Բարոյագիտություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Բարոյագիտություն կամ էթիկան (հունարեն՝ Ηθική) գիտություն է բարոյականության մասին։ Անձի բարոյական աշխարհում ներառված են բարությունը, ճշմարտասիրությունը, գեղեցիկի հանդեպ ձգտումը, պարտքի զգացումը, պատասխանատվությունը, իդեալները, խիղճը, արդարությունը, ազատությունը, ընկերությունը, սերը։ Էթիկան փիլիսոփայական ուսմունք է բարոյականության էության, նրա կառուցվածքի, զարգացման, գործառնությունների, օրենքների և հասարակության մեջ նրա ունեցած դերի մասին։ Կարելի է ասել, որ էթիկան անձի բարոյական վարքի չափորոշիչ համակարգն է։

Էթիկա տերմինը երբեմն օգտագործվում է նաև որոշակի սոցիալական խմբի բարոյական և բարոյագիտական նորմերի համակարգի նշանակման համար։

Էթիկայի հիմնական խնդիրները[խմբագրել]

Էթիկական արժեքների դասակարգումը[խմբագրել]

  • Մարդկային գլխավոր արժեքները, որոնք ավելի կամ պակաս չափով մտնում են բոլոր հնացած էթիկական արժեքների մեջ (կյանքի, գիտակցության, գործունեության, տառապանքի, ուժի, կամքի ազատության, կանխատեսման, նպատակաուղղվածության արժեքը)
  • Առաքինությունները (արդարություն, իմաստություն, քաջություն, ինքնատիրապետում, սերը մերձավորի նկատմամբ, ճշմարտացիություն և անկեղծություն, հավատարմություն և նվիրվածություն, բարություն և կարեկցանք, վստահություն և հավատ, համեստություն և հնազանդություն, ուրիշների նկատմամբ վերաբերմունքի արժեքը)
  • Ավելի մասնավոր էթիկական արժեքները (սերը ամենահեռավորի նկատմամբ, սեփական հոգևոր հարստությունը ուրիշներին նվիրելու կարողությունը, անհատականության արժեքը, դեպի ուրիշի անհատականության իդեալական արժեքն ուղղված սերը)։

Էթիկայի պատմությունը[խմբագրել]

Կարճ ակնարկ[խմբագրել]

  • Տերմինը առաջին անգամ օգտագործվել է Արիստոտելի կողմից որպես «պրակտիկ» փիլիսոփայության հետազոտության յուրահատուկ ոլորտի նշանակում, քանի որ այն փորձում է պատասխանել Ի՞նչ պետք է անենք մենք հարցին։ Էթիկայի հիմնական նպատակը Արիստոտելը անվանում էր երջանկություն՝ հոգու գործունեություն լիարժեք բարերարությամբ, այսինքն՝ ինքնաիրացում։ Մարդու ինքնաիրացումը խելամիտ արարքներն են, որոնք խուսափում են ծայրահեղություններից և պահում են ոսկե միջինը։ Այդ պատճառով հիմնական բարերարությունը չափավորությունն է և խելամտությունը։
  • Էթիկայի, այսպես կոչված, «ոսկե կանոնը»՝ «մի՛ արա ուրիշներին այն, ինչ չես ցանկանում քեզ», գոյություն ուներ այս կամ այն տեսքով անկախ տարբեր մշակույթներում։ Այն առկա է Կոնֆուցիոսի մոտ, հանդիպում է Միշնայում։
  • Էթիկակական տեսությունների զարգացման ընթացքում փիլիսոփաները հանդիպեցին տերմինաբանության ունիֆիկացման զգալի բարդությունների, քանի որ տարբեր տեսություններում բազային էին հայտարարվում տարբեր հասկացություններ, հաճախ անորոշ, սուբյեկտիվ կամ հակասական (բարի և չար, կյանքի իմաստ և այլն)։
  • Ավելին այդ փաստի ուժին, որ էթիկան դիտարկում է ենթագիտակցական պաշտպանական մեխանիզմին վերաբերող անհատական բարոյականությունը, խորը վերլուծությունը բարդանում է հոգեբանական պաշտպանության աշխատելու շնորհիվ, որը արգելափակում է ենթագիտակցական հարմարանքների կրիտիկական վերլուծությունը։
  • Կրոնական էթիկական համակարգերի յուրահատկությունները կայանում են նրանում, որ անձնավորված աստված պարունակող կրոններում աստված համարվում է բարոյականության օբյեկտ։ Բազային են դառնում կրոնով որպես աստվածային հայտարարված հրամայական նորմերը, հասարակական հարաբերությունների էթիկան որպես բարոյական պարտավորությունների համակարգ հասարակության նկատմամբ լրացվում է (կամ փոխարինվում է) աստվածային էթիկայով՝ բարոյական պարտավորությունների համակարգով աստծու նկատմամբ, ընդհուպ մինչև այն, որը կարող է կոնֆլիկտի մեջ մտնել (երբեմն սոցիալական կամ նույնիսկ մասսայական) հասարակական բարոյականության հետ։
  • Հարկ է նկատի ունենալ, որ էթիկայի ուսումնասիրությունները անց են կացվում գլխավորապես մտահորիզոնին սեփական օրինակի վրա ուսումնասիրությամբ, և այդ պատճառով հաճախ էթիկայի նկատմամբ անհատի սկզբունքների և սահմանափակումների գեներացման առատությամբ։
  • Էթիկայի՝ որպես ժամանակակից գիտության հիմնական թերություններից մեկն մեթոդաբանորեն ճշգրիտ օբյեկտիվ հետազոտությունների էթիկական աշխարհայացքի գործնականում ամբողջական բացակությունը։

