Հոգեբանություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Հոգեբանությունը (հին հունարեն ψυχή-հոգի, λόγος-միտք, գիտություն) գիտական և կիրառական գիտություն է, որն ուսումնասիրում է մարդու և կենդանիների հոգեկան երևույթները, վարքը և գործունեությունը։

հունարեն փսի տառը, հոգեբանության խորհրդանիշներից մեկն է

Պատմություն[խմբագրել]

Հոգեբանության նախապատմությունը սկսվում է անտիկ ժամանակներից, երբ փիլիսոփաները իրենց աշխատություններում փորձում էին պարզել հոգու բնույթը։ Հնագույն տեսությունները, որոնք կոչված էին բացատրել մարդու վարքը, որպես դետերմինանտ էին ընդունում մարդու էության նկատմամբ արտաքին որոշակի գործոն, օրինքկ՝ «ստվերը», որը բնակվում է մարմնում և լքում այն մահից հետո։ Ալկմեոնը առաջինը ենթադրեց, որ հոգու «օրգանը» հանդիսանում է ուղեղը։ Արիստոտելը խոսեց մարմնի և հոգու անբաժանության մասին։ Նրա կարծիքով գոյություն ունի հոգու երեք տեսակ՝ բուսական, կենդանական և բանական, և մարդու մոտ այդ երեքը համագոյակցում են։ Երկար ժամանակ տիրապետող էր այն տեսակետը, որ մարմնի և հոգու բնույթները լիովին ուրիշ են և հոգին կարող է ազդել մարմնի վրա, բայց ոչ հակառակը։[1] Ֆրանսիացի գիտնական Դեկարտը (1596 -1650) համարում էր, որ հոգին և մարմինը տարաբնույթ են և գործում են տարբեր օրենքներով։ Ըստ Դեկարտի մարմինը նյութական է և գործում է մեխանիկայի կանոններով։ Հոգին ոչ նյութական է, նրա հիմնական հատկությունը մտածելու, հիշելու և զգալու կարողությունն է։ Դեկարտը առաջ քաշեց այն միտքը, որ ոչ միայն հոգին կարող է ազդել մարմնի վրա, այլև մարմինը՝ հոգու։

«Հոգեբանություն» եզրույթն առաջին անգամ օգտագործվել է 16-րդ դարում, իսկ հոգեբանությունը՝ որպես գիտություն, կայացել է 18-19-րդ դարերում, երբ դրա ուսումնասիրման առարկայի սահմանները լայնացան, և բացի սեփական գիտակցական գործընթացների և երևույթների մասին ինքնադիտման միջոցով ստացված տվյալներից, սկսվեցին դիտարկվել նաև անգիտակցական երևույթները, այլ մարդկանց վարքը, գործունեությունը ուսումնասիրման նոր մեթոդների շնորհիվ։ Այդ ընթացքում «հոգի» բառը գիտության մեջ իր տեղը զիջեց «գիտակցություն» տերմինին։ Հոգեբանությունը դարձավ գիտություն գիտակցության մասին։ Հոգեբանության պատմության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ տասնութերորդ դարից սկսած քննարկվում էր հոգեբանական գիտելիքների կայացման հիմնահարցը, որին զուգահեռ կուտակվում էին ռացիոնալ և էմպիրիկ հոգեբանության մասին պատկերացումները։ 19րդ դարում ի հայտ եկան տարբեր հոգեբանական լաբորատորիաներ և իրականացվեցին առաջին էմպիրիկ հետազոտությունները, որոնք կոչվեցին փորձարարական, թեև, ըստ էության, այդպիսին չէին։ Առաջին լաբորատորիայում, որը հիմնադրել է Վ. Վունդտը, կիրառվել է փորձարարական ինտրոսպեկցիայի մեթոդը։ Միևնույն ժամանակ Լ. Ֆեխները մշակել է հոգեֆիզիկական փորձի կառուցման հիմքերը, որոնք դիտարկվում էին իբրև փորձարկվողի զգայությունների վերաբերյալ տվյալների հավաքագրման միջոց՝ կապված առաջադրվող ազդակների ֆիզիկական բնութագրիչների փոփոխման հետ։

