիան իր ուժերը կկենտրոնացնի ռուսների դեմ, իսկ Գերմանիային կմնա հարձակվել Ֆրանսիայի վրա։ Արդյունքում Ավստրո-Հունգարիան ստիպված էր զորքերը բաժանել ռուսական և սեբական ճակատների միջև։

Սերբիական արշավանք[խմբագրել]

Սերբիական բանակ, 1915.


Ավստրիան պատերազմական գործողությունները սերբերի հետ սկսեց Ցերի և Կոլուբարայի ճակատամարտերով օգոստոսի 12-ին։ Հաջորդ երկու շաբաթների ընթացքում ավստրիական գրոհները հետ էին մղվում պատճառելով մեծ կորուստներ, ինչը ի չիքս դարձրեց ավստրացիների կայծակնային հաղթանակի հույսերը։ Արդյունքում Ավստրո-Հունգարիան ստիպված էր կենտրոնացնել մեծ քանակությամբ զորք Սերբիայի դեմ, թույլ պաշտպանված թողնելով ռուսական ճակատը։[39] Սերբիան կարողացան հետ մղել ավստրիացիների առաջին գրոհները 1914 թվականին, ինչը եղավ նրանց առաջին հաղթանակը վերջին հարյուրամյակում։[40]

Գերմանական զորքերը Բելգիայում և Ֆրանսիայում[խմբագրել]


Բրիտանական հոսպիտալ արևմտյան ճակատում։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին գերմանական բանակի 80%-ը կենտրոնացված էր արևմուտքում համաձայն Aufmarsch II West պլանի։ Սակայն հետագայում որոշում ընդուվեց գործել Aufmarsch I West պլանի, որը նաև հայտնի էր որպես Շլիֆենի պլան։ Համաձայն այս պլանի, գերմանական զորքերը պետք է հարձակվեին Ֆրանսիայի վրա Բելգիայի հյուսիսով, որտեղ ջախջախեին ֆրանսիական զորքերին, իսկ երկրորդ մասը պետք է անցներ Վերդենի անտառները և հարձակվեր Փարիզի վրա։[6]

Aufmarsch I West-ը չորս հիմնական պլաններից մեկն է, որոնք հաստատվել էին Գերմանաիայի ղեկավարության կողմից 1914 թվականին, սակայն նախապատվությունը տրվեց Aufmarsch I West պլանին, որը ենթադրում էր, որ Գերմանիան պետք է կռվի մեկ ճակատով Ֆրանսիայի դեմ, բացառվում էր, որ Ռուսաստանը և Բրիտանիան պետք է օգնեն Ֆրանսիային։ Չնայած իր ոչ պիտանելությանը և ավելի ռացիոնալ պլանի առկայությանը, այն մնում էր գայթակղիչ իր հարձակվողական արագությամբ և էժանությամբ։ Aufmarsch II West պլանը նույնպես չիրագործվեց անիրական նպատակների և գերմանական զորքերի քանակության պակասի պատճառով։ [41]

Վերջնական հաստատված պլանի համաձայն գերմանացիները պետք է շրջանցեին սահմանի վրա կենտրոնացած ֆրանսիական զորքերի աջ թևից, պարտության մատնեին Լյուքսեմբուրգում և Բելգիայում կենտրոնացած ֆրանսիական զորքերին և շարժվեին հարավ դեպի Փարիզ։ Սկազբում գերմանացիները հաջողության հասան, մասնավորապես Սահմանային ճակատամարտում (14–24 օգոստոս): Սեպտեմբերի 12-ին ֆրանսիացիներին` բրիտանական ջոկատների օգնությամբ, հաջողվեց կանգնեցնել գերմանական զորքերի առաջխաղացումը հաղթելով գերմանացիներին Փարիզի արևելքում Մառնի ճակատամարտում (5–12 սեպտեմբեր), և հետ շպրտեցին գերմանական զորքերին 50 կմ։ Հարավում նույնպես Մուլհաուսի ճակատամարտում ֆրանսիացիները հաջողության հասան։

գերմանացի զինվորները բեռնափոքադրող գնացքի վագոնում ուղևորվում են ռազմաճակատ 1914 թվականին։ Բոլորը հույս ունեն, որ պատերազմը շատ կարճ կտևի։

Արևելքում ռուսական զորքերը բաժանվեցին երկու մասի։ Նրանց դեմ գերմանացիները ուղարկեցին 8-րդ բանակը, որը նախատեսված էր որպես պահեստային ֆրասնացիների դեմ։ Բանակը ուղարկվեց Արևելյան Պրուսիա: Բանակը գլխավորում էր Պաուլ ֆոն Հինդենբուրգը, ով հաղթեց ռուսներին մի քանի ճակատամարտերում, որոնք հայտնի էին որպես Տանենբերգի ճակատամարտ (17 օգոստոս – 2 սեպտեմբեր): Սա նշանակում էր, որ Գերմանիան ստիպված էր կռվել երկարատև երկու ճակատային պատերազմով։ Սակայն գերմանական բանակը լավ պաշտպանական դիրք էր զբաղեցրել Ֆրանսիայում կիսով չափ կրճատելով ածխի մատակարարումը։ Բացի այդ գերմանացիները ոչնչացրել կամ վիրավորել էին մոտ 230.000 ֆրիանսիացի կամ բրիտանացի զինվորականի` կորցնելով համեմատաբար ավելի քիչ զինվոր։ Բայցևայնպես գերմանացիների հաղորդակցման խնդիրները և հրամանատարության կասկածելի որոշումները թույլ չտվեցին գերմանացիներին ավելի մեծ հաջողությունների հասնել։[42]

Ասիա և Խաղաղ օվկիանոս[խմբագրել]

Նոր Զելանդիան նվաճեց Գերմանական Սամոան (ավելի ուշ Արևմտյան Սամոա) 1914 թվականի օգոստոսի 30-ին։ Սեպտեմբերի 11-ին ավստրալիական ռազմածովային ուժերը մտան Նեու Պոմերն (ավելի ուշ Նյու Բրիտան), որը Գերմանական Նոր Գվինենայի մասն էր։ Հոկտեմբերի 28-ին գերմանական հածանավ Էդմենը խորտակեց ռուսական հածանավ Ժեմչուգը։ Ճապոնացիները տիրացան գերմանացիների Միկրոնեզյան գաղութներին Ցինգտաոյի պաշարումից հետո և տիրացան նաև Քինգդաո ածխի նավահանգստին և Շանգդոնգ թերակզուն։ Վիեննան պահանջեց վերադարձնել ավստրո-հունգարական հածանավ Կայսրուհի Եղիսաբեթը Քինգդաո նավահանգստից, սակայն ճապոնացիները հայտարարեցին, որ պատերազմում են ոչ միայն Գերմանիայի դեմ և նոյեմբերին խորտակեցին այն։[43] Մի քանի ամսվա ընթացքում Անտանտի դաշնակիցները գրավեցին Գերմանիայի խաղաղօվկիանոսյան բոլոր տարածքները թողնելով միայն փոքր հատված Նոր Գվինեայում։[44][45]

Աֆրիկյան արշավանք[խմբագրել]

Առաջին բախումները Աֆրիկայում սկսվեցին անգլիական, ֆրանսիական և գերմանական գաղութարար զորքերի միջև։ Օգոստոսի 6-ին և 7-ին ֆրանսիական և բրիտանական զորքերը ներխուժեցին գերմանական գաղութներ Տոգո և Կամերուն: Օգոստոսի 10-ին գերմանական զորքերը ներխուժեցին Հարավ Աֆրիկյան հանրապետություն, այստեղ կռիվները շարունակվեցին մինչև պատերազմի ավարտը։ Գերմանական գաղութարար զորքերը պարտիզանական մարտեր մղեցին ամբողջ պատերազմի ընթացքում և հանձնվեցին միայն Գերմանիայի անձնատուր լինելուց երկու շաբաթ անց։[46]

Հնդկաստանի օգնությունը Անտանտին[խմբագրել]

Վախենալով Հնդկաստանում հեղափոխական մտորումներից Բրիտանիան Հնդկաստանին սկսեց վերաբերվել չափից ավելի ջերմ և բարեկամական։[47][48] Հնդկաստանի քաղաքական ղեկավարները Հնդկաստանի ազգային կոնգրեսից և այլ խմբավումներից գտնում էին, որ պետք է օգնել բրիտանական ուժերին, ինչի արդյունքում Բրիտանիան Հնկաստանին կտա ինքնավարություն։ Հնդկական բանակը ավելի մեծ էր բրիտանական բանակից պատերազմի սկզբում։ Մոտ 1,3 միլիոնանոց հնդիկ զինվոր էր ծառայում կամ աշխատում Եվրոպայում, Աֆրիկայում և Մերձավոր արևելքում, բացի այդ հնդիկները օգնում էին պարենով, գումարով և սննդամթերքով։ Մոտ 140.000 հնդիկ զինվոր ծառայում էր արևմտյան ճակատում և մոտ 700.000-ը` Մերձավոր արևելքում։ Հնդիկների կորուսները Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին կազմում էին 47.746 սպանված և 65,126 անհետ կորած։[49] Պատերազմից հետո ինքնավարության տրամադրելու բրիտանացիների մերժումը բերեց Հնդկաստանի ազատագրական պայքարի Մահաթմա Գանդիի գլխավորությամբ։

Արևմտյան ճակատ[խմբագրել]


Դիրքային պատերազմի սկիզբ[խմբագրել]

Բրիտանական զինվորները խրամատներում, 1916 թվական։

Մինչև պատերազմը օգտագործվող ռազմական մարտավարությունը հնացել էր տեխնիկայի և սպառազինության առաջընթացի պայմաններում։ Ստեղծվեցին ուժեղ պաշտպանողական կառույցներ, որոնք ցանկացած մարտավարության ժամանակ կարող էին դիմակայել թշնամու հարձակումներին։ Փշալարերը շատ արդյունավետ էին օգտագործվում թշնամու հետևակի առաջխաղացումը կանխելու համար, բացի այդ գնդացիրի առկայությունը նշանակում էր, որ բաց տարածությունով հարձակումը գրեթե անհնար էր։[50] Երկու կողմերի հրամանատարության չհաջողվեց նոր մարտավարություն մշակել, որով կարողանային հարձակվել առանց լուրջ կորուստների։ Ժամանակի ընթացքում հայտնագործվեցին նոր զինամթերքներ, որոնք պետք է հաղթահարեյին թշնամու պաշտպանությունը, դրանցից էին Քիմիական զենքը և տանկերը։[51]

Մարնեի առաջին ճակատամարտից հետո (5–12 սեպտեմբեր 1914 թվական), գերմանական և Անտանտի զորքերը սկսեցին մանևրել դեպի հյուսիսի փորձելով շրջափակել միմյանց, այս մանևվրումները կոչվեցին "Ճանապարհ դեպի ծով": Երբ շրջափակման փորձերը ձախողվեցին ֆրանսիական և բրիտանական զորքերը հանդիպեցին միմյանց` դեմ հանդիման դուրս գալով գերմանացիների հետ Բելգիայի ափերին։[6] Բրիտանացիները և ֆրանսիացիները փորձեցին գրոհել, սակայն գերմանացիները արդեն ամրապնդել էին պաշտպանական դիրքերը նվաճված տարածքներում։ Գերմանացիների խրամատները ավելի լավ էին կառուցված քան իրենց թշնամիներինը. անգլո-ֆրանսիական խրամատները կառուցվել էին, որպես "ժամանակավոր", հույս ունենալով, որ շուտով կճեղքեն գերմանացիների պաշտպանությունը։[52]

Երկու կողմն էլ փորձում էր բեկում մտցնել պատերազմային ընթացքի մեջ կիրառելով գիտական նորարարություններ։ 1915 թվականի ապրիլի 22-ին Իպրեի երկրորդ ճակատամարտում, գերմանացիները առաջին անգամ պատերազմի ընթացքում օգտագործեցին քլոր գազ։ Գազի շատ տեսակներ օգտագործվեցին պատերազմի ողջ ընթացում հակամարտող կողմերից յուրաքանչյուրի նախաձեռնությամբ, ինչը բերեց լայնամաշտաբ հիվանդությունների և զոհերի։ Գազային հարձակումները համարվում են Առաջին համաշխարհային պատերազմի ամենասարսափելի դրվագներից։[53][54] Տանկեր առաջին անգամ օգտագործեցին բրիտանացիները 1916 թվականի սեպտեմբերի 16-ին մասնակի հաջողությամբ։ Պատերազմի ընթացքում տանկերի օգտագործումը նույնպես ավելացավ։ Գերմանացիները օգտագործեցին քիչ թվով տանկեր, որոնք հիմնականում առգրավել էին թշնամուց։

Ֆրանսիական 87-րդ գունդը Վերդունի մոտակայքում, 1916 թվական։

Շարունակական խրամատային պատերազմ[խմբագրել]

Կանադացի զինվորները Մարկ II տանկով Վիմի լեռան ճակատամարտում, 1917 թվական։

Կողմերից ոչ ոք չկարողացավ առաջ շարժվել հաջորդ երկու տարիների ընթացքում։ 1915-17 թվականներին բրիտանացիները և ֆրանսիացիները ավելի շատ կորուստ ունեցան քան Գերմանիան, քանի որ իրենց մարտավարությունները ծրագրում էին առանձին։ Մինչդեռ Գերմանիան ուներ հստակ մարտավարություն, այն էր հիմնական ուժը կենտրոնացնել պաշտպանության վրա, այդ պատճառով Անտանտի շատ հարձակումներ ձախողվում էին։

1916 թվականի փետրվարին գերմանացիները գրոհեցին ֆրանսիական պաշտպանողական դիրքերը Վերդենում։ 1916 թվականի դեկտեմբերին գերմանացիները ունեին առավելություն, բայց Ֆրանսիան անցավ հակահարձակման և հետ շպրտեց նրանց ելման դիրք։ Ֆրանսիայի կորուստները ավելի շատ էին, բայց Գերմանիան նույնպես ծանր կորուստներ կրեց, մոտ 700.000 զինվոր ընդդեմ[55] 975.000-ի։[56] Վերդունը դարձավ Ֆրանսիայի հաղթական խորհրդանիշը։[57]

Սոմի ճակատամարտը անգլո-ֆրանսիական զորքերի հարձակումն էր 1916 թվականի նոյեմբերին։ Ճակատամարտը դարձավ Բրիտանական բանակի ամենաարյունալի էջերից, բերելով 57.470 զինվորի կորուստի առաջին օրերին, որից 19.240 սպանվեցին միայն ճակատամարտի առաջին օրը։ Սոմի ճակատամարտը արժեցավ Բրիտանական բանակին 420.000 զինվորի կորուստ։ Ֆրանսիան կորցրեց 200.000 զինվոր, իսկ Գերմանիան 500.000:[58]

Վերդունի և Սոմի ճակատամարտերից հետո 1916 թվականին ֆրանսիական բանակը ընկավ ճգնաժամի մեջ։ Այս մեծ կորուստներից հետո ֆրանսիական բանակում սկսվեցին խռովություններ։[59] Փոխարենը մրցակից բրիտանիան Արասի ճակատամարտում փոքր հաջողության հասավ։[60][61]

Վերջին լայնամաշտաբ հարձակումը եղավ Պեշենդեյլի վրա (հուլիս–նոյեմբեր 1917): Այս հարձակումը սկզբում շատ խոստումնաբեր էր Անտանտի համար, բայց արյունալի ավարտ ուներցավ, կորուստները կազմեցին 200.000–400.000 յուրաքանչյուր կողմից։

Խրամատային պատերազմի տարիներին էական տարածքային փոփոխություններ տեղի չունեցան, փոխարենը պատերազմական գործողություններում սկսվեցին կիրառվել նոր մարտավարություններ, տեխնակական միջոցներ և զինամթերք։

Ծովային պատերազմ[խմբագրել]

Հոչսիֆլոթի ռազմանավեր, 1917 թվական։


Պատերազմի սկզբի Գերմանական կայրության հածանավերը շրջում էին ամբողջ աշխարհով և օգտագործվում էին Անտանտի առևտրային նավերը խորտակելու համար։ Բրիտանական արքայական նավատորմը որսի էր դուրս գալիս նրանց դեմ, սակայն շատ ժամանակ անարդյունք։ Օրինակ գերմանական թեթև հածանավ Էդմենը, որը Արևելյան Ասիայի նավատորմի մի մասն էր և կայանվում էր Քինդաոյում, խորտակել էր 15 առևտրային նավ, ինչպես նաև մեկական ռուսական և ֆրանսիական հածանավ։ Այնուամենայնիվ շատ գերմանական ռազմանավեր չէին կարողանում կատարել իրենց վրա դրված խնդիրները` հանդիպելով Արքայական ռազմանավերին։ Գերմանական նավատորմը և Դրեզդեն հածանավը խորտակեցին երկու հածանավ Կորոնելի ճակատամարտում, բայց գրեթե ոչնչացվեց Ֆոլկլանդ կղզիների ճակատամարտում 1914 թվականի դեկտեմբերին։[62]

Պատերազմական գործողությունների սկզբից Բրիտանիան սկսեց Գերմանիայի նավատորմի շրջափակումը։ Այս մարտավարությունը շատ արդյունավետ էր, կտրելով Գերմանիային անհրաժեշտ սնուցման ուղուց, չնայած շրջափակումը մինչ այդ ընդունված համաշխարհային նորմերի կոպիտ խախտում էր։[63] Բրիտանիան ականապատում էր օվկիանոսի որոշ հատվածներ, ինչը վտանգավոր էր դառնում նաև չեզոք նավերի համար։[64]

1916 թվականի Յուտլանդիայի ճակատամարտը դարձավ ամենամեծ ռազմածովային ճակատամարտը պատերազմում և պատմության մեջ։ Այն տեղի ունեցավ մայիսի 31-ից մինչև հունիսի մեկը Հյուսիսային ծովում Յուտլանդիայի մոտակայքում։ Գերմանական նավատորմը փոխ ադմիրալ Ռեյնհարդ Սչիրի գլխավորությամբ դուրս եկավ թագավորական նավատորմի դեմ Ջոն Ջելիկոյի գլխավորությամբ։ Գերմանական նավատորմը ծանր հարված հասցրեց արքայական նավատորմին, սակայն մարտավարության առումով Բրիտանիան պահպանեց իր դիրքերը ծովում և սահմանափակեց գերմանական նավատորմի շարժը մինչև պատերազմի ավարտը։[65]

Գերմանական U-155 ռազմանավը մոտենում է Թաուեր կամուրջին 1918 թվականի հրադադարից հետո։

Գերմանական սուզանավերը փորձում էին կտրել Հյուսիսային Ամերիկայից Բրիտանիա տանող ճանապարհը։[66] սուզանավային պատերազմը ենթադրում էր, որ հարձակումները կատարվում էին առանց նախազգուշացման, և առևտրային նավերի անձնակազմի փրկվելու շանսերը շատ փոքր էին։[66][67] Միացյալ նահանգները դժգոհեցին և Գերմանիան ստիպված փոխեց իր մարտավարությունը։ Լուսիտանիա մարդատար նավի խորտակումից հետո 1915 թվականին Գերմանիան խոստացավ, որ այլևս չի խոցի մարդատար նավերը, փոխարենը բրիտանացիները սկսեցին զինել իրենց առևտրային նավերը։[68] Վերջապես 1917 թվականի սկզբներին Գերմանիան անցավ անսահմանափակ սուզանավային պատերազմի` հասկանալով, որ ԱՄՆ-ը վաղ թե ուշ մտնելու է պատերազմի մեջ։[66][69] Գերմանիան որոշեց կտրել ծովային ճանապարհը, որպեսզի ամերիկյան զորքը չհասնի Եվրոպա։[66]

1917 թվականին սուզանավերի արդյունավետությունը ընկավ, որբ առևտրային նավերը սկսեցին ճանապարհորդել ռազմանավերի ուղեկցությամբ։ Այս մարտավարությունը դանդաղեցնում էր առևտրային նավերին, քանի որ առևտրային նավերը ստիպված էին սպասել մինչ ուղեկցող նավերը կժամանեին։ Որոշվեց կառուցել արագընթաց բեռնատար նավեր, որոնք սուզանավերից ավելի արագ կլինեին, և դրանք չէին ընթանա ռազմանավերի ուղեկցությամբ։[70] Գերմանական սուզանավերը խորտակեցին մոտ 5.000 Անտանտի նավեր` կորցնելով 199 սուզանավ։[71] Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կառուցվեցին առաջին ավիակիրները, ինչպես նաև առաջին դիրիժաբլները որոնք հականավակային մերտեր էին մղում։[72]

Հարավային թատերաբեմեր[խմբագրել]

Պատերազմ բալկաններում[խմբագրել]


Ավստոր-Հունգարական զինվորների կողմից Սերբիայի գրավումը 1917 թվականին։ Սերբիան կորցրեց 850.000 ժողովուրդ պատերազմի ընթացքում, ինչը իր բնակչության քարրորդ մասն էր։[73]

Ըդհարվելով Ռուսաստանի հետ, Ավստրո-Հունգարիան միայն բանակի մեկ երրորդ մասը հարձակման ուղարկեց սերբերի դեմ։ Մեծ կորուստների գնով ավստրիացիները գրավեցին Սեբիայի մայրաքաղաք Բելգրադը։ Սերբիայի հակահարձակումից հետո, նրանք կարողացան թշնամուն ետ մղել երկրի տարածքից 1914 թվականի վերջին։ 1915 թվականի առաջին տաս ամիսներին Ավստրո-Հունգարիան օգտագործեց Իտալիայի դեմ նախապատրաստված պահեստային զորքի մեծ մասին։ Գերմանական և ավստրո-հունգարական դիվանագետները համուզեցին Բուլղարիային միանալ Սերբիայի դեմ հարձակմանը 1915 թվականի սեպտեմբերի 6-ին։[74] Ավստրո-Հունգարիայի պրովիցնիաներ Սլովենիան, Խորվաթիան և Բոսնիան զինվորներ էին տրամադրում Ավստրո-Հունգարիային ինչպես Սերբիայի նվաճման, այնպես էլ Ռուսաստանի և Իտալիայի դեմ մարտնչելու համար։ Մոնտենեգրոն դաշնակից էր Սերբիային։[75]