Էթիկայի ժամանակակից վիճակը[խմբագրել]

  • Ժամանակակից լինելը մի կողմից բերում է էթիկայի իրացմանը (նիհիլիզմ), մյուս կողմից էթիկական դաշտի ընդլայնմանը՝ բարու հասկացությունը տարածվում է բնության հետ փոխհարաբերության վրա (կենսակենտրոնամետ էթիկա, նայել նաև Ռերիխի Կենդանի Էթիկան) և գիտական փորձերը (կենսաէթիկա).
  • Ֆեմինիզմի ալիքի վրա էթիկան ստացել է գենդերային բացատրություն՝ աբստրակտ հումանիստության կամ մարդկայնության (որոնց քննադատությունը հասել է գագաթնակետին «մարդու մահվան» պոստմոդեռնիստական հայեցակարգում) բարեպաշտությունը խմբավորվում են ըստ արիության և կանացիության ընդդիմության։
  • Ալբերտ Շվեյցերը առաջ է քաշել բարեսրտության սկզբունքը կյանքի հանդեպ, որը հիմնված է Լև Տոլստոյի և Մահաթմա Գանդիի հակաբռնության էթիկայի վրա։ «Մշակույթ և էթիկա» գրքում Ա. Շվեյցերը վերլուծեց էթիկայի պատմությունը և նրա վիճակը ХХ դարում, ինչպես նաև նախանշեց զարգացման ճանապարհները։
  • Մշակվել է Բախայի միջկրոնական էթիկա։
  • Թեյար դե Շարդենը իր «Մարդկային ֆենոմենը» աշխատության մեջ միավորում է ավանդական էթիկան էվոլյուցիայի տեսության հետ։
  • Ուշադրության է արժանի Ցիալկովսկու բուդդիստամատերիալիստական սկզբունքը տիեզերքում բարության և չարության հավասարակշռության բանաձևով, որը ծագում է դեպի զորոաստրիական տեսակետներին.

Էթիկայի ուղղություններն ու բաժինները[խմբագրել]

Էթիկայում առանձնացնում են հետևյալ ուղղությունները.

  • Մետաէթիկա ն էթիկական կատեգորիաների և հասկացությունների նշանակության և ծագումնաբանության ուսումնասիրում է, պատմականորեն չփոփոխվող և ունիվերսալ էթիկական համակարգի գոյատևման համամարդկային հիմնախնդիրների ուսումնասիրում։
  • Նորմատիվային էթիկան մարդու վարքագիծը կարգավորող նրա արարքները ուղղորդող, էթիկական բարության գնահատման չափանիշները հաստատող սկզբունքի (կամ սկզբունքների) որոնումն է։ Գոյություն ունի արդյո՞ք կանոն, որը կարող է հանդես գալ բոլոր դեպքերի համար որպես նման սկզբունք։
  • Կիրառական էթիկան ուսումնասիրում է բարոյական ընտրության որոշակի իրադրություններում նորմատիվային էթիկայում ձևավորված մասնավոր խնդիրների և բարոյական գաղափարների և սկզբունքերի կիրառումը։ Կիրառական էթիկան սերտորեն փոխազդում է սոցիալ-քաղաքական գիտությունների հետ։

Այդ ուղղություններին են վերաբերում էթիկայի հետևյալ հատուկ բաժինները.

Էթիկայի փիլիսոփաներ[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

Հղումներ[խմբագրել]