Վերոհիշյալ նախագծերը չէին հանդիսանում հենց փորձարարական, քանզի հետազոտական նպատակներըª չափումը կամ սուբյեկտիվ սանդղակի կազմումը, պատճառահետևանքային վարկածի ստուգումը, չէին միահյուսվում մեկ ընդհանուր հետազոտական նպատակի մեջ։ Այս առիթով տեղին է հիշատակել Գ. Էբինհաուզին, ով, ուսումնասիրելով մտապահման և մոռացման օրինաչափությունները, հանգել է ժամանակակից հոգեբանությունում ընդունված փորձարարական չափանիշներին։ Էմպիրիկ հոգեբանությունում գիտակցության հետազոտման պատմությունը ցույց է տալիս, որ հոգեբանական տվյալների ստացման մի շարք հատուկ եղանակների բացահայտմանը նախորդել են փորձարարական ներգործությունների նախագծերի մշակումը։ Փորձարարական հոգեբանության լիարժեք ուսումնասիրությունը ենթադրում է նաև Վ. Վունդտի, Գ. Էբինհաուզի և Լ. Ֆեխների մասնագիտական կայացման կենսագրական ուղու իմացություն։ Առաջին հոգեբանական փորձարարական լաբորատորիայի հիմնադիր հոգեբան և ֆիզիոլոգ Վ. Վունդտը ծնվել է 1832 թ. օգոստոսի 16ին, Գերմանիայի Բադեն քաղաքում։ 19-րդ դարի հիսունականների սկզբներին Հայդելբերգի, Թյուբինգենի և Բեռլինի համալսարաններում ուսումնասիրում է բժշկագիտություն/բժշկություն։ 1855 թ. ստանում է դոկտորի աստիճան։ Միառժամանակ դասախոսում է Հայդելբերգի համալսարանում, որպես լաբորանտ աշխատում Հերման ֆոն Հելմհոլցի մոտ։ Այդ շրջանում արդեն իսկ սկսում է հետաքրքրվել հոգեֆիզիոլոգիական և հոգեբանական խնդիրներով։ 1858-1862 թթ. հրատարակում է զգայությունների մասին հոդվածների շարք, որտեղ նշում է, որ հոգեբանությունը գիտություն է բնության մասին, հետևաբար այն պետք է կիրառի բնագիտական մեթոդներ։ Այս հոդվածներում նա առաջին անգամ կիրառում է փորձարարական հոգեբանություն հասկացությունը։ 1863 թ. լույս է տեսնում Վունդտի ՙԴասախոսություններ մարդու և կենդանիների հոգու մասին՚, 1873-1874 թթ.՝ ՙՖիզիոլոգիական հոգեբանության հիմունքներ՚ գիրքը: 1875 թ. Վունդտը դառնում է լայպցիգյան համալսարանի փիլիսոփայության պրոֆեսոր: 1879 թ. Լայպցիգում հիմնում է առաջին հոգեբանական լաբորատորիան, որտեղ փորձարարական մեթոդներով հետազոտվում էին զգայությունները, հակազդման օրինաչափությունները, ուշադրությունը, զուգորդումները (ասոցիացիաները), մարդու պարզագույն զգացմունքները: 1881 թ. Վունդտը հիմնադրում է ՙՓիլիսոփայական ուսմունքներ՚ պարբերականը, որը 1906 թ. վերանվանում է ՙՀոգեբանական ուսմունքներ՚ անվանմամբ: Նա գտնում էր, որ փորձարարական հետազոտության կարելի է ենթարկել միայն պարզագույն հոգեկան գործընթացները՝ զգայությունը, ընկալումը, սակայն առավել բարդ հոգեկան երևույթներ, ինչպիսիք են հիշողությունը, մտածողությունը, որոնք կապված են բազմաթիվ հասարակական մշակութային գործոնների հետ, անհրաժեշտաբար պետք է դիտարկվեն պատմամշակութային համատեքստում։ 19001920 թթ. հրատարակվում է մշակութապատմական հոգեբանությանը վերաբերող ՙԺողովուրդների հոգեբանություն՚ տասհատորյակը, որտեղ նա անդրադառնում է մշակույթի պատմական զարգացման և մարդու հոգեկանի փոխհարաբերությունների բազմաթիվ խնդիրների։ Գերմանացի հոգեբան, փիլիսոփա, հոգեֆիզիկայի հիմնադիր Լ. Ֆեխները ծնվել է 1801 թ., Գերմանիայում։ 1817 թ. ընդունվում է Լայպցիգի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետ, որտեղ դասախոսություն էր կարդում Վեբերը, որի ազդեցությունն ակնհայտորեն նկատելի է Ֆեխների հետագա գիտական գործունեության մեջ։ Ֆեխներն ուներ գիտական հետաքրքրությունների մեծ շրջանակ։ Նա հետաքրքրվում է փիլիսոփայական խնդիրներով, ուսումնասիրում և դասավանդում ֆիզիկա, մաթեմատիկա, քիմիա։ 30ականների վերջերին նրան սկսում են հետաքրքրել զգայությունների հետ կապված խնդիրներ։ 1835 թ. Ֆեխները դառնում է Լայպցիգի համալսարանի պրոֆեսոր։ 1844 թ. առողջական վիճակի պատճառով Ֆեխներն ազատվում է աշխատանքից։ Այդուհանդերձ, հետագայում նրա առողջությունը լավանում է և մնում հարաբերականորեն կայուն մինչև նրա կյանքի վերջը։