Փախստականների փոխադրումը Սերվիայից Լեյբնից, Շտիրիա, 1914 թվական։

Սերբիան գրավեցին մեկ ամսից մի փոքր ավել ժամանակահատվածում, քանի որ Կենտրոնական ուժերին միացել էր Բուլղարիան 600.000 զորքով։ Սերբիական բանակը կռվելով երկու ճակատով պարտություն կրեց և նահանջեց հյուսիսային Ալբանիա։ Սերբերը հաղթանակ տարան Կոսովոյի ճակատամարտում։ Մոնտենեգրոն պաշտպանում էր սերբերին Ադրիատիկ ափերից, սակայն Ավստրիացիները Մոնտենեգրոն նույնպես գրավեցին։ Սերբիացի զինվորները նավերով տարհանվեցին դեպի Հունաստան։[76] Նվաճելուց հետո Սերբիան բաժանվեց Բուլղարիայի և Ավստրո-Հունգարիայի միջև։

1915 թվականի վերջին, ֆրանկո-բրիտանական զորքերը իջևանեցին Սալոնիկում, որպեսզի ստիպեին Հունաստանին պատերազմի մեջ մտնել Անտանտի կողմից։ Սակայն գերմանամետ թագավոր Կոնտրանտին I-ը դեմ էր Կենտրոնական ուժերի դեմ դուրս գալուց, իսկ կառավարությունը սատարում էր Անտանտին։[77] Երկպառակտությունը Հունաստանը բաժանեց երկու ճամբարի, թագավորի և կառավարության։ Արդյունքում Աթենքում տեղի ունեցան բախումներ, որից հետո թագավորը իր գահը զիջեց իր որդուն` Ալեքսանդրին, իսկ Հունաստանը պաշտոնապես մտավ պատերազմի մեջ Անտանտի կողմից։

Բուլղարացի զինվոները խրամատում պատրաստվում են կրակել հարձակվող ինքնաթիռի վրա։

Օսմանյան կայսրություն[խմբագրել]

Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը Գալիպոլիի խրամատներում Գալիպոլիի արշավանքի ժամանակ:
Օսմանյան 3-րդ բանակը ձմռանը:
Foreground, a battery of 16 heavy guns. Background, conical tents and support vehicles.
Բրիտանական հետևակայինները Երուսաղեմի ճակատամարտի ժամանակ, 1917 թվական:
Ռուսական անտառայն խրամատ 1914-1915 թվականների Սարիղամիշի ճակատամարտի տարիներին:

Օսմանյան կայսրությունը միցավ Կենտրոնական ուժերին 1914 թվականի օգոստոսին Օսմանա-Գերմանական դաշնության գաղթին պայմանագրով։[78] Օսմանցիները հավակնում էին ռուսներից գրավել Կովկասը և բրիտանացիներից Սուեզի ջրանցքը:

Երբ պատերազմը սկսվեց Օսմանյան կայրությունը օգտվելով առիթից, որ Եվրոպական տերությունները զբաղված են պատերազմով սկսեց քրիստոնեա փոքրամասնությունների էթնիկ զտումը։ Սկսվեցին հայերի, հույների և ասորիների ջարդերը, որոնք հայտնի են որպես, Ասորիների ցեղասպանություն, Հույների ցեղասպանություն և Հայոց ցեղասպանություն:[79][80][81]

Բրիտանացինրը և ֆրանսիացինը բացեցին ծովափնյա ռազմաճակատներ Գալիպոլիում (1915 թվական) և Միջագետքում (1914 թվական): Գալիպոլիում օսմանյան բանակը հաջողությամբ նահանջի մատնեց դաշնակիցների զորքերին։ Միջագետքում ծանր մարտերից հետո բրիտանական բանակը զավթեց Բաղդադը 1917 թվականի մարտին։ Բրիտանացիներին Միջագետքում օգնում էին արաբ և ասորի ժողովուրդները, մինչդեռ օսմանցիներին օգնում էին քրդերը և թուրքմենները։[82]

Արևմուտքում հերոսաբար պաշտպանվում էր Սուեզի Ջրանցքը գերմանական և օսմանյան զորքերի հարձակումներից։ Օսմանցիները և գերմանացինը Ռոմանի ճակատամարտում պարտություն կրեցին եգիպտացիներից և Անտանտից։ Հաղթանակից ոգեշնչված եգիպտացիները դուրս մղեցին օսմանցիներին Սինայի թերակղզուց։[83]

Բրիտանական էքսպիդիցիոն ուժերի քարտեր, որտեղ նշված են նրանց առաջադրանքները, Բասրա, 1917 թվական:

Ռուսական բանակը հիմնականում հաջող էր կռվում Կովկասում։ Օսմանյան զորքերի գլխավոր հրամանատար Էնվեր Փաշան ցանկանում էր տիրանալ միջին Ասիայի այն հատվածին, որը գտնվում էր Ռուսաստանի տիրապետության տակ։ Սակայն նա թույլ հրամանատար էր։[84] Նա հարձակվեց ռուսների վրա 1914 թվականի դեկտեմբերին 100.000 զորքով, գլխավոր հարձակումը լեռնային տարածքների վրա էր։ Նա կորցրեց իր զորքի 86%-ը Սարիղամիշի ճակատամարտում:[85]

1914 թվականին Օսմանյան կայսրությունը Գերմանիայի օգնությամբ ներխուժեց Պարսկաստան (ժամանակակից Իրան), որպեսզի կտրի ռուսներին և բրիտանացիներին մերձկասպյան նավթային հատվածից։[86] Պարսկաստանը թվում էր թե չեզոք է, բայց գտնվում էր Ռուսաստանի և Մեծ Բրիտանիայի ազդեցության տակ։ Օսմանցիներին սատարում էին Քրդերը, ազերիները և մեծ թվով իրանյան ցեղեր, այդ թվում քաշքայները, տանգեստանցիները, Լուռերը և Ղեմշեները, մինչդեռ ռուսներին և բրիտանացիներին սատարում էին ասորական և հայկական զորքերը։ Պարսկական արշավանքը տևեց մինչև 1918 թվականը և ավարտվեց Օսմանյան կայսրության ձախողմամբ, չնայած որ ռուսները դուրս եկան պատերազմից 1917 թվականին և տարածքը թողեցին հայկական զորքերին, որոնք ծանր հարվածներ էին հասցնում օսմանյան զորքերին և օգնեցին բրիտանացներին պահպանել իրենց ելակետային դիրքերը։[87]

Գեներալ Նիկոլայ Յուդենիչը, ով ռուսական զորքերի հրամանատարն էր 1915-ից 1916 թվականներին, թուրքերից գրավեց հարավային կովկասի մեծ մասը և մի քանի փայլուն հաղթանակներ տարավ։[85] Ծրագրվում էր նաև գրավված տարածքներում կառուցել երկաթգիծ և նոր հարձակումներ էին պատրաստվում Օսմանյան բանակի վրա, սակայն 1917 թվականի փետրվարին Ռուսաստանում սկսվեց հեղափոխություն, ինչի արդյունքում ռուսական զորքը հետ կանչվեց։

Բրիտանացիների օգնությամբ 1916 թվականի հունիսին սկսվեց արաբական ապստամբությունը, որը գլխավորեց Շերիֆ Հուսեյնը Մեքքայից և ավարտվեց օսմանցիների ջախջախմամբ Դամասկոսում[88]


Անտանտի կորուստներւ Օսմանյան ճակատներում կազմեցին մոտ 650.000 մարդ։ Օսմանցիների կորուստները կազմեցին 725.000 մարդ (325.000 մահացած և 400.000 անհետ կորած):[89]

Իտալիայի մասնակցություն[խմբագրել]

Ավստրո-Հունգարիայի զինվորները Տիրոլում:
Դոբերդոյի ճակատամարտի պատկերը, որը տեղի է ունեցել Իտալիայի և Ավստրո-Հունգարիայի միջև 1916 թվականի օգոստոսին:

Իտալիան դաշնակցում էր Ավստրո-Հունգարիայի և Գերմանիայի հետ 1882 թվականից, որպես եռյակ դաշինքի մաս։ Սակայն Իտալիան տարածքային վեճեր ուներ Ավստրայի հետ Տրենտինոյում, Ավստրական Լիտորալում, Ռիյեկաում և Դալմաթիայում: Հռոմը 1902 թվականին ստրոգրել էր գաղտնի դաշնակցական պայմանագիր Ֆրանսիայի հետ։[90] Պատերազմի սկզբում Իտալիան հայտարարեց զորահավաք և Ավստրո-Հունգարիային անվանեց ագրեսոր։ Ավստրո-Հունգարիան արեց ամեն ինչ, որպեսզի Իտալիան մնա չեզոք։ Անտանտը առաջարկեց միացնել Իտալիային Հարավային Տիրոլը պատերազմին միանալու դեպքում։ Իտալիան միացավ Անտանտին և պատերազմ հայտարարեց Ավստրո-Հունգարիային 1915 թվականի մայիսի 23-ին, Գերմանիային նա պատերազմ հայտարարեց 15 ամիս հետո։[91]

Իտալիան ունենալով գերակա դիրք կորցրեց իր առավաելությունը տեղանքի դժվարին լինելու և սխալ մարտավարություն ունենալու պատճառով։[92] Դաշտային Մարշալ Լուիջի Կադրոնա երազում էր ներխուժել Սլովենիա, զավթեր Լյուբլյանան և շարժվեր դեպի Վիեննա։

Տրենտինոյի ճակատում ավստրո-հունգարացիները առավելություն ունեին լեռնային հատվածոում իրենց պաշտպանողական ռազմավարության շնորհիվ։ Մի քանի փորձերից հետո ռազմաճակատը մնաց անփոփոխ, մինչդեռ իտալական Ալպինին անըդնհատ ձեռքից ձեռք անցավ ամբողջ ամռան ընթացում։ Ավստրո-հունագարավիները 1916 թվականի գարնանը Ասիագոում անցան հակահարձակման, շրջանցելով Վերոնան և Պադուան, բայց փոքր առաջընթաց ունեցան։[93]

1915 թվականի սկզբներին իտալացիները Կադորնայի լեռնային հատվածում հարձակվեցին տասնմեկ անգամ Իսոնզո (Սոչա) գետի երկայնքով և Տրիեստեի հյուսիս-արևելյան հատվածով։ Բոլոր տասնմեկ հարձակումները ավստրո-հունգարացիները հետ շպրտեցին, քանի որ ունեին բարձր դիրք։ 1916 թվականի ամռանը Դոբերդոյի ճակատամարտից հետո իտալացիները գրավեցին Գորիցիա քաղաքը։ Այս փոքր հաղթանակից հետո ճակատը մնաց անփոփոխ գրեթե մեյ տարի, մի քանի իտալական գրոհներ ձախողվեցին։

Կենտրոնական ուժերը սկսեցին լայնամաշտաբ գրոհել 1917 թվականի հոկտեմբերի 26-ին, Գերմանիայի նախաձեռնությամբ։ Նրանք հաղթանակ տարան Կապորետտոյի ճակատամարտում (Կոբերիդ): Իտալական բանակը նահանջեց մոտ 100 կմ, կայունացնելով ճակատը Պիավ գետի ճակատամարտից հետո։ Մինչդեռ Իտալական բանակը բուժում էր Կապորետտոյի ճակատամարտի վերքերը, Իտալիայի կառավարությունը զենքի կոչեց այսպես կոչված '99 տղաներին (Ragazzi del '99). որի մեջ մտնում էին արական սեռի 1899 թվականին և ավելի վաղ ծնված բոլոր ներկայացուցիչները, որոնք 18 տարին լրացած և ավելի մեծ տղամարդիկ էին: 1918 թվականին ավստրո-հունգարացիները Պիեվ գետի մոտակայքում մի քանի պարտություն կրեցին և վերջնականապես ջախջախվեցին Վիտորիո Վենետոյի ճակատամարտում նույ թվականի հոկտեմբերին: Նոյեմբերի 1-ին իտալական ռազմածովային ուժերը շարքից հանեցին Պուլայում տեղակայված ավստրո-հունգարական նավատորմի մեծ մասին: Նոյեմբերի 3-ին իտալացիները նվաճեցին Տրիեստեն ծովից: Նույն օրը ստորագվեց Վիլլա Գիուստի հրադադարը: 1918 թվականի նոյեմբերի կեսերին իտալական զորքերը մտան Ավստրիայան Լիտտորալ և վերահսկեցին Դալմաթիան համաձայն Լոնդոնի պակտի:[94] Բախոմները ավարտվեցին 1918 թվականի նոյեմբերին:[95] 1918 թվականին Ադմիրալ Էնրիկո Միլլոոն իրեն հռչակեց Դալմաթիայի նահանգապետԼ[95] Ավստրո-Հունգարիան հանձնվեց 1918 թվականի նոյեմբերի սկզբին:[96][97]

Ռումինիայի մասնակցություն[խմբագրել]


Մարշալ Ժոֆրեն ստուգում է ռումինական զորքերին, 1916 թվականին:

Ռումինիան դաշնակցում էր կենտրոնական ուժերին 1882 թվականին: Երբ պատերազմը սկսվեց Ռումինիան գրավեց չեզոք դիրք, պատճառաբանելով, որ Ավստրո-Հունգարիան Սերբիային պատերազմ է հայտարարել առանց իրեն զգուշացնելով, բացի այդ Ռումինան ոչ մի պարտավորություն չուներ պատերազմ սկսելու: Երբ Անտանտը խոստացավ Ռումինային մեծ տարածքներ Հունգարիայում (Տրանսիլվանիա և Բանաթ), որտեղ բնակվում էին մեծ թվով ռումինացիներ, Ռումինիան պատերազմ հայտարարեց Կենտրոնական ուժերին և 1916 թվականի օգոստոսի 27-ին Ռումինական զորքերը հարձակվեցին Ավտրո-Հունգարիայի վրա, Ռուսաստանի չափավոր օգնությամբ: Ռումինական գրոհը հաջող էր և կարողացան տիրանալ Տրանսիլվանիայի մեծ մասին, սակայն Կենտրոնական ուժերի հակագրոհից հետո ռումինա-ռուսական զորքերը նահանջեցին ելման դիրք:[98] Այնուհետև Բուխարեստի ճակատամարտի արդյունքում Կենտրոնական ուժերը նվաճեցին Բուխարեստը 1916 թվականի դեկտեմբերի 6-ին: Կռիվները Մոլդովայում շարունակվեցին մինչև 1917 թվականը:[99][100] Երբ Ռուսաստանը Հուկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո 1917 թվականի վերջում դուրս եկավ պատերազմից, ինչից հետո Ռումինան ստիպված անձնատուր եղավ 1917 թվականի դեկտեմբերի 9-ին:

Ռումինական զորքերը Մերեշեշտիի ճակատամարտի ժամանակ, 1917 թվական:

1918 թվականի հունվարին ռումինական զորքերը նվաճեցին Բեսարաբիան, քանի որ ռուսական զորքերը լքել էին տարածքը: Չնայած արդեն ստորագրվել էր պայմանագիր Ռումինիայի և Բոլշևիկյան Ռուսաստանի միջև, ռուսները պահանջեցին Ռումինիայից ազատել Բեսարաբիան երկու ամսվա ընթացքում: 1918 թվականի մարտի 27-ին Ռումինիան հայտարարեց Բեսարաբիան իր տարածք:[101]

Ռումինիան ոչ պաշտոնապես խաղաղություն կնքեց Կենտրոնական ուժերի հետ 1918 թվականի մայիսի 7-ին Բուխարեստի պայմանագրով: Պայմանագրի համաձայն Ռումինիան պարտավորվում էր ավարտել պատերազմը Կենտրոնական ուժերի դեմ, զիջել որոշ տարածքներ Ավստրո-Հունգարիային և նավթային զիջումներ տրամադրել Գերմանիային: Փոխարենը Կենտրոնական ուժերը ճանաչեցին Բեսարաբիան որպես Ռումիայի անբաժան մաս: Պայմանագիրը չեղյալ հայտարարվեց 1918 թվականի հոկտեմբերին Ալեքսանդրում Մարջիլոմանի կառավարության կողմից և Ռումինան վերսկսեց պատերազմական գործողությունները 1918 թվականի նոյեմբերի 10-ին:[102][103] Ռումիայի ընդանուր կորուստնեը զինվորականների և խաղաղ բնակչության մեջ կազմեցին 748.000 մարդ:[104]

Արևելյան ճակատ[խմբագրել]


Սկզբնական գործողություններ[խմբագրել]

Ռուս զինվորները խրամատներում սպասում են գերմանացիների հարձակմանը, 1917 թվական:

Մինչդեռ արևմտյան ճակատը ընկավ պատնեշային իրավիճակի մեջ, պատերազմը շարունակվում էր արևելյան Եվրոպայում:[105] Սկզբնական շրջանում ռուսները պլանավորել էին արշավել ավստրիական Գալիցիայի և արևելյան Պրուսիայի վրա: Չնայած ռուսների արշավանքը Գալիցիա հաջող էր, սակայն այն հետ կանչվեց քանի որ արևելյան Պրուսիայում ռուսները ստիպված նահանջեցին Հինդենբուրգի և Լուդենդորֆից Տանենբերգի և Մասուրյան լճերի ճակատամարտերում 1914 թվականի օգոստոսին և սեպտեմբերին կրած պարտությունից հետո:[106][107] Ռուսների պարտությունների պատճառ էին ռազմաարդյունաբերության ցածր մակարդակը և ղեկավարության կողմից ոչ ճիշտ մարտավարության ընտրությունը: 1915 թվականի գարնանը ռուսները նահանջեցին Գալիսիայից, իսկ Կենտրոնական ուժերը զգալի առաջընթաց ունեցան Լեհաստանի հարավային հատվածում:[108] Օգոստոսի 5-ին ընկավ Վարշավա և ռուսական զորքերը դուրս եկան Լեհաստանից:

Ռուսական հեղափոխություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հոկտեմբերյան հեղափոխություն


Չնայած Բրուսիլովի գրոհի հաջողության արևելյան Գալիցիայում,[109] դժգոհությունները Ռուսաստանում մեծացան: Հարձակման հաջողությունը երկար կյանք չունեցավ, քանի որ բանակի մյուս գեներալները հրաժարվեցին օգնել հարձակվողներին ամրապնդել հաջողությունը: Ռուսների և դաշնակիցների զորքերը վերադարձվեցին միայն երբ Ռումինիան մտավ պատերազմի մեջ օգոստոսի 27-ին: Գերմանական զորքերը տեղափոխվեցին Տրանսիլվանիա օգնելու ավստրո-հունգարացիներին, մինչդեռ գերմանո-բուլղարական զորքերը ներխուժելով հարավից զավթեցին Բուխարեստը դեկտեմբերի 6-ին: Մինչդեռ անհանդուրժողականությունը աճում էր Ռուսաստանում Նիկոլայ II-ը մնում էր ռազմաճակատում: Ալեքսանդրա կայսրուհու ոչ խոհեմ վերաբերմունը խռովարարներին բերեց նրա սիրելի Ռասպուտինի սպանությանը 1916 թվականի վերջում:

1917 թվականի մարտին ցույցերը Պետրոգրադում բերեցին Նիկոլայ II-ի գահընկեցության, երկիրը ղեկավարեց ժամանակավոր կառավարությունը, որը կազմված էր Պետրոգրադի խորհուրդի սոցիալիստներից: Հեղափոխության հետևանքով ռազմաճակատում և տանը սկսեց տիրել քաոս: Բանակը դարձավ ծայրաստիճան անմարտունակ:[108]

Ցարի գահընկեցությունից հետո, Վլադիմիր Լենինին թույլատրվեց վերադառնալ Ռուսաստան Շվեյցարիայից Գերմանիայի ֆինանսավորմամբ: Ժամանակավոր կառավարության թույլ լինելը նպաստեց Բոլշևիկյան կուսակցության հզորացմանը, որը գլխավորեց Լենինը, ով պահանջում էր անմիջապես դադարեցնել պատերազմը: Նոյեմբերի հեղափոխությունից հետո ռուսները հաշտություն խնդրեցին Գերմանիայից: Սկզբում ռուսները մերժում էին գերմանացիների պահանջները, բայց երբ գերմանական զինվորները շարժվեցին դեպի Ուկրաինա, նոր կառավարությունը ստիպված կնքեց Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը 1918 թվականի մարտի 3-ին: Պայմանագրով ռուսները զիջում էին Ֆինլանսիան, Բալթյան երկրները, Լեհաստանի և Ուկրաինայի մի մասը Կենտրոնական ուժերին:[110] Առաջին հայացքից Կենտրոնական ուժերի այս մեծ հաջողությունները, որոնք պետք է բերեին պատերազմի բեկման արդյունք չունեցան, քանի որ նրանք չունեին բավարար թվով աշխատուժ նվաճված տարածքների պոտենցիալը օգտագործելու համար:

Երբ կնքվում էր Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը, Անտանտը այլևս գոյություն չուներ: Դաշնակից ուժերը փոքր ուժեր ուղարկեցին Ռուսաստան մեծամասամբ ռուսական ռեսուրսները Կենտրոնական ուժերից պաշտպանելու համար և ինչ-որ տեղ սպիտակներին օգնելու համար:[111] Դաշնակիցների զորքերը իջևանեցին Արխանգելսկում և Վլադիվոստոկում:

Չեխոսլովակ լեգիոն[խմբագրել]

Չեխոսլովակ լեգիոն, Վլադիվոստոկ, 1918 թվական:
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Չեխոսլովակ լեգիոն

Չեխոսլովակ լեգիոնը կռվում էր Անտանտի կողմից, նրանց նպատակն է հասնել Չեխոսլովակիայի անկախությանը: Լեգիոնը հիմնադրվել է Ռուսաստանում 1917 թվականին, 1917 թվականի դեկտեմբերին Ֆրանիայում և 1918 թվականի ապրիլին Իտալիայում: Չեկոսլովակ լեգիոնը հաղթանակ տարավ ավստրո-հունգարացիների դեմ ուկրաինական Զբորով գյուղի մոտ 1917 թվականի հուլիսին: Այս հաղթանակից հետո լեգիոնի կազմը ընդլայնվեց դառնալով Չեխոսլովակիայի ռազմական ուժ: Բախմաչի ճակատամարտում լեգիոնը հաղթեց գերմանացինրին և ստիպեց հրադադար կնքել:

Ռուսաստանում նրան ներքաշվեցին քաղաքացիական պատերազմին ընդդեմ Բոլշևիկների, որոնք այն ժամանակ վերահսկում էին Տրանս-Սիբիրյան երկաթուղուն և Սիբիրի գլխավոր քաղաքներին: Եկատիրինբուրգի մոտակայքում լեգիոնի առկայությունը հիմնական դրդապատճառն էր Ցարի և նրա ընտանիքի գնդակահարման 1918 թվականի հուլիսին: Լեգիոներները մեկ շաբաթվա պաշտպանությունից հետո հանձնեցին քաղաքը: Քանի որ Ռուսաստանի եվրոպական նավահանգիստները ապահով չէին, Լեգիոնի տարհանումը տեղի ունեցավ Վլադիվոստոկից: Տարհանման վերջին տրանսպորտը ամերիյան Հեֆֆրոն նավն էր 1920 թվականի սեպտեմբերին:

Կենտրոնական ուժերի խաղաղական փորձեր[խմբագրել]

"Նրանք չեն անցնի", արտահայտությունը բնորոշում է Վերդունի պաշտպանությունը:

1916 թվականին Վերդենի ճակատամարտի տաս ամիսներից և Ռումինիայի դեմ հաջող գրոհից հետո, գերմանացիները փորձեցին խաղաղության հասնել Անտանտի հետ: Շուտով ԱՄՆ նախագահ Ուդրո Ուիլսոնը փորձեց ստանձնել խաղաղարարի կարգավիճակը, որձելով երկու կողմին բերել ընդհանուր հայտարարի: Լոյդ Ջորջի պատերազմի գրասենյակը կարծում էր, որ գերմանիայի առաջարկը ծուղակ է, որպեսզի դաշնակիցների շարքերում պառակտություն մտցվի: Ուիլսոնի առաջարկը երկար քննարկելուց հետո դաշնակիցները որոշեցին այն ընդունել ի գիտություն, քանի որ ԱՄՆ-ն նրանց կարծիքով գտնվում էր պատերազմի նախաշեմին «սուզանավային քաոսից» հետո: Միչդեռ դաշնակիցները պատասխանում էին Ուիլսոնին, Գերմանիան որոշեց պնդել դեմ առ դեմ հանդիպման շուրջ: Իմանալով Գերմանիայի դիրքորոշման մասին, դաշնակիցները որոշեցին ուղղակի պահանջներ ներկայացնել հունվարի 14-ին: Նրանք պահանջում էին վնասների փոխհատուցում, գրավված տարածքների ազատում, ազգային սկզբունքների ճանաչում: Այն ներառում էր իտալացիների սլավոնների ռումինացիների, չեխոսլովակների ազատականացում և ազատ Լեհաստանի ստեղծում: Անվտանգության առումով դաշնակիցները ցանկանում էին երաշխավորություն ապագա պատերազմների կանխարգելման համար:[112] Բանակցային գործընթացը չեղարկվեց Անտանտի կողմից, քանի որ Գերմանիան կոնկրետ առաջարկ չներկայացրեց: Դաշնակիցները հայտարարեցին, որ բանակցությունները կվերսկսեն միայն այն դեպքում, երբ Գերմանիան փոխհատուցի բոլոր վնասները և կազատի գրավված տարածքները:[113]

1917–1918[խմբագրել]

1917 թվականի զարգացումներ[խմբագրել]

Գերմանացիները ֆիլմ նկարելու ժամանակ

1917 թվականի գործողությունները նախանշում էին պատերազմի ավարտի մասին, սակայն բոլոր հետևանքները չվերացվեցին միչև 1918 թվականը:

Բրիտանացիների կողմից ծովային շրջափակումը ծանր անդրադարձավ Գերմանիայի վրա: 1917 թվականին Գերմանիայի ռազմական ղեկավարությունը որոշեց սկսել աննախադեպ սուզանավային գրոհներ, որպեսզի Բրիտանիան դուրս գար պատերազմից: Գերմանիան նախատեսում էր Բրիտանիայի ափերին խորտակել ամսական 600,000 տոննա նավ: Գերմանիայի ղեկավարությունը հասկանում էր, որ այսպես կարող է ԱՄՆ-ին ներքաշել պատերազմի մեջ, սակայն նրանց հաշվարկենրով Բրիտանիայի կորուստները այնքան մեծ կլինեն, որ նրանք ավելի շուտ հաշտություն կխնդրեն քան ԱՄՆ-ն կներքաշվի պատերազմին: Իրականում խորտակումները տոննաներով կազմում էին ավելի քան 500,000 տոնա ամսական փետրվարից հուլիս ամիսներին: Ապրիլ ամսին կազմեցին 860,000 տոննա:: Հուլիսից հետո ներդրված կոնվոյների համակարգը շատ արդյունավետ էին սուզանավերի դեմ պայքարում: Բրիտանիան անվտանգ դարձավ խորտակումներից, մինչդեռ Գերմանիայի տնտեսությունը անկում էր ապրում և Միացյալ Նահանգների զինվորները ավելի մեծ քանակությամբ միացան պատերազմին:

Վերին Հռենոս, Ֆրանսիա, 1917 թվական:

1917 թվականի Նիվելի հարձակման ժամանակ, ֆրանսիայի 2-րդ գաղութարար դիվիզիոնի Վերդունի ճակատամարտի վետերանները հրաժարվեցին կատարել հրամանները` լինելով հարբած և առանց զինվորական համազգեստի: Նրանց սպաներին չհերիքեց միջոցներ, որպեսզի պատժի ամբուղջ գումարտակը, բացի այդ պատիժը անմիջապես չհետևեց: Ֆրանսիական բանակի խռովությունները վարակեցին ևս 54 դիվիզոն, 20,000 զինվոր դարձավ դասալիք: Չնայած զանգվածային ձերբակալություններին, պատիժներին, հայրենասիրական դասերի և պարգևատրական մեխանիզմների, ֆրասիացի զինվորները հրաժարվում էին մասնակցել հետագա գրոհներին: [114] Ռոբերտ Նիվելը պաշտոնանկ արվեց հրամանատարի պաշտոնից, նրան փոխարինեց գեներալ Ֆիլիպ Պետեյնը, ով կանգնեցրեց արյունահեղ գրոհները:

Աստրո-Հունգարիայի և Գերմանիայի հաղթանակը Կապորետտոյի ճակատամարտում պատճառ հանդիսացավ Անտանտին կազմակերպել գլխավոր խորհուրդ, որտեղ որոշվեց կազմել ընդհանուր հրամանատարական շտաբ, մինչ այդ բրիտանական և ֆրանսիական զորքերը գործում էին առանձին:

1917 թվականին, երբ Կենտրոնական ուժերը խաղաղություն հաստատեցին Ռուսաստանի հետ, մեծ քանակությամբ գերմանացի զինվորները արևելքից տեղափոխվեցին արևմտյան ճակատ, որոնք պետք է դիմագրավեին օրեցօր շատացող ամերիկյան զինվորներին: Գերմանիան հույս չուներ, որ կհաղթի երկարատև խրամատային պատերազմում և որոշեց արագ լայնածավալ գրոհ կազմակերպել: Բացի այդ Անտանտի և Կենտրոնական ուժերի ղեկավարները վախենում էին սոցիալական ընդվզումներից և Եվրոպայում տիրող հեղափոխական վտանգից: Այս պատճառով երկու կողմերն էլ ցանկանում էին արագ հաղթանակի ուղի փնտրել: [115]

1917 թվականին Ավստրիայի կայսր Կառլոս I-ը առանց Գերմանիայի իմացության որոշեց բանակցություններ սկսել Իտալայի հետ:: Իտալիան մերժեց առաջարկները, իսկ այս բանակցությունները հայտնի դարձան Գերմանիային: [116][117]

Օսմանյան կայսրության գործողություններ, 1917–1918[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Սինայի և Պաղեստինի արշավանք
Բրիտանացի զինվորները Միջագետքում, 1917 թվական:
Օսմանյան զինվորները Միջագետքում:

1917 թվականի մարտ և ապրիլ ամիսներին, Գազայի առաջին և երկրորդ ճակատամարտերում, գերմանական և օսմանյան զորքերը կանգնեցրեցին Եգիպտական հետախուզական զորքերի առաջխաղացումը, ինչը սկսվել էր 1916 թվականի օգոստոսից Ռոմենի ճակատամարտից հետո:[118][119] Հոկտեմբերի վերջին վերսկսեց Սինայի և պաղեստինի արշավանքը, երբ գեներալ Էդմունդ Ալենբիի զորքերը հաղթանակ տարան Բիրշեբայի ճակատամարտում:[120] Երկու օսմանյան բանակ ջախջախվեցին Մուղար բլրի ճակատամարտում դեկտեմբերին և կորցրեցին Երուսաղեմը օսմանցիների մեկ այլ պարտությունից հետո Երուսաղեմի ճակատամարտում:[121][122][123] Մոտավոր այս ժամանակահատվածոըմ ութերորդ բանակի հրամանատարը ազատվեց պաշտոնից, նրան փոխարինեց Ջևադ Փաշան, իսկ մի քանի ամիս հետո Պաղեստինում Օսմանյան բանակի հրամանատար, Էրիկ ֆոն Ֆոլկենհայնին փոխարինեց Օտտո Լիման վոն Սանդերսը:[124][125]

1918 թվականի սկզբին ռազմաճակատը գիծը մեծացավ Հորդանան գետի երկայնքով, սկսվեց Բրիտանացիների գրոհները մարտին և ապրիլին:[126] Մարտի ընթացքում եգիպտացի զինվորների և բրիտանական հետևակին ուղարկեցին արևմտյան ճակատ դիմակայելու գարնանային գրոհին: Նրանք փոխարինվեցին Հնդկական բանակի մարտիկներով: Մի քանի ամիս զորավարժություններից հետո հարձակումները հիմնականում իրականացվեցին Օսմանյան բանակի ուղղությամբ: Հարձակումների հետևանքով հնկական զինվորները գրավեցին մի քանի կարևոր դիրքեր: Սեպտեմբերի կեսերից արդեն հնդկական զորքերը պատրաստ էին լայնամաշտաբ հարձակման:

Վերակազմավորված եգպտական բանակը կոտրեց օսմանցիների դիմադրությունը Մեգիդոյի ճակատամարտում 1918 թվականի սեպտեմբերին: Երկու օրում բրիտանացիների և հնդկացիների հետևակները ճեղքեցին օսմանցիների պաշտպանությունը և գրավեցին Ութերորդ բանակի հրամանատարական կետը: Ավստրալիական, նոր զելանդական, հնդկական և բրիտանական կորպուսները նույնպես ճեղքեցին օսմանցիների դիմադրությունը և գրավեցին Նազարեթը, Հայֆան շարժվեցին առաջ` հոկտեմբերին հասնելով Հալեպ:

Միացյալ նահանգների մուտք[խմբագրել]

Նախագահ Վիլսոնը կոնգեսում հայտարարում է, որ Գերմանիայի վերջնաժամկետը լրացել է 1917 թվականի փետրվարի 3-ին:

Պատերազմի սզբում Միացյալ Նահանգները չեզոք քաղաքականություն էին վարում` փորձելով միջնորդել խաղաղության հասնելու գործընթացը: Երբ Գերմանական «SM U-20» սուզանավը խորտակեց Բրիտանական «Լուսիտանիա» նավը 1915 թվականի մայիսի 7-ին, որի ժամանակ զոհվեցին 128 ԱՄՆ-ի քաղաքացի, ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը պահանջեց վերջ դնել ուղևորական նավերի վրա հարձակումներին: Գերմանիան համաձայնվեց: Վիլսոնը փորձեց հաշտեցնել կողմերին, սակայն անհաջող: Սակայն նա բազմիցս հայտարարեց, որ Միացյալ Նահանգները չի հանդուրժի մեծածավալ սուզանավային պատերազմը, ինչը դեմ է միջազգային իրավունքին: Նախկին նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտը որակեց Գերմանիայի գործողությունները որպես "ծովահենություն":[127] Վիլսոնը վերընտրվեց նախագահի պաշտոնում 1916 թվականին, քանի որ նրա կողմնակիցները դեմ էին պատերազմին:

1917 թվականի հունվարին Գերմանիան վերսկսեց սուզանավային պատերազմը, գիտակցելով, որ ԱՄՆ-ն կարող է ներքաշվել պատերազմին: Գերմանիայի արտգործնախարար Զիմերմանը հեռագրով հորդորեց Մեքսիկային միանալ պատերազմին, որպես Գերմանիայի դաշնակից ընդդեմ Միացյալ Նահանգներին: Գերմանիան պետք է հովանավորի Մեքսիկային վերադարձնի Տեխասը, Նյու Մեխիկոն և Արիզոնան:[128] Միացյալ Թագավորությունը իմացավ հաղորդագության մասին և փոխանցեց Լոնդոնում ԱՄՆ դեսպանատանը: Այնտեղից հաղորդագությունը ուղարկվեց Վիսլոնին, ով այն ցուցադրեց հանրությանը որպես casus belli: Վիլսոնը հայտարարեց, որ պատերազմը անխուսափելի է, և առանց պատերազմի մասնակցելու ԱՄՆ-ն ձայն չի ունենա միջազգային հարթակում:[129] ԱՄՆ-ի յոթ նավերի խորտակումից և Զիմենի հեռագրի հրապարակումից հետը Վիլսոնը պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային,[130] ինչը ԱՄՆ կոնգրեսը հաստատեց 1917 թվականի ապրիլի 6-ին:

Միացյալ նահանգները երբեք չէր եղել որևէ դաշնության անդամ, բայց համարվում էր "Հզոր տերություն": Միացյալ նահանգները ուներ փոքրաթիվ բանակ, բայց 1917 թվականի զորահավաքից հետո այն դարձավ 2,8 միլիոն,[131] և 1918 թվականի ամռան դրությամբ ամեն օր Ֆրասնա էր ուղարկում 10.000 նոր զինվոր: 1917 թվականին ԱՄՆ կոնգեսը Պուերտո Ռիկացիների տվեց քաղաքացիություն, որպեսզի նրանք կարողանային մասնակցել պատերազմին: Գերմանիան սխալմամբ կարծում էր, որ ԱՄՆ-ն զորք կհավաքի միայն մի քանի ամսում, իսկ դրանց տեղափոխումը Եվրոպա կկանգնեցնեն Սուզանավերը:[132]

ԱՄՆ ռազմածովային ուժերը ուղարկեցին նավախումբ, որը պետք է օգներ բրիտանացիների կոնվոյներին: Մի քանի ռազմանավեր ուղարկվեցին Ֆրանսիա: Բրիտանացիները և ֆրանսիացիները ցանկանում էին, որպեսզի ամերիկացի զինվորները միանգամից ուժեղացնեին ռազմաճակատի դիրքերը, նրանք չեէին ցանկանում ժամանակ կորցնել այդ զինվորների պատրաստվածության վրա: Գեներալ Ջոն Պերշինգը հրաժարվեց տրամադրել ամերիկյան զինվորներին ֆրանսիացիների և բրիտանացիների հրամանատարությանը: Որպես բացառություն նա թույլատրեց Աֆրիկա-ամերիկյան գնդին գործել Ֆրանսիայի հրամանատարության ներքո: ԱՄՆ-ին տրամադրվեցին ճակատային այն գծեր որտեղ բրիտանացիները և ֆրանսիացիները անհաջողություններ էին ունեցել:[133]

Գերմանիայի 1918 թվականի գարնանային հարձակում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Գարնանային հարձակում


Բրիտանական 55-րդ դիվիզիայի զինվորները կուրացած արցունքաբեր գազից Լիսի ճակատամարտի ընթացքում, 10 ապրիլի 1918 թվական:
Ֆրանսիական զինվորները Գեներալ Ժուրուի հրամանատարության ներքո պաշտպանվում են գնդացիրներով Մարնե գետի մոտակա տաճարում, 1918 թվական:

Լուդենդորֆը նախագծեց 1918 թվականի հարձակում արևմտյան ճակատով, որի կոդային անվանումն էր Միքայել գործողություն: Գարնանային հարձակման նպատակն էր կտրել ֆրանսիական և բրիտանական զորքերին սնուցման օղակներից: Գերմանիայի ղեկավարությունը հույս ուներ արագ ավարտել պատերազմը մինչև ԱՄՆ-ն կմիանար Անտանտին: Գործողությունը սկսվեց 1918 թվականի մարտի 21-ին, երբ գերմանացիները հարձակվեցին բրիտանական զորքերի վրա Ամյեն քաղաքի մոտակայքում: Գերմանացիները հասան աննախադեպ առաջխաղացման, մոտ 60 կմ:[134]

Բրիտանացիների և ֆրանսիացիների խրամատային դիրքերը ճեղքելու համար նոր մեխանիզմ մշակվեց, որը կոչվեց Հուտիեր ի պատիվ Օսկար վոն Հուտիերի: Համաձայն նոր մեխանիզմի գրոհները պետք է սկսվեին էին երկարատև հրետանային կրակոցներով, այնուհետև մեծաքանակ հետևակի միջոցով պետք է ճեղքեին պաշտպանությունը։ Սակայն Գարնանային հարձակման ժամանակի Լուդենդորֆը օգտագործեց հրետանին կարճատև կրակոցների համար, իսկ պաշտպանությունը ճեղքում էին միայն թույլ կետերում։ Թույլ օղակները գրավելուց հետո Գերմանացիները երկու կողմից հարձակվում էին հրամանատարական կետերի վրա։ Գերմանացիների այս հաճողությունների գրավականը հիմնականում անսպասելիությունն էր։[135]

Ռազմաճակատը տեղափոխվեց Փարիզից ընդամենը 120 կմ հեռավորության վրա։ Երեք ծանր հրետանի սկսեցին ռմբակոծել Փարիզը, ինչի արդյունքում շատ քաղաքացիներ սկսեցին փախչել։ Հարձակման սկզբնամասը այնքան հաջող էր գերմանացիների համար, որ Կայզեր Վիլհելմ II-ը մարտի 24-ը հայտարարեց ազգային տոն։ Շատ գերմանացիներ մտածում էին, որ հաղթանակը մոտ է։ Սակայն ծանր մարտերից հետո գերմանացիների առաջխաղացումը կանգնեցվեց։ Տանկերի և հրետանային զենքերի քիչ քանակը թույլ չէր տալիս գերմանացիներին պահպանել նվաճած դիրքերը։ Բացի այդ սնուցման կապուղին լավ չէր կազմակերպված։[136]

Գեներալ Ֆոշը ցանկանում էր օգտագործել նոր ժամանած ամերիկացի զինվորներին իր հրամանատարության ներքո, բայց ամերիկացիները ցանկանում էին հանդես գալ իքնուրույն հրամանատարության ներքո։ Այս զորամիավորումները դրվեցին բրիտանացիների և ֆրանսիացիների հրամանատարության տակ մարտի 28-ին։ Միասնական հրամանատարական կազմը հաստատվել էր 1917 թվականի նոյեմբերի 5-ին Դուլենի կոնֆերանսում։[137] Գեներալ Ֆոշը նշանակվեց միացյալ զորքերի հրամանատար։ Հեյգը, Պետայնը և Պերշինգը մնում էին իրենց բանակների տակտիկական վերահսկող, Ֆոշը պետք է կոորդինացներ բանակների գործողությունները և բրիտանական, ֆրանսիական, Միացյալ նահանգների զորքը մեծամասամբ անկախ էին։[137]

«Միքայել» գործողությունից հետո Գերմանիան սկսեց Ժորժետ գործողությունը հյուսիսային Լա Մանշի նավահանգիստների դեմ։ Դաշնակիցները կանգնեցրեցին Գերմանիային փոքր տարածքային կորուստներից հետո։ Գերմանական բանակը հարավում սկսեց Բլուխեր և Յորք գործողությունները առավելագույնս մոտենալով Փարիզին։ Մարնե գործողությունը սկսվեց հուլիսի 15-ին փորձելով շրջափակել Ռեյմսը և սկսվեց Մարնեի երկրորդ ճակատամարտը: Արդյունքում եղավ հակագրոհ, որից սկսվեց Հարյուրօրյա հարձակումը, որը համարվում է Անտանտի առաջին հաջող հարձակումը պատերազմի ընթացքում։

Հուլիսի 20-ին գերամանացիները նահանջեցին ելման դիրքեր Մարնեի շրջակայքում։[138] Գերմանիայի կորուստները 1978 թվականի մարտ ապրիլ ամիսներին կազմեցին 270.000 մարդ։

Մինչդեռ Գերմանիայի տնտեսությունը սկսեց անկում ապրել։ Հակապատերազմական երթերը սկսեցին հաճախանալ, բանակի մարտական ոգին ընկավ։ Արդյունաբերության ծավալները կազմում էին 1913 թվականի 53%-ը միայն։

Նոր երկրներ պատերազմական գոտում[խմբագրել]

1918 թվականի մայիսին Կովկասում ձևավորվեցին մի շարք պետություններ, այդ թվում` Հայաստանի առաջին հանրապետությունը, Ադրբեջանի դեմոկրատական հանրապետությունը և Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետությունը, որոնք անկախացան Ռուսական կայրությունից։[139] Եվս երկու պետություն ստեղծվեցին հարավային Կովկասում` Կենտրոնական կովկասյան բռնապետությունը և and Հարավ-արևելյան կովկասյան հանրապետությունը (առաջինը լուծարվեց Ադրբեջանի կողմից 1918 թվականի աշնանը, երկրորդը` հայ-բրիտանական զորքերի կողմից 1919 թվականի սկզբին): Ռուսական զորքերի կողմից Կովկասը լքելուց հետո երեք հանրապետությունները սկսեցին պատրաստվել Օսմանյան բանակի դիմակայելուն, որոնք սկսեցին հարձակվել 1918 թվականի սկզբներից։ Ստեղծվեց Անդրկովկասյան հանրապետությունը, որպեսզի միասնական ուժերով դիմակայեին Օսմանյան բանակին, սակայն Վրաստանը դուրս եկավ դաշինքից պաշտպանություն ստանալով Գերմանիայից, Ադրբեջանը դաշինք կնքեց Օսմանյան կայսրության հետ։ Հայաստանը մնաց միայնակ Օսմանյան նվաճողների դեմ, սակայն կարողացան հաղթանակ տանել մի քանի ճակատամարտերում (Սարդարապատի ճակատամարտ, Բաշ Ապարանի ճակատամարտ, Ղարաքիլիսայի ճակատամարտ) և ետ շպրտել Օսմանյան բանակին։[139]

Անտանտի հաղթանակ. 1918 թվականի ամռան նախանշաններ[խմբագրել]

Պատկեր:Riflemen-1918-Western-Front.jpg
Դաշնակիցները ամրապնդում են իրենց դիրքերը ռազմաճակատում, մինչդեռ Գերմանացիները կորցնում են իրենց հզորության մի մասը 1918 թվականին:[140]

Հարյուրօրյա հարձակում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հարյուրօրյա հարձակում


Վո-դենլամ Դամլուպի ավերակների տեսարանը երկնքից, Ֆրանսիա, 1918 թվական:

Անտանտի հակահարձակումը, որը հայտնի էր որպես Հարյուրօրյա հարձակում, սկսվեց 1918 թվականի օգոստոսի 8-ին Ամիենի ճակատամարտով: Ճակատամարտին մասնակցեցին 400 տանկ և 120.000 բրիտանացի, ֆրանսիացի զինվոր: Ճակատամարտի առաջին օրը գերմանացիները նահանջեցին 15 կմ: Պաշտպանվողները բարոյապես անկում ապրեցին, Լուդենդորֆը հիշելով այս օրը համարեց այն «Գերմանական բանակի սև օր»:[141][142] Եվս 14 կմ նահանջելուց հետո գերմանական զորքը վերջնականապես կանգ առավ և ճակատամարտը ավարտվեց օգոստոսի 12-ին:

Փոխարեն Ամիենում տարած հաղթանակից հետո դաշնակիցները ամրապնդելեին իրենց հաղթանակը այս տարածաշրջանում, նրանք կենտրոնացան այլ տարածաշրջանի վրա: Դաշնակիցների ղեկավարությունը որոշեց չհարձակվե ճակատի ամբողջ երկայնքով, քանի որ կորուստները շատ կլինեին: Նրանք սկսեցին արագ հարձակումներ թևերով, այնուհետև գրավել միջին արդեն թուլացած մասը:[143]

Կանադա-շոտլանդական գումարտակը Կանալ դու Նորդի ճակատամարտում, 1918 թվական:

Բրիտանական և դոմինիկյան ուժերը հարձակման մյուս փուլը սկսեցին Ալբերտի ճակատամարտով օգոստոսի 21-ին:[144] Հարձակմանը հետագայում միացան ֆրանսիացիները[145] և մնացած բրիտանական ուժերը: Օգոստոսի վերջին շաբաթվա ընթացքում գերմանացիները ծանր կորուստներով նահանջեցին ևս 70 կմ: Մեջբերում գերմանական արխիվներից, «Ամեն հաջորդ օրը ավելի արյունալի է մյուսներից, գիշերները անցկացնում ենք անքուն»:[143]

Սեպտեմբերին դաշնակիցները սկսեցին հարձակվել «Հինդենբուգի ճակատի» հյուսիսային և կենտրոնական ուղղություններով: Գերմանացիները շարունակում էին կատաղի դիմադրությունը և հակահարձակվում կորցրած դիրքերի վրա, բայց քիչ հաջաղություններով: Հինդենդբուրգի ճակատի քաղաքները, գյուղերը, բարձրունքները և իջվածքները կամաց կամաց անցնում էին դաշնակիցների հսկողության տակ: Սեպտեմբերի միայն վերջին շաբաթվա ընթացքում բրիտանացինին գերի ընկան 30,441 գերմանացի զինվորական: Սեպտեբերի 24-ին գերմանացիները վերջնականապես նահանջեցին Հինդենդբուրգի ճակատային գծից:

Ամերիկյան կառավարվող հետախուզական օդապարիկ ռազմաճակատի մոտ, 1918 թվական:

Օգոստոսի 8-ից հետո մոտ չորս շաբաթվա ընթացքում ավելի քան 100,000 գերմանացի զինվոր գերեվարվեցին, որոնցից 75,000-ը Բրիտանացիների, իսկ մնացածը ֆրանսիացիների կողմից: «Գերմանիայի բանակի սև օր»-ից հետո Գերմանիայի բանակի բարձր ղեկավարությունը հասկացավ, որ պարտությունը անխուսափելի է և սկսեցին փորձեր ձեռնարկել հնարավորինս առավելագույնը քաղել այս իրավիճակում: Ճակատամարտից մեկ օր առաջ Լուդենդորֆը ասաց,-«Մենք չենք կարող հաղթել պատերազմում, սակայն չպետք է նաև պարտվենք»: Օգոստոսի 11-ին նա խնդրեց Կայզերին իրեն պաշտոնանկ անել, սակայն Կայզերը մերժեց` պատասխանելով,- «Մենք պետք է հավասարակշռության հասնենք: Մենք գրեթե հասել ենք մեր դիմադրության առավելագույն սահմանին: Պատերազմը պետք է ավարտել»: Օգոստոսի 13-ին Բելգիայի Սպա քաղաքում Հինդենբուրգը, Լուդենդորֆը, Գերմանիայի կանցլերը և Արտաքին գործերի նախարար Հինցը որոշեցին, որ պատերազմը չի կարող ավարտվել ռազմական ճանապարհով, և հաջորդ օրը Գերմանիայի թագավորական խորհուրդը որոշեց, որ պատերազմում հաղթանակը իրենց գլխավոր նպատակը չէ: Ավստրո-Հունգարիան զգուշացրեց, որ նրանք կարող են շարունակել ռազմական գործողությունները միայն մինչև դեկտեմբեր և Լուդենդորֆը խորհուրդ տվեց փնտրել խաղաղության հասնելու ուղիներ: Սեպտեմբերի 10-ին Հինդենբուրգը կոչ արեց Ավստրիայի կայսրին խաղաղության ուղիներ փնտրել, իսկ Գերմանիան դիմեց Նիդերլանդներին ստանձնելու խաղաղության միջնորդի դերը: Սեպտեմբերի 14-ին Ավստրիան կոչ արեց բոլոր պատերազմող և չեզոք երկներին հանդիպել խաղաղություն կնքելու նկատառումներով, սեպտեմբերի 15-ին Գերմանիան խաղաղություն առաջարկեց Բելգիային: Բոլոր խաղաղության կոչերը մերժվեցին:[145]

Հարյուրօրյա հարձակման վերջին փուլը Մյոզ-Արոնի գրոհն էր, որը սկսեցին ֆրասնական և ամերիկայն զորքերը սեպտեմբերի 26-ին: Հաջորդ շաբաթվա ընթացքում ֆրանսիական և ամերիկյան ստորաբաժանումները ներխուժեցին Շամպայն և ստիպեցին գերմանացիներին թողնել մի քանի կարևոր բարձունք և նահանջել Բելգիայի սահման:[146] Հոկտեմբերի 8-ին ճակատային գիծոը նորից հատեցին Բրիտանական զորքերը Կամբրեի ճակատամարտի արդյունքում:[147] Գերմանական զորքերը ստիպված էին կրճատել ճակատային գիծը և օգտագործել Նիդերլանդների սահմանը որպես այլընտրանքային ուղի նահանջելու դեպի Գերմանիա:

Երբ Բուլղարիան սեպտեմբերի 29-ին կնքեց զինադադարի պայմանագիր, Լուդենդորֆը մեկ ամիս ընկավ մեծ սթրեսի մեջ:[148][149]

ԱՄՆ բանակի զինվորը տոնում է զինադադարի մասին լուրը 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ին:

Գերմանիայի անխուսափելի պարտության մասին լուրերը տարածվեցին գերմանական զորքերում: Խռովությունների սպառնալիքը խորանում էր: Ադմիրալ Ռեյհարդ Շիրը և Լուդենդորֆը որոշեցին վերջին փորձը ձեռնարկել, որպեսզի վերականգնեին գերմանական նավատորմի հեղինակությունը: Իմանալով, որ արքայազն Մաքսիմիլիանի կառավարությունը հավանություն չի տա նման նախաձեռնությանը, Լուդենդորֆը որոշեց գործել ինքնուրույն: Այնուամենայնիվ պատրաստվող հարձակման մասին լուրերը հասան Քիլում տեղակայված նավաստիներին: Շատերը հրաժարվեցին մասնակցել ծովային հարձակմանը` համարելով այն ինքնասպանություն, որի համար ձերբակալվեցին: Լուդենդորֆը ընդունեց իր մեղքը և Կայզերը ազատեց նրան պաշտոնից հոկտեմբերի 26-ին: Բալկանների կորուստը նշանակում էր, որ Գերմանիան կորցնում էր նաֆթի և սննդի հիմնական կենսական ուղին: Բոլոր պահուստային միջոցները արդեն ծախսված էին:[150] Դաշնակիցների նաֆթի պահանջարկի մոտ 80%-ը լրացնում էր Միացյալ Նահանգները, այսինքն Գերմանիայի սնուցման ուղու կորուստը էլ ավելի ուժեղացրեց դաշնակիցներին:[151]

Ռազմական անհաջողությունները և զորքի մարտունակության անկումը ստիպեցին Կայզերին Գերմանիան ուղղորդել դեպի խաղաղություն: Արքայազն Մաքսիմիլիանը գլխավորեց կառավարությունը և որպես Կանցլեր սկսեց բանակցությունները դաշնակիցների հետ: Բանակցությունները անմիջապես սկսվեցին նախագահ Վիլսոնի հետ, քանի որ գերմանացիները կարծում էին, որ Վիլսոնը ավելի զիջողական կլինի քան ֆրանսիացիները և բրիտանացիները: Վիլսոնը պահանջեց, որ գերմանիայում հաստատվեն սահմանադրական միապետություն և խորհրդարանական վեևրահսկողություն:[152] Նոյեմբերի 9-ին սոցյալ-դեմոկրատ Ֆիլիպ Շեյդեմանը Գերմանիան հայտարարեց հանրապետություն: Կայզերը, թագավորները և այլ ժառանգական կառավարիչները հեռացվեցին իշխանությունից: Կայսերական Գերմանիան մահացավ և ծնվեց նոր Գերմանիա` Վայմարյան Հանրապետություն անվանմամբ:[153]

Զինադադարներ և կապիտուլյացիաներ[խմբագրել]

Ֆրեդինանդ Ֆոշը, ձախից երկրորդը, նկարվել է գնացքի վագոնի դրսում Շամպայնում, պատերազմի ավարտի մասին համաձայնությունից հետո: Գնացքի վագոնը հետագայում ընտրվել է Նացիստական Գերմանիայի կողմից որպես խորհրդանիշ Պետայնին ստիպելու զինադադար կնքել 1940 թվականի հունիսին:[154]

Կենտրոնական ուժերի անկումը եղավ շատ արագ: Բուլղարիան առաջինը զինադադար կնքեց 1918 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Սալոնիկիում:[155] Հոկտեմբերի 30-ին Օսմանյան կայսությունը ենթարկվեց կապիտուլյացիայի և կնքեց Մուդրոսի զինադադարը:[155]

Հոկտեմբերին 24-ին իտալացիները անցան գրոհի, նպատակ ունենալով հետ վերադարձնել տարածքները, որոնք կորցրել էին Կապորետտոյի ճակատամարտում: Տեղի ունեցավ Վիտտորիոյի ճակատամարտը, որը անվանում են Ավստրո-Հունգարիայի բանակի արդյունավետության անկման սկիզբ: Գրոհը նաև բերեց Ավստրո-Հունգարական կայսրության անկմանը: Հոկտեմբերի վերջին շաբաթվա ընթացքում անկախության հռչակագրեր ընդունվեցին Բուդապեշտը, Պրագան և Զագրեբը: Հոկտեմբերի 29-ին կայսրության պաշտոնյանները դիմեցին Իտալիային զինադադար կնքել: Սակայն իտալացիները շարունակեցին առաջխաղացումը` հասնելով Տրենտո, Ուդինե և Տրիեստ: Նոյեմբերի 3-ին Ավստրո-Հունգարիան սպիտակ դրոշ ուղարկեց և զինադադարի կոչ արեց: Դաշնակիցների կողմից հեռագրով ուղարկվեցին զինադադարի պայմանները, որոնք ընդունվեցին ավստիացիների հրամանատարների կողմից: Զինադադարը ստորագրվեց Ավստրո-Հունգարիայի կողմից նոյեմբերի 3-ին Պադովայի մոտակայքում: Գերմանիայի հեղափոխության բռնկումից հետո Գերմանիան հռչակվեց հանրապետություն նոյեմբերի 9-ին: Կայզերը փախավ Նիդերլանդներ:

Նյու Յորք Թայմսի 1918 թվականի նոյեմբերի 11 համարը:

Նոյեմբերի 11-ին 5:00 am Գերմանիայի հետ ստորագրվեց զինադադար երկաթուղային գնացքի վագոնի մեջ Շամպայնի մոտակայքում: Նոյեմբերի 11-ին ժամը 11:11 հայտարարվեց, որ բոլոր կրակոցները պետք է լռեն: Պաշտոնապես զինադադարի ստրոագրումից վեց ժամ հետո արևմտյան ճակատի շատ դիրքեր դադարեցրին մարտական գործողությունները, սակայն կռիվները շարունակվեցին մի քանի դիրքերում, որտեղ հրամանատարները ցանկանում էին գրավել որոշ տարածքներ մինչև պատերազմի ավարտը:

Ռեյնի օկուպացիան տեղի ունեցավ զինադադարի ստորագրումից հետո:

1918 թվականի նոյեմբերի դրությամբ դաշնակիցները այնքան հնարավորություն ունեին, որ կարող էին գրավել Գերմանիան: Ռազմաճակատը գտնվում էր Բեռլինից ընդամենը 450 կմ հեռավորության վրա: Այս գործոնները թույլ տվեցին Հինդենբուրգին և այլ գերամանացի առաջնորների հետագայում հայտարարել, որ գերամանական բանակը իրականում չի պարտվել: Արդյունքում տարածվեց մի լեգենդ,[156][157] համաձայն որի Գերմանիան պատրաստ էր շարունակելու պատերազմը (չնայած մեկ միլիոնից ավել զինվոր տառապում էր Իսպանական գրիտով, բայց այսպես կոչված հայրենասերները, հատկապես հրեաները, սոցյալիստները և բոլշևիկները ովքեր հովանավորվում էին դրսի ուժերի կողմից, կարողացան երկպառակտություն մտցնել երկրի ներսում և ստիպեցին Գերմանիայի կառավարությանը զինադադար կնքել:

Հետևանքներ[խմբագրել]

Ֆրանսիական ռազմական գերեզման, որտեղ հանգրվանում է 130.000 անհայտ զինվոր:

Պատերազմի արդյունքում չորս կայսրություններ վերացան. Գերմանական, Ավստրո-Հունգարական, Օսմանյան և Ռուսական: Շատ ազգեր վերականգնեցին իրենց անկախությունը, բացի այդ ձևավորվեցին նոր պետություններ: Չորս արքայատոհմեր ոչնչացվեցին պատերազմից հետո. Հոհենցոլերները, Հաբսբուրգները և Օսմանցիները: Բելգիան և Սերբիան ավերվեցին, ֆրանսիացի 1,4 միլիոն զինվոր սպանվեցին,[158] չհաշված մյուս կորուստները: Գերմանիան և Ռուսաստանը նույնպես մեծ կորուստներ ունեցան:[159]

Պատերազմի պաշտոնական ավարտ[խմբագրել]

Պաշտոնապես պատերազմը զինադադարից հետո շարունակվեց ևս յոթ ամիս միչև Վերսալի պայմանագրի ստորագրումը Գերմանիայի կողմից 1919 թվականի հունիսի 28-ին: Միացյալ նահանգների Սենատը չվավերացրեց պայմանագիրը, չնայած այն վայելում էր ժողովրդի հավանությունը,[160][161] և պաշտոնապես չդադարեցրեց իր մասնակցությունը պատերազմին մինչև Կնոքս-Պորտեր բանաձևի ստորագրումը 1921 թվականի հուլիսի 2-ը:[162]

Վերսալի պայամանագրից հետո պայմանագրեր ստորագրվեցին Ավստրիայի, Հունգարիայի, Բուլղարիայի և Օսմանյան կայրության հետ: Սակայն Օսմանյան կայսրության հետ պայմանագրի ստորագրումը կասեցվեց Թուրքիայի անկախության համար պատերազմի պատճառով և վերջապես Անտանտի և արդեն Թուրքիայի հանրապետության միջև պայմանագիրը կնքվեց միայն 1923 թվականի հուլիսի 24-ին Լոզանում:

Շատ երկրներում պատերազմի ավարտ համարում են Վերսալի պայմանագրի կնքման օրը, որից հետո միայն պատերազմ գնացած զինվորները վերադարձան տուն, բայց հիմնականում պատերազմի ավարտ է համարվում զինադադարի օրը` 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ը: Իրավաբանորեն պատերազմի ավարտ է համարվում Լոզանի պայմանագրի ստորագրման օրը, երբ Անտանտի զորքերը լքեցին Կոստանդնապոլիսը:

Խաղաղության պայմանագրեր և երկրների սահմաններ[խմբագրել]

Խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը Վերսալի Հայելիների դահլիճում, 1919 թվականի հունիսի 28:

Պատերազմից հետո Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում կազմվեցին մի քանի խաղաղության պայմանագրեր, որոնց համաձայն որոնց պետք է պաշտոնապես ավարտվեր պատերազմը: 1919 թվականի Վերսալի պայմանագիրը ստորագրվեց Գերմանիայի հետ, որը կառուցված էր Վուդրո Վիլսոնի 14 կետերի հիման վրա, այն բերեց նաև Ազգերի լիգայի ստեղծմանը 1919 թվականի հունիսի 28-ին:[163][164]

Կենտրոնական ուժերը ստիված էին իրենց վրա վերցնել Անտանտին և նրա դաշնակից ուժերին պատճառած ամբողջ վնասների, մարդկային կորուստների և ավերածությունների պատասխանատվությունը և հանդես էին գալիս որպես ագրեսոր կողմ: Վերսալի պայմանագրով այս մասը ամրագրված էր 231 հոդվածով: Այս հոդվածը դարձավ հայտնի որպես «Պատերազմի մեղավորություն», քանի որ գերմանացիների մեծամասնությունը իրենց զգում էին նվաստացած:[165] Ընդանուր առմամբ գերմանացիները կարծում էին, որ իրենց հետ վարվեցին անարդարացի, ինչի արդյունքում նրանց զրկեցին ռազմական ուժից, տնտեսական զարգացման հեռանկարներից:[166] Բելգիացի պատմաբան Լորենս վան Իպերսելը ընգծեց, թե ինչ հետևանք ունեցավ Գերմանիայի մեղավորությունը ընդունելը երկրի քաղաքական զագացման վրա 1920-ական և 1930-ական թվականներին.

Գերմանիայի մեղավորության ակտիվ ժխտումը, Անտանտի կողմից իրականացված պատժամիջոցները մեծ հետք թողեցին գերմանացիների հիշողությունների մեջ պատերազմից հետո: Չպարտվելու լեգենդը և մեղքի ընդունումը հող հանդիսացան ազգայնական շարժումների ձևավորմանը, որոնք կարողացան ժողովրդի տրամադրվածության շնորհիվ հասնել իշխանության և ծնել վրեժի հոգեբանություն::[167]

Մինչդեռ, փոքր ազգերը, որոնք անկախացան Գերմանիայի տիրապետությունից, կարծում էին, որ Վերսալի պայմանագիրը արդարացի է և ազատեց նրանց այդ գերտերության հալածանքներից:[168] Խաղաղության համաժողովում որոշում ընդունվեց, որ պարտված կողմը պետք է փոխհատուցի պատերազմի ընթացքում քաղաքացիներին հասված վնասները, և քանի որ բացի Գերմանիայից մյուս տերությունները ի վիճակի չէին վճարելու, հիմնական բեռը ընկավ Գերմանիայի վրա:

Ավստրո-Հունգարիան բաժանվեց մի քանի պետությունների, ներառյալ Ավստրիան, Հունգարիան, Չեխոսլովակիան և Հարավսլավիան: Տրանսիլվանիան առանձնացվեց Հունգարիայից և միացվեց Ռումինիային, համաձայն Սեն-Ժերմենի հաշտության պայմանագրի և Տրիանոնի պայմանագրի: Տրիանոնի պայմանագրի արդյունքում, 3,3 միլիոն հուգարացիներ մնացին օտար տիրապետության տակ: Հունգարիայի մինչ պատերազմյան բնակչության միայն 54%-ը մնաց Հունգարիայում, իսկ տարածքի միայն 32%-ը: 1920-ից 1924 թվականներին նախգին Հունգարիայի տարածքներից Հուգարիա վերադարձան մոտ 354.000 հունգարացի:[169]

Ռուսաստանի կայսրությունը, որը լքեց պատերազմը 1917 թվականի, կորցրեց իր արևմտյան մասը, որտեղ հիմնվեցին մի շարք անկախ պետություններ, այդ թվում Էստոնիան, Ֆինլանդիան, Լատվիան, Լիտվան և Լեհաստանը: Ռումինիային անցավ Բեսարաբիան 1918 թվականի ապրիլին:[170]

Օսմանյան կայրությունը մասնատվեց և բացի Անատոլիայից մնացած տարածքների մեծ մասին տիրացան Անտանտի ուժերը: Թուրքերին մնաց Անատոլիան և կոչվեցին Թուրքիայի հանրապետություն: Օսմանյան կայրությունը ստորագրեց Սևրի պայմանագիրը 1920 թվականին, սակայն այն չեղյալ համարվեց Թուրքական ազգայնական շարժում կուսակցության կողմից, որոնք գլխավորեցին Թուրքիայի անկախության շարժումը: Թուրքիան 1923 թվականին ստորագրեց Լոզանի պայմանագիրը:

Ազգային ինքնություն[խմբագրել]

Լեհաստանը վերականգնեց անկախությունը այն կորցնելուց ավելի քան մեկ դար հետո: Սերբիայի թագավորությունը և նրա արքայատոհմը, որպես Անտանտի փոքր պետություն, և իր մեկ շնչին ընկնող ամենաշատ կորուստներով,[171][172][173] դարձավ նոր ձևավորված պետության մի մաս, որ կոչվեց Սերբիայի, Խորվաթիայի և Սլովենիայի թագավորություն, որը հետագայում կոչվեց Հարավսլավիա: Չեխոսլովակիան դարձավ նոր պետություն և տիրացավ Բոհեմիայի թագավորությանը և Հունգարիայի թագավորության մի մասին: Ռուսաստանը դարձավ Խորհրդային միություն և կորցրեց Ֆինլանդիան, Էստոնիան, Լիտվան և Լատվիան, որոնք դարձան անկախ պետություններ: Օսմանյան կայրությունը վերածվեց Թուրքիայի և մերձավոր արևելքի մի շարք երկրների:

Եվրոպայի տարածքային փոփոխությունների քարտեզ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետ (1923 թվականի դրությամբ):

Բրիտանական կայսրությունում պատերազմը բերեց ազգայնականության նոր ձևեր: Ավստրալիան և Նոր Զելանդիան Գալիպոլիի ճակատամարտից հետո հայտնի դարձան «Կրակով օծվածներ» անվանմամբ: Սա առաջին պատերազմն էր որտեղ այս երկները հանդես եկան իրենց անվանումներով, ոչ թե Բրիտանական թագի անվանման տակ:

Վիմիի ճակատամարտից հետո, որտեղ կանադացիները կռվում էին որպես առանձին ստորաբաժանում, կանադացիները սկսեցին իրենց կոչել կրակից չվախեցողներ:[174] Հասնելով հաջողությունների այն վայրերում, որտեղ նրանց «մայր տերությունները» անհաջողություն էին ունեց, նրանց սկսեցին հարգել և ճանաչել միազգային հարթակներում: Կանադան պատերազմ մտավ որպես Բրիտանական կայսրության մաս, և մնաց այդ կարգավիճակում, սակայն նրանք լուրջ քայլ կատարեցին հետագայում անկախության հասնելու համար:[175][176] Երբ Բրիտանիան պատերազմ հայտարարեց, նրա կազմի մեջ մտնող պետությունները ավտոմատ մտան պատեազմի մեջ, սակայն Վերասլի պայմանագիրը կնքելիս Կանադան, Ավստրալիան, Նոր Զելանդիան և Հարավային Աֆրիկան հանդիսացան ստորագրող կողմ:[177]

Մարդկային կորուստներ[խմբագրել]

Օսմանցի վիրավորների տեղափոխումը Սիրկեջի:
Շտապօգնության ռազմական հիվանդանոց Իսպանական գրիպի տաածման ժամանակ, որը միայն Միացյալ նահանգներում սպանեց 675.000 մարդու: Կանզաս, 1918 թվական:

Պատերազմը մեծ հետք թողեց զինվորների առողջության վրա: Եվրոպայում պատերազմին մասնակցում էր 60 միլիոն զինվոր, 8 միլիոնը սպանվեցին, 7 միլիոնը դարձան հաշմանդամ, 15 միլիոնը լուրջ վիրավորվեցին: Գերմանիան կորցրեց բնակչության արական սեռի ներկայացուցիչների 15,1%-ը, Ավստրո-Հունգարիան` 17,1%-ը, իսկ Ֆրանսիան` 10,5%-ը:[178] Գերմանիայի քաղաքացիական բնակչության մեջ մահերը 474.000-ով ավել էր քան խաղաղ ժամանակ, որոնցից շատերը մահացան, սովից կամ հիվանդություններից:[179] Պատերազմի վերջում սովի պատճառով Լիբանանում սպանվեց 100.000 մարդ:[180] 5-10 մարդ սովամահ եղավ Ռուսաստանում 1921-1922 թվականներին:[181] 1922 թվականին 4,5-ից 7 միլիոն երեխա Ռուսաստանում մնացին անօթևան Առաջին համաշխարհային պատերազմի, քաղաքացիական պատերազմի և սովի արդյունքում:[182] Բազմաթիվ հակահեղափոխականներ լքեցին երկիրը հեղափոխությունից հետո, միայն հյուսային Չինաստանի Հարբին քաղաքում 1930-ականներին բնակվում էր 100.000 ռուս:[183] Հազարավոր մարդիկ արտագաղթեցին Ֆրանսիա, Անգլիա և Միացյալ նահանգներ:

Պատերազմի քաոսային իրավիճակում գլուխ բարձրացրեցին համաճարագները: Միայն 1914 թվականին Սերբիայում տիֆի համաճարագից մահացավ 200.000 մարդ:[184] 1918-ից 1922 թվականներում Ռուսաստանում մոտ 25 միլիոն մարդ վարակվեց տարբեր հիվանություններով, որից 3 միլիոնը մահացավ տիֆի համաճարագից:[185] 1923 թվականին 13 միլիոն ռուս վարակվեցին մալարիայով:[186] Բացի այդ ամբողջ աշխարհով տարածվեց գրիպի համաճարագը: Ընդանուր առմամբ Իսպանական գրիպի համաճարագը խլեց 50 միլիոն մարդու կյանք:[187][188]

Տեխնիկա[խմբագրել]

1rightarrow.png  Առաջին համաշխարհային պատերազմի սպառազինություն Տեխնիկան Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ 

Ցամաքային գործողություններ[խմբագրել]

Ռուսական ռազմական մեքենա, 1919 թվական

Առաջին համաշխարհային պատերազմը սկսվեց 20-րդ դարի տեխնիկայով և 19-րդ դարի մարտավարությամբ, ինչը բերեց մեծաքանակ մարդկային կորուստների: 1917 թվականի վերջում արդեն, հիմնական բանակները, որոնք հաշվվում էին միլիոններով, արդեն օգտագործում էին հեռախոս, առանց լարի հեռահաղորդակցման միջոցներ,[189] զինված մեքենաներ, տանկեր,[190] և օդանավեր: Հետևակային զորամիավորումները վերակազմավորվեցին, նախկին 100 հոգանոց ստորաբաժանումների փոխարեն օգտագործվում էին 10 հոգանոց դասակներ սերժանտի գլխավորությամբ:

Հրետանի նույնպես ենթարկվեց հեղափոխության: 1914 թվականին թնդանոթները տեղադրվում էին ռազմաճակատի առաջին գծում և ուղղակի կրակ էին բացում թշնամու վրա: 1917 թվականի դրությամբ անուղղակի կրակը (նռնականետերից և նույնիսկ թնդանոթներից) արդեն սովորական բնույթ էր կրում, օգտագործելով նոր տեխնիկա հակառակորդի դիրքերի և ինքնաթիռների հայտնաբերման և խոցման համար:[191]

Գերմանիան առաջ էր Անտանտից անուղղակի ծանր հրետանիով: Գերմանիան օգտագործում էր 150 մմ և 210 մմ-ոց հաուբիցներ 1914 թվականին, երբ Ֆրանսիան և Բրիտանիան` 75 մմ և 105 մմ-ոց Բրիտանիան ունել 6 հատ 152 մմ-ով հաուբից, սակայն այն այնքան ծանր էր, որ շատ անհարմար էր այն տեղափոխել մի ռազմադաշտից մյուսը: Գերմանիան նաև ուներ ավստրիական արտադրության 305 մմ և 420 մմ-ոց թնդանոթներ և հատուկ նախագծված նռնկանետեր, որոնք շատ հարմար էին խրամատայն գործողությունների ժամանակ:[192]

Կռիվների մեծ մասը տեղի էին ունենում խրամատային գործողությունների ժամանակ, որտեղ ամեն մետր առաջ գնալու համար հարյուրավոր զոհեր էին հարկավոր: Պատմության մեջ ամենաարյունալի ճակատամարտերից շատերը եղել են Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում: Այս ճակատամարտերից են Իպրեի, Մառնի, Կամբրեինը, Սոմինը, Վերդենինը և Գալիպոլիինը: Գերմանացիները օգտագործում էին ազոտի ֆիկսացիայի Հաբեր գործընթացը, ինչը թույլ էր տալիս անխափան մատակարարել վառոդով անգամ երբ Գերմանիան շրջափակման մեջ էր:[193] Հրետանին բերում էր մեծ թվով զոհերի[194], սակայն այն սպառում էր մեծ քանակությամբ պայթուցիկ նյութ: Պայթյուններից հետո գլխի հատվածում վնասվածքների մեծ քանակությունը ստիպեցին հայտնագործել երկաթե սաղավարտներ: Բրիտանացիների կողմից հայտնագործվեցին Բրոդի սաղավարտը, որոնք կրում էին բրիտանացի և ամերիկացի զինվորները, այնուհետև գերմանացիները հայտնագործեցին սաղավարտի կատարելագործված տարբերակը, որը կոչվում էր Շտալհելմ, որը միչ այժ օգտագործվում է շատ երկրների սպառազինություններում:

Պատերազմի հիմնական առանձնահատկություններից էր քիմիական զենքի լայնամաշտաբ կիրառումը: Գազերը ներառում էին քլոր, իպրիտ և ֆոսգեն: Գազային հարձակումներից զոհերը քիչ էին,[195] քանի որ արագ հայտնաբերվեցին գազային հարձակումների դեմ արդյունավետ միջոցներ, ինչպիսին է հակագազ: Քիմիական զենքի և փոքրածավալ ռազմավարական ռմբակոծությունները արգելված էին 1899 և 1907 թվականի Հաագայի կոնֆերանսով, երկուսն էլ փոքր արդյունավետություն ունեին[196], սակայն նրանք քաղաղ բնակչության մոտ խուճափ էին առաջացնում:[197]

Ամենահզոր ցամաքային զենքը երկաթգծային հրետանին էր, որը արտադրվում էր Կրուպների ընտանիքի կոմղից, կշռում էր հարյուրավոր տոննաներ: Զենքի մականունն էր «Մեծ Բերտաս», չնայած ոչ երկաթգծային հրետանուն էլ էին այսպես անվանում: Գերմանիան նաև արտադրեց Փարիզի թնդանոթ, որը ի վիճակի էր ռմբակոծել Փարիզը 100 կմ հեռավորությունից:

Բրիտանական գնդացիր, 1917 թվական:

Խրամատները, թնդանոթները, օդային հետախուզությունը, փշալարերը և այդ ժամանակվա հրետանին իր արկերով նպաստեց, որպեսզի ճակատային գիծը մնա անփոփոխ: Բրիտանիան և Ֆրանսիան հարցի լուծումը գտան տանկերում: Բրիտանական առաջին տանկերը օգտագործվեցին Սոմի ճակատամարտի ընթացքում 1916 թվականի սեպտեմբերի 15-ին: Չնայած տանկերի մեխանիական վիճակը անբավարար էր, սակայն փորձը ցույց տվեց գաղափարի արդյունավետությունը: Մեկ տարվա ընթացքում: Մեկ տարում բրիտանացիները հարյուրավոր տանկեր հանձնեցին շահագործման և նրանք շատ արդյունավետ գործեցին Կամբրեյի ճակատամարտում 1917 թվականի նոյեմբերին: Մինչդեռ ֆրանսիացիները ներմուծեցին առաջին տանկերը պտտվող աշտարակով, որոնք կոչվեցին «Renault FT», որոնք մեծ դեր խաղացին հետագայում հաղթանակի հասնելու հարցում:

Մյուզ նոր զենքը կրականետն էր, որը առաջինը օգտագործեցին գերմանացիները, հետագայում նաև մյուզ զորքերը: Չնայած այն չուներ ռազմավարական նշանակություն, սակայն կարող էր խոճափ առաջացնել հակառակորդի շարքերում:

Խրամատային երկաթգծերի օգնությամբ պարեն, ջուր և ռազմամթերք էր մատակարարվում ռազմաճակատի զորքերին, ինչը համարվում էր շատ արդյունավետ տրանսպորտային միջոց:

Ծովային գործողություններ[խմբագրել]

Գերմանացիները օգտագործեցին «U-boat»-եր (սուզանավեր) հենց պատերազմի սկզվբից: Նրանք Կայսրերական ռազմածովային ուժերի կողմից օգտագործվում էին խաղաղ օվկիանոսում և նպատակն էր կտրել բրիտանացիներին ծովի միջոցով բեռների մատակարարումից: Բրիտանացիները սկզբուն անզոր էին պայքարելու նրանց դեմ, սակայն ավելի ուշ սկսեցին սուզանավերի դեմ օգտագործել խորքային ռումբեր, , հիդրոֆոնs (պասիվ էխոլոտ, 1917 թվականից), դիրիժամբլներ, հակասուզանավային սուզանավեր և այլն[72]:

Օդային գործողություններ[խմբագրել]

Բրիտանական «Sopwith Camel»: 1917 թվականին բրիտանացի օդաչուի միջին թռիչքային կյանքը 93 ժամ էր:[198]

Անշարժ թևերով օդանավերը առաջին անգամ օգտագործեցին իտալացիները Լիվիայում 1911 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Թուրք-իտալական պատերազմի ժամանակ հետախուզական նկատառումներով, շուտով արդեն օդանավերից նետվում էին նռնակներ և օգտագործում էին լուսանկարչական ապարատներ: 1914 թվականին նրանց ռազմական օգտագործումը ակնառու էր: Նրանք օգտագործվում էին հետախուզության և ցամաքային նշանակակետերի ռմբակոծման համար: Օդանավերը ոչնչացնելու համար օգտագործվում էին հակաօդային թնդանոթներ և կործանիչ: Ռազմավարական ռմբակոծիչները ստեղծվեցին գերմանացիների և բրիտանացիների կողմից, որոնք փոխարինում էին դիրիժաբլներին:[199] Պատերազմի վերջում սկսվեցին օգտագործվել ավիակիրներ, որոնց վրա տեղակայված «Sopwith Camels» օդանավերը ոչնչացրեցին Տոնդերնի դիրիժաբլների անգարները 1918 թվականին:[200]

Դիտորդական օդապարիկները, որոնք թռչում էին խրամատներից մեծ բարձրության վրա, օգտագործվում էին հակառակորդի դիրքերի և հրետանու ուղվածության հետախուզության համար: Օդապարիկները ունեին երկու հոգանոց անձնակազմ, որոնք ունեին անձնական պարաշյուտներ,[201] այսպիսով հակառակորդի կողմից օդապարիկի խոցման դեպքում կարող էին անվտանգ վայրէջք կատարել: Այդ ժամանակ պարաշյուտները շատ ծանր էին և չէին օգտագործվում օդաչուների կողմից, սակայն պատերազմի վերջում հայտնագործվեցին ավելի թեթև տարբերակներ: Պարաշյուտները չէին խրախուսվում բրիտանակլան ղեկավարների կողմից, քանի որ նրանց կարծիքով դրանք կարող էին սերմանել վախկոտություն[202]:

Գիտակցելով օդապարիկների կարևորությունը հետախուզության մեջ, նրանք համարվում էին թշնամու առաջնային թիրախ: Նրանց պաշտպանելու համար իրականացվում էին պարեկային հերթափոխեր զենիթային զենքերով, որ անգամ օդանավերի համար նրանց խոցումը դժարանում էր: Գերմանացիները մի քանի օդային հարձակում իրականացրեցին Անգլիայի դեմ 1915 և 1916 թվականներին, որպեսզի կոտրեին ժողովրդի մոտ ռազմական ոգին, սակայն դրանով նրանք ավելի կատաղեցրին անգլիացիներին:[199][202]

Պատերազմական հացագործություններ[խմբագրել]

Բարալոնգի միջադեպեր[խմբագրել]

1915 թվականի օգոստոսի 19-ին գերամանական «U-27» սուզանավը խորտակվեց բրիտանական «Բարալոնգ» հատուկ նշանակության նավի կողմից: Բոլոր գերմանացի նավաստիները գնդակահարվեցին նավի կապիտան լեյտենանտ Գոդֆրի Հերբերտի հրամանով: Գնդակահարության վերաբերյալ տեղեկատվությունը հասանելի դարձավ լրատվամիջոցներին մոտակայքում ընթացող «Նիկոսիա» նավի ամերիկացի ուղևորների շնորհիվ[203]:

Սեպտեմբերի 24-ին «Բարալոնգ»-ը, որի վրա ծածանվելիս է եղել ԱՄՆ դրոշը, խորտակեց «U-41» գերամանական սուզանավը, ինչպես նաև խորտակում է փրկված մի քանի տասնյակ գերամանացի նավաստիների փրկարարական նավակը` սպանելով նաև նավաստիներին[204];

Կանադական հիվանդանոցային նավ[խմբագրել]

1918 թվականի հունիսի 27-ին կանադական հիվանդանոցային նավ «HMHS Llandovery Castle»-ը խոցվեց գերմանական «U-86» սուզանավի կողմից` խախտելով միջազգային օրենքը: 258 հոգանոց բժշկական անձնակազմից և հիվանդներից միայն 24-ը հասցրեցին դուրս պրծնել նավից մինչև նրա խորտակումը: Փրկվածները հետագայում հայտնեցին նաև, որ սուզանավը դուրս է եկել ջրից և սկսել է գնդակահարել ջրում փրկվածներին: Սուզանավի կապիտան Հելմուտ Պետցիգը ճանաչվեց պատերազմական հանցագործ պատերազմից հետո, սակայն խուսափեց պատժից` փախնելով Դենցիգ ազատ քաղաք, որը դուրս էր Գերմանիայի իրավասություններից[205]:

Քիմիական զենք[խմբագրել]

Ֆրանսիացի զինվորները գազային հարձակում են իրականացնում գերմանական խրամատներում:

Գազային զենքը առաջին անգամ բարեհաջող իրականացվել է 1915 թվականի մայիս հունիս ամիսներին Իպրեի երկրորդ ճակատամարտում[206]: Գազը շուտով օգտագործվեց բոլոր ռազմաճակատներում: Գազային զենքը երկու հակամարտող կողմերի մոտ բերել է մոտ 1,3 միլիոն կորուստի: Օրինակ բրիտանացիների կորուստները գազային հարձակումներից կազմել է 180.000 մարդ, իսկ ամերիկացիների կորուսնտների մեկ երրորդը եղել է գազից: Ռուսական բանակի կորուստները քիմիական զենքից կազմել է մոտ 500.000 մարդ[207]: Քիմիական զենքի օգտագործումը պատերազմական պայմաններում ուղղակիորեն արգելված էր Հաագայի 1899 և 1907 թվականների կոնվենցիաներով[208][209]:

Գազային զենքերի օգտագործումը վնասում էր ոչ միայն զինվորականներին, այլ նաև խաղաղ բնակչությանը, քանի որ քամիների միջոցով գազային թույնը հասնում էր բնակավայրեր: Բնակավայրերում հազվադեպ էին գործում տագնապային համակարգերը, որոնք պետք է զգուշացնեին գազային վտանգի մասին: Բացի այն, որ տագնապային համակարգեր չկային, նաև խաղաղ բնակչությանը չէին բաժանվում հակագազեր: 100.000-260.000 խաղաղ բնակիչ դարձան քիմիական զենքի զոհ պատերազմի ընթացքում և հազարավորները ձեռք բերեցին տարբեր տեսակի անբուժելի հիվանդություններ: Շատ հրամանատարներ հասկանում էին, որ իրենց կողմից կիրառված քիմիական զենքը կարող է քամու միջոցով հասնել մոտակա բնակավայրերին, բայց այնուամենայնիվ շարունակում էին քիմիական զենքի կիրառումը:

Ցեղասպանություններ և էթնիկ զտումներ[խմբագրել]

Ավստրո-հունգարացի զինվորները մահապատժի են ենթարկում տղամարդկանց և կանանց Սերբիայում, 1916 թվական:[210]
Սպանված հայերը Հայոց ցեղասպանության ժամանակ: Պատկերը վերցվել է «Դեսպան Մորգենթաուի պատմությունը» հուշերից, գրված Հենրի Մորգենթաուի կողմից և հրատարակված 1918 թվականին:[211]
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հայոց ցեղասպանություն
1rightarrow.png  Հույների ցեղասպանություն Ասորիների ցեղասպանություն Ցեղասպանության ժխտում

Հայ ժողովրդի էթնիկ զտումը, ներառված զանգվածային տեղահանումները և սպանությունները Օսմանյան կայսրության կողմից Օսմանյան կայսրության վերջին տարիներին բնորոշվում են որպես ցեղասպանություն[212] Օսմանցիները հայերին դիտում էին որպես թշնամի[213], որոնք պատերազմի ժամանակ կարող էին անցնել ռուսական կողմը[214]: 1915 թվականի սկզբին մեծ թվով հայեր միացան ռուսական զորքերին և օսմանյան կայսրությունը որպես պատրվակ օգտագործեց տեղահանության մասին օրենքը: Սկսեցին հայերի մասայական տեղահանությունը կայսրության արևելյան շրջաններից դեպի Սիրիայի անապատները, որոնք շարունակվեցին 1915 թվականից մինչև 1917 թվականը: Զոհվածների թիվը ստույգ հայտնի չէ, սակայն Ցեղասպանագետների միջազգային ասոցացիան նշում է, որ սպանվածների թիվը անցնում է 1,5 միլիոնը:[212][215] Ներկայիս Թուրքիայի կառավարությունը ժխտում է հայոց ցեղասպանությունը` պատճառաբանելով, որ տեղահանությունների ժամանակ եղել են բախումներ և երկու կողմից էլ զոհեր են եղել[216]: Օսմանյան կայսրությունում նույնատիպ էթնիկ զտումներ են իրականացվել նաև ասորիների և հույների նկատմամբ[217][218][219]:

Ռուսական կայսրություն[խմբագրել]


1917 թվականի Ռուսական հեղափոխության ժամանակ և դրան հաջորդած Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմ ի ժամանակ տեղի ուեցան խաղաղ բնակչության մի շարք ջարդեր: Ամբողջ Ռուսական կայսրության տարածքում 60.000-ից 200.000 հրեա (հիմնականում ներկայիս Ուկրաինայի տարածքում)[220][221]:

Բելգիայի խորշտանգում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Բելգիայի խորշտանգում

Գերմանացի զավթիչները դաժանորեն պատժում էին ցանկացած դիմադրություն Բելգիայի տարածքում, օրինակ երկաթգծի աշխատակիցների բոյկոտը պատժեցին նրանց գնդակահարմամբ: Նրանք խաղաղ բնակչության մեծ մասին կասկածում էին պարտիզանության մեջ և շատ հաճախ կասկածվողներին գնդակահարում էին: Գերմանական բանակը 1914 թվականի օգոստոսից մինչև նոյեմբեր ընկած ժամանակահատվածում մահապատժի ենթարկեց 6.500 Ֆրանսիայի և Բելգիայի քաղաքացիների, որոնց մահապատիժները հիմնականում հրամայվում էր գերմանացի երիտասարդ սպայական կազմի կողմից: Գերմանական բանակը քանդեց 15.000-20.000 շինություն, որոնցից ամենահայտնին Լյովենի համալսարանի գրադարանը: Գերմանացիների վայրագությունների պատճառով մոտ մեկ միլիոն բելգիացի դարձան փախստական: Բելգիայում տաղակայված գերմանական ստորաբաժանումների մեծ մասը ներքաշված էր տարբեր միջադեպերի մեջ[222]: Հազարավոր աշատողներ ուղարկվեցին Գերմանիա գործարաններում աշխատելու: Բրիտանական քարոզչամեքենան ճոխացնում էր Բելգիայի դեպքերը, գրավելով Միացյալ Նահանգների ուշադրությունը, մինչդեռ Բեռլինը պարզաբանում էր, որ իր գործողությունները անհրաժեշտություն են, քանի որ նրանք պայքարում էին պարտիզանների դեմ:[223] Բրիտանացիները և ֆրանսիացիները հաշվետվություններ ներկայացրեցին Միացյալ Նահանգներին Բելգիայի իրադարձությունների վերաբերյալ, ինչը կարևոր դեր խաղաց հետագայում Գերմանիային չպաշտպանելու հարցում:[224][225]:

Զինվորներ[խմբագրել]

Բրիտանացի զինվորները սկզբում կամավոր էին, սակայն հետագայում մտցվեց պարտադիր զորակոչման մասին օրենքը: Զինվորները վերադառնալով տուն շատ հաճախ չէին կաորղանում քննարկել եղածը իրենց մտերիմների հետ, դրա համար կազմավորվեցին վետարանական միություններ:

Ռազմագերիներ[խմբագրել]

Գերմանացի ռազմագերիները ֆրանսիական ռազմական ճամբարում պատրեազմի ավարտական փուլում:

Պատերազմի ընթացքում մոտ ինը միլիոն մարդ գերևարվել է և պահվել է ռազմական ճամբարում: Բոլոր ազգերը պարտավորվել էին հետևել Հաագայի կոնվնցիային, համաձայն որի ռազմագերիների հետ պետք է մեղմ վարվեին և այդ պատճառով մահացության աստիճանը ճամբարներում ավեի քիչ էր քան ռազմաճակատում[226]: Անհատական հանձնվելը հազվադեպ բնույթ էր կրում, հիմնականում հանձնվում էին մասայական, երբ շրջափակման մեջ էին ընկնում: Մոբյոժի պաշարման ժամանակ մոտ 40.000 ֆրանսիացի շրջափակվեցին, Գալիցիայի ճակատամարտում ռուսները գերի վերցրեցին մոտ 100.000-ից 120.000 ավստրիացու, Բրուսիլովի գրոհի ժամանակ մոտ 325.000-ից 417.000 ռուս գերեվարվեցին գերմանացիների և ավստրիացիների կողմից, Տանենբերգի ճակատամարտում 92.000 ռուս շրջափակվեց: Ռուսների կուրուստների 25–31%-ը (ներառյալ վիրավորները, անհետ կորածները և սպանվածները) եղել են ռազմագերու կարգավիճակում, Ավտրո-Հունգարիայինը` 32%, Իտալիայինը` 26%, Ֆրանսիայինը` 12%, Գերմանիայինը` 9% և Բրիտանիայինը` 7%: Անտնանտի կողմից ընդանուր առմամբ գերեվարվել են 1,4 միլիոն մարդ (չհաշված Ռուսաստանը, որի կողմից գերևարվել են 2,5–3,5 միլիոն մարդ): Կենտրոնական ուժերի կողմից գերի են ընկել մոտ 3,3 միլիոն մարդ, որոնցից շատերին գերևարել է Ռուսաստանը:[227] Գերմանիան վերցրել էր մոտ 2,5 միլիոն գերի, Ռուսաստանը` 2,2–ից 2.9 միլիոն, մինչդեռ Բրիտանիան և Ֆրանսիան միասին ` 720.000: Նրանցից շատերը ազատ արձակվեցին մինչև զինադադարը: Միացյալ նահանգները վերցրել էր 48.000 գերի: Ամենավտանգավորը շրջափակման պահն էր, երբ անզեն զինվորները կարող էին գնդակահարվել[228][229] Շատ հաճախ ռազմական ճամբարներում պայմանները ավելի լավն էին քան ռազմաճակատներում հիմնականում Միջազգային կարմիր խաչի և չեզոք երկրների դիտորդների շնորհիվ: Սակայն ռուսական ճամբարներում սովամահությունը հաճախակի բնույթ էր կրում, Ռուսաստանում պահվող գերիների մոտ 15-20%-ը չվերադարձան:[230] Գերմանիայում նույնպես սնունդը սուղ էր, սակայն մահացան գերիների միայն 5%-ը:[231][232][233]

Հյուցված հնդիկ զինվոր, ով ծառայել է Կուտի պաշարման ժամանակ:

Օսմանյան կայսրությունը հաճախ վատ էր վերաբերվում ռազմագերիների հանդեպ[234]: Մոտ 11.800 բրիտանացի զինվոր, որոնցից շատերը հնդիկ էին գերի ընկան Միջագետքում Կուտի պաշարումից հետո 1916 թվականի ապրիլին, նրանցից 4.250-ը մահացան գերության մեջ[235]: Չնայած նրանցից շատերաը արդեն հյուծված էին մինչև գերևարվելը, իսկ օսմանյան հրամանատարությունը ստիպեց նրանց քայլել 1.100 կմ մինչև Անատոլիա: Մի փրկված զինվոր ասել է,-«Մեզ քշում էին ինչպես անասունների, ով հետ էր մնում մահանում էր»[236]: Փրկվածները հետագայում ուղարկեցին կառուցելու երկաթգիծ Հայկական Տավրոսում:

Ռուսաստանում երբ Չեխական լեգիոնի գերիները ազատ արձակվեցին, նրոնք նորից զինվեցին և մասնակցեցն Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմին:

Մինչդեռ Կենտրոնական ուժերի կողմից գերևարված Անտնանտի զինվորներին ազատ արձակեցին ռազմական գործողությունների ավարտին, նույնը չարեցին Անտանտի ուժերը իրենց գերիների հետ, որոնց ուղարկեցին ստիպողական աշխատանքների և միայն ազատ արձակվեցին 1920 թվականից հետո Կարմիր խաչի միջամտությամբ:[237]: Գերմանացի շատ գերիներ մնացին Ռուսաստանում մինչև 1924 թվականի վերջերը[238]:

Ռազմական կցորդներ և ռազմական լրագրողներ[խմբագրել]

Ամեն մեծ տերության կողմից պատերազմի գործողություններին հետևելու համար ուղարկվել էին ռազմական և քաղաքացիական դիտորդներ: Նրանք գործում էին պատերազմի ամենաթեժ վայրերում, և նրանց միջոցով կարողանում էին ճիշտ տեղեկություններ ստանալ ռազմական գործողությունների և զարգացումների վերաբերյալ: Բացի այդ պատերազմական գործողությունները վառ նկարագրվել են մեծ թվով լրագրողների կողմից, որոնք նկարահանել և հանրությանն են ներկայացրել պատերազմի ողջ արհավիրքը:

Պատերազմի աջակիցներ և հակառակորդներ[խմբագրել]

Աջակցություն[խմբագրել]

Պոստեր, որը հորդորում է կանանց միանալ բրիտանական ռազմական ծառայություններին, հրատարակվել է Երիտասարդ կանանց քրիստոնեական ասոցացիայի կողմից:

Բալկաններում հարավսլավիացի ազգայնականները Անտե Տրումբիչի ղեկավարության կողմ էին պատերազմին, ցանկանալով հարավսալավացիների անկախությունը Ավստրո-Հունգարիայից և այլ օտարերկրյա ուժերից, որոնք դեմ էին Հարավսլավիայի անկախությանը[239]: 1915 թվականին Փարիզում հիմնադրվեց Հարավսլավ կոմիտեն, բայց քիչ ժամանակ անց տեղափոխվեց Լոնդոն, կոմիտեն ղեկավարում էր Տրումբիչը[239]: 1918 թվականին Հռոմում ազգայնականների ժողովում, որը ներառում էր չեխոսլովակ, իտալացի, լեհ, տրանսիլվանիացի և հարավսլավ ազգայնականների, որոշվեց հորդորել Անտնանտին աջակցել Ավստրո-Հունգարիայի կազմում ապրող ժողովուրդների ազգային ինքնորոշման իրավունքը:[240]

Միջին արևելքում, պատերազմի ընթացքում արաբական ազգայնականությունը աճում էր օսմանյան տարածներում ի պատասխան թուրքական ազգայնականության աճին: Արաբ ազգայնականների ղեկավարները ցանկանում էին ստեղծել պանարաբական երկիր[241]: 1916 թվականին օսմանյան տարածքներում սկսվեց արաբական ապստամբությունները, որոնք պայքարում էին արաբների անկախության համար[241]:

Մեծ թվով սոցիալիստական կուսակցություններ կողմ էին պատերազմին երբ այն սկսվեց[240]: Բայց եվրոպական սոցիալիստները բաժանվում էին ըստ ազգային գծերի, այնպիսի արմատական սոցիալիստներ ինչպիսք էին մարքսիստները և սինդիկալիստները գերադասում էին կուսակցական գաղափարները հարենասիրական մղումներից[242]: Երբ պատերազմը սկսվեց ավստրիացի, բրիտանացի, ֆրանսիացի, գերմանացի և ռուս սոցյալիսները նպաստեցին ազգայնականության աճին` աջակցելով իրենց երկրին պատերազմում ընդգրվելու մեջ:[243]

Իտալական ազգայնականությունը չէր կողմնորոշվում պատերազմին աջակցության հարցում, երբ պատերազմը սկսվեց և նրանց սատարում էին տարբեր քաղաքական կուսակցություններ: Իտալական հայտնի ազգայնական Գաբրիելե d'Անունցիոն պատերազմի կողմնակից էր և աջակցում էր , who promoted Իտալական իրրեդենտիզմին և ագնեց համուզելու իտալիայի ժողովրդին աջակցել պատերազմին[244]: Իտալիայի լիբերալ կուսակցությունը, Պաուլո Բոզելլիի ղեկավարությամբ աջակցում էր պատերազմին և ցանկանում էր, որպեսզի իտալիան պատերազմի Անտանտի կողմից[245]: Իտալացի սոցիալիստները բաժանված էին պատերազմի կողմնակիցների և ընդդիմադիրների միջև: Որոշները պատերազմի վառ կողմնակիցներ էին, ներառյալ Բենիտո Մուսոլինիի և Լեոնիսա Բիզոլատիի[246]: Այնուամենայնից Իտալիայի սոցիալիստական կուսակցությունը որոշեց դեմ լինել պատերազմին այն բանից հետո երբ հակա-պատերազմական ցույցի ժամանակ սպանվեց մեկ պատերազմի ընդդիմադիր[247]: Իտալիայի սոցիալիստական կուսակցությունը որոշեց մաքրել իր շարքերը ազգայնականներից, այդ թվում Մուսոլինիից:[247] Մուսոլինին մի սինդիկալիստ էր, ով սատարում էր պատերազմը իրրեդենտիզմի հողի վրա, պահանջելով Ավստրո-Հունգարիայում իտալական բնակչութուն ունեցող տարածքների զավթում, հիմնեց մի շարք թերթեր այդ թվում և խմբակցություններ, որոնցից հետագայում ծնունդ առավ ֆաշիզմը[248]:

Հակառակորդներ[խմբագրել]

Սեքվիլ փողոցը Դուբլինում (ներկայումս Օ'Կոնել փողոց) 1916 թվականի Իռլանդական ապստամբությունից հետո:

Երբ պատերազմը սկսեց շատ սոցիալիստներ և արհմիություններ սատարեցին իրենց կառավարություններին: Բացառություններ էին Բոլշևիկները, Ամերիկայի սոցիալիստական կուսակցությունը և Իտալիայի սոցիալիստական կուսակցությունը և անհատներ, ինչպիսիք են Կարլ Լիբկնեխտ, Ռոզա Լյուքսեմբուրգը և Գերմանիայում նրանց հետևորդները:

Պապ Բենեդիկտոս XV, ով ընտրվել էր Հռոմի պապ պատերազմի սկզբից երեք ամիս հետո, իր գործունեության հիմնական շեշտը դրեց պատերազմի և դրա հետևանքների քննադատության մեջ: Ի տարբերություն իր նախորդի[249], իր ընտրությունից հինգ օր հետո նա հայտարարեց, որ վճռական կերպով ամեն ինչ կանի որպեսզի խաղաղություն հաստատվի: Նրա կազմակերպած առաջին ժողովը 1914 թվականի նոյեմբերի 1-ին նվիրված էր այս հարցին: Բենեդիկտոս XV-ի գաղափարները կիսում էին բազմաթիվ մարդիկ ամբողջ աշխարհում, սակայն անտեսվում էին հակամարտող ուժերի ղեկավարների կողմից: 1915 թվականի Իտալիայի և Անտանտի միջև կնքված Լոնդոնի պայմանագրում կար գաղտնի կետ, որով Իտալիան պետք է անտեսե Հռոմի պապի խաղաղարար հորդորները: 1917 թվականի օգոստոսին Բենեդիկտոսը 7 կետանոց խաղաղության հասնելու հուշագիր ուղարկեց հակամարտող կողմերին, որը մերժվեց բոլորի կողմից բանցի Ավստրո-հունգարիայի[250]:

Դասալիքը, 1916 թվական: Հակապատերազմական ծաղրանկար, որտեղ ներկայացված է Հիսուսը հինգ եվրոպական երկրների զինվորների կողմից գնդակահարությունից առաջ:

1914 թվականին Մեծ Բրիտանիայի սպայական դպրոցը գտնվում էր Թիդվորդ Փենինգսում: Կուրսանտներին պետք է ղեկավարեր Լորդ Կիտչեները, սակայն պատերազմի բռնկումը փոխեց նրա պլանները: Գեներալ Հորացի Սմիթ-Դորիենը փոխարինեց նրան: Նա անակնկալի բերեց երկու կամ երեք հազար կուրսանտների հայտարարելով (նրա խոսքերը կրկնել է Բերմուդացի մի կուրսանտ, ով ներկա է գտնվել), որ ամեն գնով պետք է ավարտել պատերազմը, պատերազմը ոչ մի լավ բանի չի բերում, որ ամբողջ Եվրոպան գնում է կործանման և մարդկային կորուստները այնքան շատ կլինեն, որ շատ ժողովուրդները կկործանվեն: Կուրսանտը նաև ասել է, որ այդ պահին նա ամոթ էին զգում բրիտանացի գեներալի արտասանած խոսքերի համար, սակայն պատերազմի ավարտից հետո մենք բոլորս հասկացանք, թե ինչ ճիշտ կանխատեսումներ էր անում գեներալը[251]: Այս հայտարարությունը չազդեց Սմիթ-Դորիենսի կարիերայի վրա:

Շատ երկրներում ձերբակալում էին նրանց, ով հանդես էր գալիս ընդդեմ պատերազմի: Ձերբակալվածների թվում էր Յուժին Դեբսը ԱՄՆ-ում և Բերտրանդ Ռասելը Բրիտանիայում: ԱՄՆ-ում ընդունվեցին մի շարք օրենքները, համաձայն որոնց ռազմական գործողություններին հակադրվելը հանցագործություն էր: Բոլոր քննադատական հոդվածների տպագրությունները ոչնչացվեցին կառավարության կողմից,[129] և շատերին սպասվում էր երկար ազատազրկում համարելով քննադատությունը հակահայրենասիրական գործունեություն:

Շատ երկրներում ազգայնականները դեմ էին ռազմական գործողություններին, հատկապես այն երկրներում, որտեղ ազգայնականությունը մեծ ուժ էր ներկայացնում: Չնայած իռլանդացիների մեծ մասը կողմ էր պատերազմին մասնակցելու, սակայն իռլանդական ազգայնականները կտրականապես դեմ էին պատերազմ գնալուն[252]: Երբ պատերազմը սկսվեց Իռլանդիան քաղաքական լուրջ ճգնաժամի մեջ էր, որը սկսվել էր 1912 թվականին և արդեն 1914 թվականին Իռլանդիան քաղաքացիական պատերազմի շեմին էր[253]: Իռլանդացի ազգայնականները և մարքսիստները պայքարում էին Իռլանդիայի անկախության համար, որը հանգուցալուծումը եղավ 1916 թվականի Իռլանդական ապստամբությունը, որի ժամանակ Գերմանիան ուղարկեց 20.000 հրացան, որպեսզի լարի իրավիճակը Բրիտանիայում[253]: Բրիտանիայի կառավարությունը Իռլանդիայում հայտարարեց ռազմական դրություն, և երբ հեղափոխական մթնոլորտը սկսեց մարել Բրիտանիան մի քանի զիջումների գնաց ապստամբներին:[254]:

Մյուս ընդիմադիրները նրանք էին, ովքեր հրաժարվում էին կռվել իրենց կրոնական, սոցիալական համուզմունքների պատճառով: Բրիտանիայում այսպես հրաժարվողների քանակը 16.000 էր[255]: Նրանցից շատերը հրաժարվում էին և ռազմական գործողություններից և այլընտրանքային ծառայությունից[256]: Շատերին ձերբակալեցին և իրենց տարիները անցկացրեցին մենավոր խցերում: Պատերազմից հետո այս հրաժարվողների ոչ մի տեղ աշխատանքի չէին վերցնում:

Կենտրոնական Ասիայում ապստամբությունը սկսվեց երբ Ռուսական կայսրությունը սկսեց մուսուլմաններին պարտադիր զորակոչել բանակ[257]:

1917 թվականի Ֆրանսիայի բանակի զինվորների դասալքության արդյունքում շատերը մահապատժի ենթարկվեցին, մնացածները ձերբակալվեցին:

Միլանում, 1917 թվականի մայիսին բոլշևիկ հեղափոխականները կազմակերպեցին մի շարք ցույցեր հորդորելով փակել գործարանները և դադարեցնել հասրակական տրանսպորտի գործունեությունը[258]: Իտալական բանակը տանկերով և գնդացիրներով մտավ Միլան, որպեսզի ճնշի Բոլշևիկներին և անարխիստներին, ովքեր մինչև մայիսի 23 կատաղի կռիվներից հետո միայն զիջեցին կաղաքը բանակին: Մոտ 50 մարդ սպանվից (ներառյալ երեք իտալացի զինվոր) և 800 մարդ ձերբակալվեց[258]:

1917 թվականի սեպտեմբերին Ֆրանսիայում ռուսական զինվորները որոշեցին, որ ինչի պետք է ծառայեն ֆրանսիացիների համար և խռովություն կազմակերպեցին:[259]: Ռուսաստանում հակապատերազմականները հորդորեցին զինվորներին ստեղծել իրենց հեղափոխական կոմիտեները, որոնք օգնեցին կազմակերպել Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը 1917 թվականին: Բոլշևիկները համաձայնվեցին խաղաղություն կնքել Գերմանիայի հետ, չնայած Գերմանիայի առաջարկած ծանր պայմաններին:

1918 թվականի հոկտեմբերի վերջին Հյուսիսային Գերմանիայում սկսվեց Գերմանական հեղափոխությունը: Գերմանիայի ռազմածովային ուժերի նավաստիները հրաժարվեցին մասնակցել վերջին լայնածավալ ռազմական գործողություններին, քանի որ գտնում էին, որ պարտությունը անխուսափելի էր: Նավաստիների ապստամբությունները Վիլհելմսհիվենում և Քիլում տարածվեց ամբողջ երկրով մի քանի օրում և արդյունք եղավ հանրապետության հռչակման 1918 թվականի նոյեմբերի 9-ին, իսկ Կայզեր Վիլհելմ II-ը հրաժարվեց գահից:

Զորահավաք[խմբագրել]

Երիտասարդ տղամարդիկ գրանցվում են զորահավաքին, Նյու Յորք, հունիսի 5, 1917.

Զորահավաքներ կազմակերխվեցին Եվրոպայի շատ րկրներում: Սակայն այն վիճահարույց էր բրիտանախոս երկրներում: Այն հատկապես չէր ընդունվում փոքրամասնություն կազմող էթնիկ խմբերի կողմից, ինչպիսիք էին[260] և Ավստրալիայում և ֆրանսիական կաթոլիկները Կանադայում: Կանադայում այս հարցը բերեց քաղաքական ճգնաժամի, քանի որ հալածվում էին Ֆրանկոֆիլները: Այն քաղաքական անդունդ բացեց ֆրանսախոս կանադացիների, ովքեր գտնում էին, որ հավատարիմ են միայն Կանադային և ոչ թե Բրիտանական կայսրուանը, և անգլախոս կանադացիների, ովքեր իրենց պարտքն էին համարում ծառայել Բրիտանական կայսրությանը[261]:

Բրիտանիայում զորակոչում էին բանակ ամեն առողջ տղամարդու, 10 միլիոնից տղամարդկանցից 6 միլիոնը զորակոչվեցին բանակ: Նրանցի 750.000-ը զոհվեցին: Զոհվածներից շատերը չամուսնացած երիտասարդներ էին: 160.000 կին դարձավ այրի, մոտ 300.000 երեխա մնաց առանց հայր[262]:

Ժառանգություն և հիշողություն[խմբագրել]

Պատերազմի արհավիրքների և հետևանքների գնահատման առաջին փորձերը եղան պատերազմի սկզբում, և այդ գործընթացը շարունակվեց պատերազմից հետ ավելի քան մեկ հարյուրամյակ:

Պատմագրություն[խմբագրել]

Պատմաբան Հիդեր Ջոնսը պնդում է, որ պատերազմի պատմագրությունը սկսել է ուսումնասիրել մշակույթային ճյուղը վերջին տարիներին: Գիտնականները նոր հարցեր են բարձրացրել ռազմական օկուպացիաների, քաղաքական ռադիկալիզմի և ռասականության վերաբերյալ: Բացի այդ նոր հետազոտությունների արդյունքում վերանայվել են հինգ հիմնական տեսակետները, որոնք պատմաբանները վաղուց քննարկել են: Դրանք են` Ինչու սկսվեց պատերազմը, ինչու Անտանտը հաղթեց, որտեղ է հրամանատարների սխալը, որը բերեց մեծ կորուստների, ինչպես են զինվորները դիմացել խրամատայն պատերազմի արհավիրքներին, ինչպես են քաղաքացիները վերաբերվել պատերազմական գործողություններին[263]:

Հուշահամալիրներ[խմբագրել]

Առաջին համաշխարհային պատերազմում զոհված զինվորների տիպիկ հուշահամալիր

Քաղաքներում և գյուղերում կառուցվեցին հազարավոր հուշահամալիրներ: Ճակատամարտերի վայրերին մոտ մասայական գերեզմաններից զինվորների մասունքները տեղափոխվեցին հատուկ կառուցված գերեզմանատներ: Այս գերեզմանատներից շատերում կառուցվել է կենտրոնական հուշարձան նվիրված անհայտ զինվորին:

1915 թվականի մայիսի 3-ին Իպրեի երկրորդ ճակատամարտում զոհվեց լեյտենանտ Ալեքսիս Հելմերը: Նրա գերեզմանի վրա, նրա ընկեր Ջոն Մակրեյը, գրեց «Ֆլանդերի դաշտերում» հայտնի բանաստեղծությունը, որը նվիրեց Մեծ պատերազմում բոլոր զոհվածներին: Բանաստեղծությունը հրատարակվել է 1915 թվականի դեկտեմբերի 8-ին և մինչև այժմ այն արտասանում են հիշատակի օրերին[264][265]:

Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիր

1967 թվականին Երևանում կառուցվեց Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրը, հուշահամալիրի տարածքում է գտնվում նաև բացվեց փոքր ստորգետնյա թանգարան, որտեղ պահպանված են տեղեկություններ 1915 թվականի իրադարձությունների մասին:

Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը հսկայական միջոցները է ծախսել Առաջին համաշխարհային պատերազմի հարյուրամյա տոնախմբությունների համար: Ղեկավարող մարմինը Կայսերական պատերազմական թանգարանն է[266] 2014 թվականի օգոստոսի 3-ին, Ֆրանսիայի նախագահ Ֆրանսուա Օլանդտ և Գերմանիայի նախագահ Յոախիմ Գայկը միասին նշեցին պատերազմի բռնկման հարյուր ամյակը և առաջին քարը դրեցին նոր կառուցվող հուշահամալիրը, որը նվիրված էր զոհված ֆրանսիացի և գերմանացի զինվորներին[267]:

Մշակութային հիշողություն[խմբագրել]

Առաջին համաշխարհային պատերազմը մեծ ազդեցություն ունեցավ համաշխարհային մշակույթի վրա: Այն բրիտանացիների համար ազդանշան էր, որ կայունությունը ավարտված է և դրանով վերջ էր դրվում Վիկտորիան ժամանակաշրջանին[268]: Պատմաբան Սամուել Հայնիսը բացատրեց.