Գերմանացի հոգեբան Գ. Էբինհաուզը առաջինն էր, ով հրաժարվեց ինտրոսպեկցիայից և առաջադրեց հոգեբանական հետազոտություններում կիրառել օբյեկտիվ մեթոդը։ Նա նաև բացահայտեց հմտությունների ուսումնասիրման փորձարարական ուղին, որը շարունակում է բիհեվիորիստների կողմից առաջ քաշված օբյեկտիվության հասկացումն այլ հիմքերի վրա։ Բիհեվիորիստական հետազոտություններն առաջնային ուշադրություն էին դարձնում խթանիչ գործոններին, սակայն անտեսում էին անբացատրելի և արտաքին դիտարկման համար անհասանելի հիմնարար գործընթացների հոգեբանական դիտարկումը։ Անհրաժեշտություն է առաջանում տարբերակել հոգեբանական և ֆիզիկական (ենթադրվում է նյութական գործողության) պատճառականությունները, որպեսզի անարդարացիորեն չնույնականացվեն բիհեվիորիստական և հոգեբանական գիտափորձերը, որոնցում գործող պատճառային և խթանիչ գործոնները մեկնաբանվում են տարբեր ձևերով։ Նման տարբերակումը բազմաթիվ վեճերի առիթ է ստեղծել հոգեբանական փորձարկման ոլորտում, ինչը հանգեցրել է փորձարարական և ոչ փորձարարական հոգեբանությունների հակադրմանը։ Նույնիսկ ժամանակակից հոգեբանությունում այլ երանգավորում ստանալով՝ այդ բանավեճը շարունակվում է։ Իբրև նման վեճի դրական ելք կարելի է դիտարկել՝

  • հոգեբանությունում գիտականության չափանիշների և փորձարարական կապերի կայացումը,
  • ռեֆլեքսիայի բովանդակային ամբողջականացման անհրաժեշտությունը տարբեր մեթոդների միջոցով հոգեբանական իրականության մտովի վերակառուցման արդյունքում,
  • շատ երկրներում, այդ թվում և Հայաստանում հոգեբանության դպրոցի այժմյան վերակառուցումը և նոր մոտեցումների (հումանիտար) ներմուծումը։

Լայպցիգը հատուկ տեղ է գրավում փորձարարական մեթոդի կայացման պատմությունում։ Այդ ժամանակաշրջանում հայտնի է նաև Լ. Ֆեխների աշխատանքների մասին, ով հոգեբանությունում ներմուծել է զգայությունների չափման երեք դասական մեթոդներ։ Նա նաև ձևակերպել է հոգեֆիզիկական օրենքի սահմանումը. զգայության ուժի լոգարիթմական աճը կապված է ազդակի ուժի հետ։ Ֆեխներյան մեթոդիկաները հետագայում անվանվել են շեմային չափումների դասական մեթոդներ, որոնց միջոցով հնարավոր դարձավ զգայության սուբյեկտիվ սանդղակի կառուցումը։

Վ. Վունդտը, ով փորձը համարում է ցածրագույն գործընթացների ուսումնասիրման մեթոդ, բարձրագույն գործընթացների ուսումնասիրման համար առաջադրում է այլ առարկա՝ ՙԱզգերի հոգեբանություն՚ (Die Volkerpsychologie)։ Փորձարարական մեթոդի համար նա կիրառում է երկու չափանիշներ, որոնք լրացնում են ինտրոսպեկցիայի մեթոդը։ 1. Պայմանների չափագրում, որը տարբեր հետազոտությունների տվյալների համեմատման հնարավորություն կտա։ 2. Ցուցանիշների վերլուծական համեմատում, ինչը հնարավորություն է տալիս սուբյեկտիվ իրականության ամբողջական նկարագրությունից անցնել փոփոխականների առանձնացմանը։ Այսպիսով, վերահսկվող պայմաններում գործընթացների վերլուծական համեմատումը և արդյունքների վերարտադրողությունը ծառայեցին որպես բացատրական հոգեբանությանն անցման չափանիշ։

Հոգեբանությունում գիտականության չափանիշն էականորեն փոխվեց։ Այնուամենայնիվ, ինչքան էլ ուսումնասիրման առարկայի վերաբերյալ տարաձայնություններ կային վյուրցբյուրգյան դպրոցում կամ գեշտալտ հոգեբանությունում, ֆունկցիոնալիզմի կամ բիհեվիորիզմի սահմաններում, փորձարկման մեջ այս ուղղություններն ունեին նույն սկիզբը։ Այս ընդհանրությունը տանում է տեսական հիմնավորումներից դեպի փորձարարական բեռնվածություն, հիմքում ընկած գործընթացների մասին պատկերացումներից դեպի փորձարարական վերահսկման միջոցների կիրառում, պատճառահետևանքային հարաբերակցման ընդհանրացում և մեկնաբանում։


Մեթոդները[խմբագրել]

Բնագավառները[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

  • П.А. Сорокун. Основы психологии: Псков, ПГПУ, 2005 (ռուսերեն)
  • Р.С. Немов. Психология: Книга 1 Общие основы психологии, Москва 2003 (ռուսերեն)
  • Ավանեսյան Հ.Մ. Փորձարարական հոգեբանություն/Ուսումն. ձեռ., եր. Եդիթ-Պրինտ. 2010. -288 էջ.
  • Ավանեսյան Հ., Հովհաննիսյան Հ., հովհաննիսյան Ս., ԱսրիյանԷ. Հոգեբանություն. դեմքեր, փաստեր/ Ուսումնական ձեռնարկ. Եր. ԵՊՀ հրատ. 2010,204 էջ
  • Բեգոյան Ա.Ն. Տնտեսագիտական հոգեբանության ներածություն // Էկոնոմիկա, # 2, 2006, էջ 54-57:
  • Բեգոյան Ա.Ն. Ձեռներեցական գործունեության հոգեբանություն // Էկոնոմիկա, № 3, 2006, էջ 67-72:

Հղումներ[խմբագրել]

  1. А.Г. Маклаков. Общая психология. Санкт-Петербург, 2001(ռուսերեն)

Այցելեք նաև[խմբագրել]