Aquote1.png Անմեղ երիտասարդ մարդկանց սերունդը, Անգլիայի փառքի և պատվի համար գնացին պատերազմ, որպեսզի աշխարհը դառնա ավելի ժողովրդավարական: Նրանք սպանվեցին հիմար մարտերում իրենց հիմար գեներալների սխալների պատճառով: Նրանք ովքեր փրկվեցին ցնցված էին ու հիասթափված և հասկացան, որ իրենց իրական թշամիները գերմանացիները չէին, այլ տանը նստած ծերուկները, որոնք խաբել էին իրենց: Նրանք հրաժարվեցին այն հասարակությունից, որը իրենց ուղարկեց պատերազմ, և դարձան նոր մշակույթային արժեքներ կրող սերունդ[269]: Aquote2.png


Սա դարձավ Առաջին համաշխարային պատերազմի ամենատարածված ընկալումը, և այս գաղափարը օգտագործվեց արվեստում, կինոյում բանաստեղծություններում և պատմվածքներում: «Արևմտյան ճակատում անփոփոխ է», «Փառքի ուղիներ» և «Թագավորը և երկիրը» ֆիլմերը այս գաղափարի կրողներն էին, միչդեռ պատերազմի տարնիների ֆիլմերը, ինչպիսիք էին «Ընկերները», Ֆլանդերսի փոքրիկները և Զենքը ուսին ցույց էին տալիս պատերազմը դրական տեսանկյունից[270]: Նույնը արվեստում էր, Պոլ Նեշը, Ջոն Նեշը, Կրիստոֆեր Նովինսոնը և Հենրի Տոնքսը իրենց նկարներում պատերազմը բնութագրում էին բացասական կողմերով, մինչդեռ պատերազմի տարիների արվեստում պատերազմը բնութագրվում էր դրական տեսանկյունից[269]:

Այս համոզմունքները լայնորեն չկիրառվեցին, քանի որ դրանք մեկնաբանում էին պատերազմական իրադարձությունները միայն մեկ տեսանկյունից: Պատերազմը ուներ ավելի բարդ և բազմակողմանի բացատրություն: Վերջին տարիներին պատմաբանները պնդում են, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի բոլոր բնութագրիչները: Նրանք նշում են, որ չնայած պատերազմը կործանիչ է եղել, սակայն նրա սոցիալական և աշխարհագրական տարածումը սահմանափակ է եղել: Պատերազմը այժմ չի դիտվում որպես աննպատակ, այլ այն դիտվում էր, որպես կռիվ ագրեսիվ միլիտարիզմի դեմ լիբերալ դեմոկրատիայի հասնելու համար:

Թեև այս հայացքները արդեն վերածվել են առասպելների[269][271], նրանք ընդհանուր են[270]: Ժամանակի ազդեցության տակ դինամիկ փոփոխություն կրեցին, 1950-ական թվականներին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո աճեց աննպատակ պատերազմի գաղափարը[270]: Հայասքներից մեծամասնությունը մնացին որոշ լրացումներով, մնացածը հեռացվեցին[270]:

Սոցիալական տրավմա[խմբագրել]

Սոցիալական տրավման եղել է պատմաբանների քննարկման առարկան երկար տարիներ[272]:

Հրաշալի ժամանակաշրջանի օպտիմիզմը վերացավ և նրանք ովքեր կռվել են պատերազմում համարվեցին կորցված սերունդ[273]: Երկար տարիներ մարդիկ սգում էին մեռածների և անհետ կորածների համար[274]: Շատ զինվորներ վերադառնում էին հոգեկան տրավմայով և հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումներով[275]: Չնայած շատ զինվորներ չէին կիսվում իրենց պատերազմական կյանքի մասին կամ քիչ ժամանակ էին անցկացրել ռազմաճակատում, սակայն նրանց մոտ կարող էր նույնպես ի հայտ գալ սթրեսային խանգարումներ[272]:

Դշգոհությունը Գերմանիայում[խմբագրել]

Պատերազմի արդյունքներից դժգոհությունը Գերմանիայում հող հանդիսացան Նացիզմի և Ֆաշիզմի բարգավաճման: Նացիստները գտնում էին, որ պատերազմում իրենք չէին պարտվել, զինադադարը կնքվել էր թիկունքից իրենց դավաճանած հրեաների և կոմունիստների պատճառով: Այս տեսակետը մեծ ժողովրդականություն էր վայելում: Այս հայածքները ավելի ցայտուն էին հատկապես այն տարածքներում, որոնք ամենաշատն էին տուժել պատերազմից: Ադոլֆ Հիտլերը կարողացավ ձեռք բերել մեծ ժողովրդականություն` քննադատելով Վերսալի պայմանագրի վիճահարույց դրույթները[276]: Երկրոդ համաշխարհային պատերազը մասնակիորեն դարձավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի շարունակությունը, քանի որ գերմանացիները ձգտում էին վերականգնել արդարությունը և ձեռք բերել այն ինչը անհնար եղավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ[277][278][279]:

Տնտեսական հետևանքներ[խմբագրել]

Կին աշխատողների ցուցանակ, 1915 թվական:

Պատերազմի ամենամեծ հետևանքը եղավ ԱՄՆ-ի Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի ազդեցության մեծացումը ամբողջ աշխարհով: Իրենց նոր ներուժը օգտագործելու համար ստեղծվեցին նոր նախարարություններ: Մտցվեցին նոր հարկեր, ընդունվեցին նոր օրենքները որպեսզի պահպանեն իրենց ռազմական ներուժը, դրանցից շատերը գործում են մինչև օրս: Եվ հակառակը, որոշ վաղեմի մեծ տերություններ ինչպիսիք են Ավստրո-Հուգարիան և Գերմանիան, կորցրեցին իրենց ազդեցությունը:

Դաշնակից երեք երկրներում (Բրիտանիա, Իտալիա և ԱՄՆ) Համախառն ազգային արդյունքը (ՀԱԱ) աճեց, բայց նվազեց Ֆրանսիայում, Ռուսաստանում, չեզոք Նիդերլանդներում և Կենտրոնական ուժերի մոտ: Ավստրիայում, Ռուսաստանում Ֆրանսիայում և Օսմանյան կայսրությունում ՀԱԱ-ն նվազեց 30%-ից 40%-ով: Ավստրիայում օրինակ խոզերի մեծ մասը մորթվեցին, և պատերազմի վերջում մսի ճգնաժամ էր: Բոլոր երկրներում ՀԱԱ-ի կառավարության մասը աճեց` Ֆրանսիայում և Գերմանիայում հասնելով 50%-ի:

Մակրո և միկրո ցուցանիշները փոփոխվեցին պատերազմից հետո: Ընտանիքները փոփոխվեցին մեծ քանակությամբ տղամարդկանց հեռանալուց հետո: Հիմնական կերակրողի մահից կամ վիրավորումից հետո, կանայք էին դառնում ընտանիքի հիմնական աշխատուժը: Նույն ժամանակ արդյունաբրության մեջ պետք է լրացվեին պատերազմ մեկնած աշխատողները նոր աշխատողներով: Սա նպաստեց հետագայում կանանց ընտրական իրավունք տրամադրելու հարցում[280]:

Առաջին համաշխարհային պատերազմը ավելի խորացրեց սեռական անհավասարակշռությունը: Տնտեսապես շահավետ ամուսնություն փնտրող կանանց թիվը արագ աճեց: Բացի այդ տնտեսական անկումը բերեց գործազրկության աճին: Պատերազմը մեծացրեց կանանց զբաղվածությունը, սակայն պատերազմից վերադարձած տղամարդիկ հիմնականում մնում էին գործազուրկ:

Բրիտանիայում 1918 թվականին սկզբներին մտվեց սնունդ ձեռք բերելու սահմանափակումներ: 1914-ից 1918 թվականներին արհմիությունների անդամների թիվը կրկնապատկվեց` չորս միլիոնից դառնալով ութ միլիոն

Բրիտանիան հանձնարարեց իր գաղութներին օգնել երկրին ռազմամթերքով պատերազմի ժամանակ: Շատ երկրաբաններ ուղարկվեցին Աֆրիկայի գաղութներ նոր բնական պաշարների և նաֆթի որոնման համար: Երկրաբան Կիտստոնը շատ կարևոր հայտնագործություններ արեց, նա Գանայում հայտնաբերեց Մանգանի հանքավայրեր, որը օգտագործվում էր ռազմական արդյունաբերության մեջ[281]:

Վերսալի պայմանագրի 231-րդ հոդվածով Գերմանիան համաձայնվել էր վճարել դաշնակից երկրներին և նրանց հետ կապված կառավարություններին բոլոր կորստների և ավերածությունների համար[282]: 1921 թվականին ընդհանուր ռազմատուգանքը կազմեց 132 միլիարդ ոսկե մարկ: Սակայն դաշնակիցները գիտեին, որ Գերմանիան չի կարողանա վճարել այդքան գումար: Ընդհանուր գումարը բաժանվեց երեք դասի, որոնց հիմնական նպատակն էր մոլորեցնել ժողովրդին և տպավորություն ստեղծել, թե պարտքը ամբողջովին մարված է[283]: Այսպիսով Գերմանիայի վճարունակությունը գնահատվեց 50 միլիար ոսկե մարկ (12,5 միլիարդ դոլար), որը պետք է վճարվեր, իսկ մնացած մասը Գերմանիան պետք է մարեր մաս մաս ժամանակի ընթացքում[283]:

Գումարը կարող էր վճարվել ինչպես դրամական միջոցներով այնպես էլ հումքի տեսքով (ածուխ, փայտ, հանքանյութեր և այլն): Բացի այդ Գերմանիան կարող էր պարտքը մարել որոշ ավերված շինությունների վերականգման միջոցով, որպես օրինակ Լուվանի գրադարանը[284]: 1929 թվականին սկսվեց Մեծ Ճգնաժամ` բերելով քաղաքական ճգնաժամի ամբողջ աշխարհում[285]: 1932 թվականին Գերմանիայի կողմից ռազմատուգանքի վճարումը կանգնեցվեց միջազգային կազմակերպությունների միջնորդությամբ և այդ պահի դրությամբ Գերմանիան վճարել էր ընդամենը 20,598 միլիարդ ոսկե մարկին համարժեք տուգանք[286]: Ադոլֆ Հիտլերի իշխանության գալուց հետո, բոլոր պարտքերը, որոնք վերցրել էր Գերմանիան 1920 ական թվականներին և 1930-ական թվականների սկզբին չեղյալ հայտարարվեցին: Դեյվիդ Անդելմանը նշեց, որ պարտքի ցհրաժարումը չի նշանակում հրաժարում պայմանագրից, պայմանագիրը և պարտքը դեռևս գործում են: Այսպիսով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Գերմանիան համաձայնվեց մարել բոլոր պարտքերը, վերջին մարումը կատարեց 2010 թվականի հոկտեմբերի 3-ին[287]:

Տես նաև[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

Տես նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմի գրքերի ցանկ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Willmott 2003, էջ. 307
  2. Willmott 2003, էջեր. 10–11
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Willmott 2003, էջ. 15
  4. Keegan 1998, էջ. 8
  5. Bade & Brown 2003, էջեր. 167–168
  6. 6,0 6,1 6,2 Taylor 1998, էջեր. 80–93
  7. Djokić 2003, էջ. 24
  8. Evans 2004, էջ. 12
  9. Martel 2003, էջ. xii ff
  10. «Արդյո՞ք միշտ կոչվել են Առաջին համաշխարհային պատերազմ և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ:»։ Հարցման պատմություն։ http://www.history.com/news/ask-history/were-they-always-called-world-war-i-and-world-war-ii։ Վերցված է 24 հոկտեմբեր 2013։ 
  11. Գեյլ Բրայբոն (2004)։ Մեծ պատերազմի ապացույցներ, պատմություն. պատմաբանները և 1914-1918 թվականների ազդեցությունը։ Berghahn Books, 8։ ISBN 9781571818010։ 
  12. «great, adj., adv., and n.»։ Օքսֆորդի անգլիական բառարան։ http://www.oed.com/view/Entry/81104։ Վերցված է March 2012։ 
  13. Shapiro & Epstein 2006, էջ. 329
  14. Keegan 1998, էջ. 52
  15. 15,0 15,1 Willmott 2003, էջ. 21
  16. Prior 1999, էջ. 18
  17. Fromkin 2004, էջ. 94
  18. Keegan 1998, էջեր. 48–49
  19. Willmott 2003, էջեր. 2–23
  20. (1981) Եվրոպայի վերջին դատարաններ։ Dent, 247։ 
  21. (2010) Մի առավոտ Սարաևոյում։ Hachette UK։ ISBN 9780297856085։ «Նա նկարահանվել է կայարանի ճանապարհին և շատ գրքերում, ամսագրերում այն համարվում է Գավրիլո Պրինցիպի ձերբակալություն: Սակայն այստեղ Պրինցիպը չէ, այստեղ Բերի ձերբակալությունն է:» 
  22. «Եվրոպական տերությունները շարունակում են անտարբեր լինելը Սարաևոյի սպանությունների հարցում — History.com Այս օրը պատմության մեջ — 6/30/1914»։ History.com։ http://www.history.com/this-day-in-history/european-powers-maintain-focus-despite-killings-in-sarajevo։ Վերցված է 26 Դեկտեմբեր 2013։ 
  23. Willmott 2003, էջ. 26
  24. (1992) Գիտնական, հայրենասեր, դաստիարակ. Պատմական իրողոթյունները Դիմիտրի Ջորջևիչի աչքերով:։ Արևելյան եվրոպական մենագրություններ, 313։ ISBN 978-0-88033-217-0։ «Ֆրանց Ֆերդինանդի սպանությունից հետո խորվաթները և մուսուլմանները Սարաևոյում միացյալ ուժերով սկսեցին հակա-սերբական ջարդերը:» 
  25. (1964) Հաշվետվությունների ծառայություն. Հարավային Եվրոպայի դեպքեր։ Ամերիկյան համալսարանների դաշտային անձնակազմ:, 44։ Վերցված է՝ 7 դեկտեմբեր 2013։ «... սպանությանը հաջորդեցին հակա-սերբական անկարգություններ Սարաևոյում ...» 
  26. Դանիելա Գիոսեֆի (1993)։ On Prejudice: A Global Perspective։ Anchor Books, 246։ ISBN 978-0-385-46938-8։ Վերցված է՝ 2 September 2013։ «... Andric describes the "Sarajevo frenzy of hate" that erupted among Muslims, Roman Catholics, and Orthodox believers following the assassination on June 28, 1914, of Archduke Franz Ferdinand in Sarajevo ...» 
  27. Andrej Mitrović (2007)։ Serbia's Great War, 1914–1918։ Purdue University Press, 19։ ISBN 978-1-55753-477-4։ Վերցված է՝ 7 December 2013։ 
  28. Herbert Kröll (28 February 2008)։ Austrian-Greek encounters over the centuries: history, diplomacy, politics, arts, economics։ Studienverlag, 55։ ISBN 978-3-7065-4526-6։ Վերցված է՝ 1 September 2013։ «... arrested and interned some 5.500 prominent Serbs and sentenced to death some 460 persons, a new Schutzkorps, an auxiliary militia, widened the anti-Serb repression.» 
  29. Tomasevich 2001, էջ. 485
    Aquote1.png The Bosnian wartime militia (Schutzkorps), which became known for its persecution of Serbs, was overwhelmingly Muslim. Aquote2.png
  30. John R. Schindler (2007)։ Unholy Terror: Bosnia, Al-Qa'ida, and the Rise of Global Jihad։ Zenith Imprint, 29։ ISBN 978-1-61673-964-5։ 
  31. Velikonja 2003, էջ. 141
  32. Stevenson 1996, էջ. 12
  33. Willmott 2003, էջ. 27
  34. 34,0 34,1 Crowe, David (2001)։ The Essentials of European History: 1914 to 1935, World War I and Europe in Crisis։ Research & Education Assoc., 4–5։ ISBN 978-0-7386-7106-2։ 
  35. Դել, Պամելա (2013)։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակագրություն (Սմիթսոնյան պատերազմի ժամանակագրական փուլեր)։ Քեպստոն, 10–12։ ISBN 978-1-4765-4159-4։ 
  36. Willmott 2003, էջ. 29
  37. «Դեյլի Միրորի գլխագիր. Պատերազմի հայտարարումը, Տպագրված 1914 թվականի օգոստոսի 14-ին»։ BBC։ http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwone/mirror01_01.shtml։ Վերցված է 9 փետրվար 2010։ 
  38. Strachan 2003, էջեր. 292–296, 343–354
  39. Tucker & Roberts 2005, էջ. 172
  40. John R. Schindler (1 April 2002)։ «Disaster on the Drina: The Austro-Hungarian Army in Serbia, 1914»։ Wih.sagepub.com։ http://wih.sagepub.com/content/9/2/159.abstract։ Վերցված է 2013-03-13։ 
  41. Holmes, 2014, pp. 194, 211
  42. Tucker & Roberts 2005, էջեր. 376–8
  43. DONKO, Wilhelm M.: "A Brief History of the Austrian Navy" epubli GmbH, Berlin, 2012, page 79
  44. Keegan 1998, էջեր. 224–232
  45. Falls 1960, էջեր. 79–80
  46. Farwell 1989, էջ. 353
  47. Brown 1994, էջեր. 197–198
  48. Brown 1994, էջեր. 201–203
  49. <Please add first missing authors to populate metadata.>, Participants from the Indian subcontinent in the First World War, Memorial Gates Trust, http://www.mgtrust.org/ind1.htm, վերցված է 12 December 2008 
  50. Raudzens 1990, էջեր. 424
  51. Raudzens 1990, էջեր. 421–423
  52. Goodspeed 1985, էջ. 199 (footnote)
  53. Michael Duffy (22 August 2009)։ «Weapons of War: Poison Gas»։ Firstworldwar.com։ http://www.firstworldwar.com/weaponry/gas.htm։ Վերցված է 5 July 2012։ 
  54. Love 1996
  55. Dupuy 1993, էջեր. 1042
  56. Grant 2005, էջեր. 276
  57. Lichfield, John (21 February 2006). «Verdun: myths and memories of the 'lost villages' of France». The Independent. http://www.independent.co.uk/news/world/europe/verdun-myths-and-memories-of-the-lost-villages-of-france-467285.html։ Վերցված է 23 July 2013. 
  58. Harris 2008, էջեր. 271
  59. Tucker & Roberts 2005, էջ. 854
  60. Keegan 1998, էջեր. 325–326
  61. Strachan 2003, էջեր. 244
  62. Taylor 2007, էջեր. 39–47
  63. Keene 2006, էջ. 5
  64. Halpern 1995, էջ. 293
  65. Tucker & Roberts 2005, էջեր. 619–24
  66. 66,0 66,1 66,2 66,3 Sheffield, Garry, The First Battle of the Atlantic, BBC, http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwone/battle_atlantic_ww1_01.shtml, վերցված է 11 November 2009 
  67. Gilbert 2004, էջ. 306
  68. von der Porten 1969
  69. Jones 2001, էջ. 80
  70. Nova Scotia House of Assembly Committee on Veterans' Affairs (9 November 2006), Committee Hansard, http://nslegislature.ca/index.php/committees/committee_hansard/C11/va_2006nov09, վերցված է 12 March 2013 
  71. Roger Chickering, Stig Förster, Bernd Greiner; German Historical Institute (2005), A world at total war: global conflict and the politics of destruction, 1937–1945, Washington, D.C.: Cambridge University Press, ISBN 0-521-83432-5 
  72. 72,0 72,1 Price 1980
  73. "Բալկանյան պատերազմները և Առաջին աշխարհամարտը": Կոնգրեսի երկրների պատմության գրադարան:
  74. (1 January 2005) World War One։ ABC-CLIO, 241–։ ISBN 978-1-85109-420-2։ 
  75. Neiberg 2005, էջեր. 54–55
  76. Tucker & Roberts 2005, էջեր. 1075–6
  77. Neiberg 2005, էջեր. 108–10
  78. Fawaz, Leila Tarazi. A Land of Aching Hearts: The Middle East in the Great War (2014)
  79. (2003) The Middle East and Islamic world reader, 4th pr., New York: Grove press, 119–120։ ISBN 0-8021-3936-1։ 
  80. (2007) Genocide : modern crimes against humanity։ Minneapolis, Minn.: Twenty-First Century Books, 14։ ISBN 0-7613-3421-1։ 
  81. (2013) The Holocaust and Genocides in Europe.։ New York: Continuum Publishing Corporation, 80–1։ ISBN 1-4411-9478-9։ 
  82. Arthur J. Barker, The Neglected War: Mesopotamia, 1914–1918 (London: Faber, 1967)
  83. John Crawford and Ian McGibbon (2007)։ New Zealand's Great War: New Zealand, the Allies and the First World War։ Exisle Publishing, 219–20։ 
  84. Fromkin 2001, էջ. 119
  85. 85,0 85,1 Hinterhoff 1984, էջեր. 499–503
  86. a b c The Encyclopedia Americana, 1920, v.28, p.403
  87. a b c d e f g (Northcote 1922, pp. 788)
  88. Sachar 1970, էջեր. 122–138
  89. Hanioglu, M. Sukru (2010), A Brief History of the Late Ottoman Empire, Princeton University Press, ISBN 978-0-691-13452-9 
  90. Professor Hall Gardner (2015)։ The Failure to Prevent World War I: The Unexpected Armageddon։ Ashgate, 120։ 
  91. Thomas Nelson Page (1920)։ Italy and the world war։ Scribners, 142–208։ 
  92. Marshall, S. L. A.։ The American Heritage History of World War I։ New York: American Heritage, 108։ 
  93. Thompson, Mark։ The White War: Life and Death on the Italian Front, 1915–1919։ London: Faber and Faber, 163։ 
  94. Giuseppe Praga, Franco Luxardo. History of Dalmatia. Giardini, 1993. Pp. 281.
  95. 95,0 95,1 Paul O'Brien. Mussolini in the First World War: the Journalist, the Soldier, the Fascist. Oxford, England, UK; New York, New York, USA: Berg, 2005. Pp. 17.
  96. Hickey 2003, էջեր. 60–65
  97. Tucker 2005, էջեր. 585–9
  98. Michael B. Barrett, Prelude to Blitzkrieg: 1916 թվականի Ավստրո-Գերմանիայի արշավանքը Ռումինիա (2013)
  99. «The Battle of Marasti (July 1917)»։ WorldWar2.ro։ 22 July 1917։ http://www.worldwar2.ro/primulrazboi/?language=en&article=116։ Վերցված է 8 May 2011։ 
  100. Cyril Falls, The Great War, p. 285
  101. Clark, Charles Upson (1927). Bessarabia. New York City: Dodd, Mead.
  102. Béla, Köpeczi, Erdély története, Akadémiai Kiadó, http://mek.oszk.hu/02100/02109/html/571.html 
  103. Béla, Köpeczi, History of Transylvania, Akadémiai Kiadó, ISBN 84-8371-020-X, http://mek.niif.hu/03400/03407/html/429.html 
  104. Erlikman, Vadim (2004), Poteri narodonaseleniia v XX veke : spravochnik, Moscow, ISBN 5-93165-107-1 
  105. Prit Buttar, Collision of Empires: The War on the Eastern Front in 1914 (2014)
  106. Tucker 2005, էջ. 715
  107. Meyer 2006, էջեր. 152–4, 161, 163, 175, 182
  108. 108,0 108,1 Smele
  109. Schindler 2003
  110. Wheeler-Bennett 1956
  111. Mawdsley 2008, էջեր. 54–55
  112. Kernek 1970, էջեր. 721–766
  113. Stracham (1998), p. 61
  114. Marshall, 292.
  115. Heyman 1997, էջեր. 146–147
  116. Kurlander 2006
  117. Shanafelt 1985, էջեր. 125–30
  118. Erickson, Edward J. (2001)։ Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War: Forward by General Hüseyiln Kivrikoglu, No. 201 Contributions in Military Studies։ Westport Connecticut: Greenwood Press, 163։ OCLC 43481698։ 
  119. Moore, A. Briscoe (1920)։ The Mounted Riflemen in Sinai & Palestine: The Story of New Zealand's Crusaders։ Christchurch: Whitcombe & Tombs։ OCLC 156767391page=67։ 
  120. Falls, Cyril (1930)։ Military Operations Egypt & Palestine from June 1917 to the End of the War, Maps by A. F. Becke, Official History of the Great War Based on Official Documents by Direction of the Historical Section of the Committee of Imperial Defence, London: HM Stationery Office, 59։ OCLC 644354483։ 
  121. Wavell, Field Marshal Earl [1933] (1968)։ "The Palestine Campaigns", A Short History of the British Army, 4th, London: Constable & Co., 153–5։ OCLC 35621223։ 
  122. «Text of the Decree of the Surrender of Jerusalem into British Control»։ First World War.com։ Արխիվացված օրիգինալից 14 June 2011-ին։ https://web.archive.org/web/20110614214531/http://www.firstworldwar.com/source/jerusalemdecree.htm։ Վերցված է 13 May 2015։ 
  123. Bruce, Anthony (2002)։ The Last Crusade: The Palestine Campaign in the First World War։ London: John Murray, 162։ ISBN 978-0-7195-5432-2։ 
  124. «Who's Who – Kress von Kressenstein»։ First World War.com։ http://www.firstworldwar.com/bio/kressenstein.htm։ Վերցված է 13 May 2015։ 
  125. «Who's Who – Otto Liman von Sanders»։ First World War.com։ http://www.firstworldwar.com/bio/liman.htm։ Վերցված է 13 May 2015։ 
  126. Erickson, Edward J. (2001)։ Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War: Forward by General Hüseyiln Kivrikoglu, No. 201 Contributions in Military Studies։ Westport Connecticut: Greenwood Press, 195։ OCLC 43481698։ 
  127. Brands 1997, էջ. 756
  128. Tuchman 1966
  129. 129,0 129,1 Karp 1979
  130. "Woodrow Wilson Urges Congress to Declare War on Germany" (Wikisource)
  131. «Selective Service System: History and Records»։ Sss.gov։ http://www.sss.gov/induct.htm։ Վերցված է 27 July 2010։ 
  132. Wilgus 1931, էջ. 52
  133. Millett & Murray 1988, էջ. 143
  134. Westwell 2004
  135. Posen 1984, էջեր. 190¿
  136. Gray 1991, էջ. 86
  137. 137,0 137,1 Moon 1996, էջեր. 495–196
  138. Rickard 2007
  139. 139,0 139,1 Hovannisian 1967, էջեր. 1–39
  140. Leonard P. Ayers, The war with Germany: a statistical summary (1919) p 104 url=https://archive.org/stream/warwithgermanyst00ayreuoft#page/n1/mode/1up online
  141. Schreiber, Shane B [1977] (2004)։ Shock Army of the British Empire: The Canadian Corps in the Last 100 Days of the Great War։ Vanwell։ ISBN 1-55125-096-9։ OCLC 57063659։ 
  142. Rickard 2001
  143. 143,0 143,1 Pitt 2003
  144. Terraine 1963
  145. 145,0 145,1 Gray & Argyle 1990
  146. McLellan, էջ. 49
  147. Christie, Norm M (1997)։ The Canadians at Cambrai and the Canal du Nord, August–September 1918, For King and Empire: a social history and battlefield tour։ CEF Books։ ISBN 1-896979-18-1։ OCLC 166099767։ 
  148. Stevenson 2004, էջ. 380
  149. Hull 2006, էջեր. 307–10
  150. Stevenson 2004, էջ. 383
  151. Painter 2012, էջ. 25: "Over the course of the war the United States supplied more than 80 percent of Allied oil requirements, and after US entry into the war, the United States helped provide and protect tankers transporting oil to Europe. US oil resources meant that insufficient energy supplies did not hamper the Allies, as they did the Central Powers."
  152. Stevenson 2004, էջ. 385
  153. Stevenson 2004
  154. «Clairière de l'Armistice» (French)։ Ville de Compiègne։ Արխիվացված օրիգինալից 27 August 2007-ին։ https://web.archive.org/web/20070827142334/http://www.compiegne.fr/decouvrir/clairierearmistice.asp։ 
  155. 155,0 155,1 «1918 Timeline»։ League of Nations Photo Archive։ http://www.indiana.edu/~league/1918.htm։ Վերցված է 20 November 2009։ 
  156. Baker 2006
  157. Chickering 2004, էջեր. 185–188
  158. "France's oldest WWI veteran dies", BBC News, 20 January 2008.
  159. Spencer Tucker (2005), Encyclopedia of World War I, ABC-CLIO, p. 273. ISBN 1-85109-420-2
  160. Hastedt, Glenn P. (2009)։ Encyclopedia of American Foreign Policy։ Infobase Publishing, 483։ ISBN 1-4381-0989-X։ 
  161. Murrin, John (2010)։ Liberty, Equality, Power: A History of the American People։ Cengage Learning, 622։ ISBN 0-495-90383-3։ 
  162. Staff (3 July 1921). «Harding Ends War; Signs Peace Decree at Senator's Home. Thirty Persons Witness Momentous Act in Frelinghuysen Living Room at Raritan.». The New York Times. http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B13F63C5D14738DDDAA0894DF405B818EF1D3. 
  163. Magliveras 1999, էջեր. 8–12
  164. Northedge 1986, էջեր. 35–36
  165. Morrow, John H. (2005)։ The Great War: An Imperial History։ London: Routledge, 290։ ISBN 978-0-415-20440-8։ 
  166. Hagen Schulze (1998)։ Germany: A New History։ Harvard U.P., 204։ 
  167. Laurence Van Ypersele, "Mourning and Memory, 1919 – 45", on p. 584 in John Horne, ed. (2012)։ A Companion to World War I։ Wiley, 584։ 
  168. The Surrogate Hegemon in Polish Postcolonial Discourse Ewa Thompson, Rice University [1]
  169. Károly Kocsis (1998)։ Ethnic Geography of the Hungarian Minorities in the Carpathian Basin, 19։ ISBN 978-963-7395-84-0։ 
  170. Clark 1927
  171. «Appeals to Americans to Pray for Serbians». Նյու Յորք թայմս. 27 July 1918. http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?_r=1&res=9406E4D8143EE433A25754C2A9619C946996D6CF. 
  172. «Serbia Restored». The New York Times. 5 November 1918. http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?_r=1&res=990CEFDC113BEE3ABC4D53DFB7678383609EDE. 
  173. Simpson, Matt (22 August 2009)։ «The Minor Powers During World War One – Serbia»։ firstworldwar.com։ http://www.firstworldwar.com/features/minorpowers_serbia.htm։ 
  174. Canadian War Museum, Vimy Ridge, Canadian War Museum, http://www.warmuseum.ca/cwm/exhibitions/guerre/vimy-ridge-e.aspx, վերցված է 22 October 2008 
  175. <Please add first missing authors to populate metadata.>, The War's Impact on Canada, Canadian War Museum, http://www.warmuseum.ca/cwm/exhibitions/guerre/war-impact-e.aspx, վերցված է 22 October 2008 
  176. <Please add first missing authors to populate metadata.> (9 May 2008), Canada's last WW1 vet gets his citizenship back, CBC News, http://www.cbc.ca/canada/ottawa/story/2008/05/09/babcock-citizen.html (չաշխատող հղում)
  177. Documenting Democracy. Retrieved 31 March 2012
  178. Kitchen 2000, էջ. 22
  179. N.P. Howard (1993), The Social and Political Consequences of the Allied Food Blockade of Germany, 1918–19, 11, http://libcom.org/files/blockade%20Germany_0.pdf  table p 166, with 271,000 excess deaths in 1918 and 71,000 in the first half of 1919 while the blockade was still in effect.
  180. Saadi 2009
  181. Patenaude, Bertrand M. (30 January 2007), Food as a Weapon, Hoover Institution, http://www.hoover.org/publications/digest/6731711.html, վերցված է 14 August 2014 
  182. Ball 1996, էջեր. 16, 211
  183. «The Russians are coming (Russian influence in Harbin, Manchuria, China; economic relations)». The Economist (US). 14 January 1995. http://www.highbeam.com/doc/1G1-16051029.html.  (via Highbeam.com)
  184. Tschanz
  185. Conlon
  186. Taliaferro, William Hay (1972), Medicine and the War, ISBN 0-8369-2629-3, https://books.google.com/books?id=HcOAnAINJZAC&pg=PA65 
  187. Knobler 2005
  188. Kamps, Bernd Sebastian; Reyes-Terán, Gustavo, Influenza, Flying Publisher, ISBN 3-924774-51-X, http://www.influenzareport.com/ir/overview.htm, վերցված է 17 November 2009 
  189. Hartcup 1988, էջ. 154
  190. Hartcup 1988, էջեր. 82–86
  191. Sterling, Christopher H.; Military Communications: From Ancient Times to the 21st Century (2008). Santa Barbara: ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-732-6 p. 444.
  192. Mosier 2001, էջեր. 42–48
  193. Hartcup 1988
  194. Raudzens 1990, էջ. 421
  195. Raudzens 1990
  196. Heller 1984
  197. Postwar pulp novels on future "gas wars" included Reginald Glossop's 1932 novel Ghastly Dew and Neil Bell's 1931 novel The Gas War of 1940.
  198. Eric Lawson, Jane Lawson (2002). "The First Air Campaign: August 1914– November 1918". Da Capo Press. p.123. ISBN 0-306-81213-4
  199. 199,0 199,1 Cross 1991
  200. Cross 1991, էջեր. 56–57
  201. Winter 1983
  202. 202,0 202,1 Johnson 2001
  203. Halpern, Paul G. (1994). A Naval History of World War I. Routledge, p. 301; ISBN 1-85728-498-4
  204. Hadley, Michael L. (1995). Count Not the Dead: The Popular Image of the German Submarine. McGill-Queen's Press – MQUP, p. 36; ISBN 0-7735-1282-9.
  205. Ջ. Դ. Դեյվիս (2013)։ Բրիտանական վիշապ. Ուելսի նավատորմի պատմություն։ History Press Limited, 158։ ISBN 978-0-7524-9410-4։ 
  206. A German attempt in January on the Russian front failed to cause casualties.
  207. Schneider, Barry R. (28 February 1999). Future War and Counterproliferation: US Military Responses to NBC. Praeger, p. 84; ISBN 0-275-96278-4
  208. Telford Taylor (1 November 1993)։ The Anatomy of the Nuremberg Trials: A Personal Memoir։ Little, Brown and Company։ ISBN 0-316-83400-9։ Վերցված է՝ 20 June 2013։ 
  209. Thomas Graham, Damien J. Lavera (May 2003)։ Cornerstones of Security: Arms Control Treaties in the Nuclear Era։ University of Washington Press, 7–9։ ISBN 0-295-98296-9։ Վերցված է՝ 5 July 2013։ 
  210. (1984) 1914/1918, Հույսի ոչնչացման տարիներ։ Չեխիա: Պանորամա։ 
  211. «Քսանհինգ», Դեսպան Մորգենթաուի պատմությունը, BYU, 1918, http://net.lib.byu.edu/~rdh7/wwi/comment/morgenthau/Morgen25.htm 
  212. 212,0 212,1 Ցեղասպանագետների միջազգային ասոցացիա (13 Հունիս 2005)։ «Բաց նամակ Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թաիփ Էրդողանին»։ Ցեղասպանության տեսլական (ըստ archive.org)։ Արխիվացված օրիգինալից 6 October 2007-ին։ //web.archive.org/web/20071006024502/http://www.genocidewatch.org/TurkishPMIAGSOpenLetterreArmenia6-13-05.htm։ (չաշխատող հղում)
  213. Lewy 2005, էջ. 57
  214. Ferguson 2006, էջ. 177
  215. «Ցեղասպանագետների միջազգային ասոցացիա» (PDF)։ http://www.genocidescholars.org/sites/default/files/document%09%5Bcurrent-page%3A1%5D/documents/US%20Congress_%20Armenian%20Resolution.pdf։ Վերցված է 2013-03-12։ 
  216. Fromkin 1989, էջեր. 212–215
  217. Ցեղասպանագետների միջազգային ասոցացիա։ «Օսմանյան կայսրության կողմից իրականացված ցեղասպանությունների բանաձև» (PDF)։ Արխիվացված օրիգինալից 22 ապրիլ 2008-ին։ //web.archive.org/web/20080422005726/http://genocidescholars.org/images/Resolution_on_genocides_committed_by_the_Ottoman_Empire.pdf։ 
  218. Gaunt, David. Կոտորածներ, ինքնապաշտպանություն, պաշտպանություն. Մուսուլմանաքրիստոնեական հարաբերությունները արևելյան Անատոլիայում Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում: Piscataway, Նյու Ջերսի. Գորգիես տպագրություն, 2006 թվական:
  219. Schaller, Դոմինիկ Ջ; Զիմեր, Յուրգեն (2008), «Ուշ օսմանյան ցեղասպանություններ. Օսմանյան կայսրության անկումը և երիտ թուրքերի կողմից իրականացված տեղահանությունները», Ցեղասպանության բացահայտման ամսագիր 10 (1), doi:10.1080/14623520801950820 
  220. <Please add first missing authors to populate metadata.>, Pogroms, Հրեական վիրտուալ գրադարան, https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0016_0_15895.html, վերցված է 17 նոյեմբեր 2009 
  221. <Please add first missing authors to populate metadata.>, Հրեական նոր և նորագույն ժամանակաշրջան (1700–1917), Հրեական վիրտուալ գրադարան, https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/modtimeline.html, վերցված է 17 նոյեմբեր 2009 
  222. Horne & Kramer 2001, ch 1–2, esp. p. 76
  223. The claim of franc-tireurs in Belgium has been rejected: Horne & Kramer 2001, ch 3–4
  224. Horne & Kramer 2001, ch 5–8
  225. Keegan 1998, էջեր. 82–83
  226. Phillimore & Bellot 1919, էջեր. 4–64
  227. Ferguson 1999, էջեր. 368–9
  228. Blair 2005
  229. Cook 2006, էջեր. 637&-665
  230. «Максим Оськин – Неизвестные трагедии Первой мировой Пленные Дезертиры Беженцы – стр 24 – Читаем онлайн»։ Profismart.ru։ http://profismart.ru/web/bookreader-115250-24.php։ Վերցված է 2013-03-13։ 
  231. Speed 1990
  232. Ferguson 1999
  233. Morton 1992
  234. Bass 2002, էջ. 107
  235. «The Mesopotamia campaign»։ British National Archives։ http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/firstworldwar/battles/mesopotamia.htm։ Վերցված է 10 March 2007։ 
  236. «Prisoners of Turkey: Men of Kut Driven along like beasts»։ Stolen Years: Australian Prisoners of War։ Australian War Memorial։ http://www.awm.gov.au/stolenyears/ww1/turkey/story2.asp։ Վերցված է 10 December 2008։ 
  237. «ICRC in WWI: overview of activities»։ Icrc.org։ http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/html/57JQGQ։ Վերցված է 15 June 2010։ 
  238. «GERMANY: Notes, Sep. 1, 1924». Time. 1 September 1924. http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,768983,00.html։ Վերցված է 15 June 2010. 
  239. 239,0 239,1 Tucker & Roberts 2005, էջ. 1189
  240. 240,0 240,1 Tucker & Roberts 2005, էջ. 1001
  241. 241,0 241,1 Tucker & Roberts 2005, էջ. 117
  242. Tucker & Roberts 2005, էջ. 1069
  243. Tucker & Roberts 2005, էջ. 884
  244. Tucker & Roberts 2005, էջ. 335
  245. Tucker & Roberts 2005, էջ. 219
  246. Tucker & Roberts 2005, էջ. 209
  247. 247,0 247,1 Tucker & Roberts 2005, էջ. 596
  248. Tucker & Roberts 2005, էջ. 826
  249. Roger Aubert (1981)։ "Chapter 37: The Outbreak of World War I", խմբ․ Hubert Jedin: History of the Church, Translated by Margit Resch, The Church in the industrial age, London: Burns & Oates, 521։ ISBN 0-86012-091-0։ 
  250. «Who's Who — Pope Benedict XV»։ firstworldwar.com։ 22 August 2009։ http://www.firstworldwar.com/bio/popebenedict.htm։ 
  251. "Merely For the Record": The Memoirs of Donald Christopher Smith 1894–1980. By Donald Christopher Smith. Edited by John William Cox, Jr. Bermuda.
  252. Pennell, Catriona (2012)։ A Kingdom United: Popular Responses to the Outbreak of the First World War in Britain and Ireland։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-959058-2։ 
  253. 253,0 253,1 Tucker & Roberts 2005, էջ. 584
  254. O'Halpin, Eunan, The Decline of the Union: British Government in Ireland, 1892–1920, (Dublin, 1987)
  255. Lehmann & van der Veer 1999, էջ. 62
  256. Brock, Peter, These Strange Criminals: An Anthology of Prison Memoirs by Conscientious Objectors to Military Service from the Great War to the Cold War, p. 14, Toronto: University of Toronto Press, 2004, ISBN 0-8020-8707-8
  257. «Soviet Union – Uzbeks»։ Country-data.com։ http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-12499.html։ Վերցված է 2013-03-13։ 
  258. 258,0 258,1 Seton-Watson, Christopher. 1967. Italy from Liberalism to Fascism: 1870 to 1925. London: Methuen & Co. Ltd. Pp. 471
  259. Cockfield 1997, էջեր. 171–237
  260. Alan J. Ward, "Lloyd George and the 1918 Irish conscription crisis." Historical Journal (1974) 17#1 pp: 107-129.
  261. «The Conscription Crisis»։ CBC։ 2001։ http://www.cbc.ca/history/EPISCONTENTSE1EP12CH2PA3LE.html։ 
  262. Havighurst 1985, էջ. 131
  263. Heather Jones, "As the centenary approaches: the regeneration of First World War historiography." Historical Journal (2013) 56#3 pp: 857–878, esp. p. 858
  264. «John McCrae»։ Historica։ http://www.histori.ca/minutes/minute.do?id=10200։ 
  265. Evans David։ «John McCrae»։ Canadian Encyclopedia։ http://www.thecanadianencyclopedia.com/en/article/john-mccrae/։ 
  266. «Commemoration website»։ 1914.org։ http://www.1914.org։ Վերցված է 2014-02-28։ 
  267. «French, German Presidents Mark World War I Anniversary». France News.Net. http://www.francenews.net/index.php/sid/224398825/scat/e597bd109c960ae3/ht/French-German-Presidents-Mark-World-War-I-Anniversary։ Վերցված է 3 August 2014. 
  268. Mark David Sheftall (2010), Altered Memories of the Great War: Divergent Narratives of Britain, Australia, New Zealand, and Canada 
  269. 269,0 269,1 269,2 Hynes, Samuel Lynn (1991), A war imagined: the First World War and English culture, Atheneum, ISBN 978-0-689-12128-9 
  270. 270,0 270,1 270,2 270,3 Todman, Daniel (2005), The Great War: myth and memory, Hambledon and London, ISBN 978-1-85285-459-1 
  271. Fussell, Paul (2000), The Great War and modern memory, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-513332-5, https://books.google.com/?id=D9iNQYfeKdwC, վերցված է 18 May 2010 
  272. 272,0 272,1 Todman, D. The Great War, Myth and Memory, p. xi–xv.
  273. Roden
  274. Wohl 1979
  275. Tucker & Roberts 2005, էջեր. 108–1086
  276. Kitchen, Martin, The Ending of World War One, and the Legacy of Peace, BBC, http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwone/war_end_01.shtml 
  277. <Please add first missing authors to populate metadata.>, World War II, Encyclopædia Britannica, Inc., http://www.britannica.com/eb/article-9110199/World-War-II, վերցված է 12 November 2009 
  278. Baker, Kevin (June 2006), «Stabbed in the Back! The past and future of a right-wing myth», Harper's Magazine, http://www.harpers.org/StabbedInTheBack.html (չաշխատող հղում)
  279. Chickering 2004
  280. Noakes, Lucy (2006)։ Women in the British Army: War and the Gentle Sex, 1907–1948։ Abingdon, England: Routledge, 48։ ISBN 0-415-39056-7։ 
  281. Green 1938, էջեր. CXXVI
  282. Վերսալի պայմանագիր, հոդված 231
  283. 283,0 283,1 Marks, p. 237
  284. Marks, pp. 223–234
  285. World War One: A Short History By Norman Stone
  286. Marks, p. 233
  287. Suddath, Claire (4 October 2010). «Why Did World War I Just End?». Թայմ. http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2023140,00.html։ Վերցված է 1 July 2013.