Հնդկաստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
भारत गणराज्य
Հնդկաստանի Հանրապետություն
Հնդկաստանի դրոշ
Դրոշ
Հնդկաստանի զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Հնդկաստանի օրհներգ
Հնդկաստանի դիրքը
Հնդկաստանի տեղագրական քարտեզ
Մայրաքաղաք Նյու Դելի
287 263 քառ կմ) 55°45′N, 37°37′E
Ամենամեծ քաղաք Մումբաի
Պետական լեզուներ Հինդի և այլ 22 լեզուներ
Կառավարում Խարհրդարանական հանրապետություն
 -  Նախագահ Պրանաբ Կումար Մուխերջի
 -  Վարչապետ Նարենդրա Մոդի
Հիմնադրում
 -  Հայտարարված Օգոստոսի 15 1947 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 3 287 263 քառ կմ կմ²  (7-րդ)
 -  Ջրային (%) 9,5
Բնակչություն
 -  2013 նախահաշիվը 1,220,800,000  (2-րդ)
 -  2011 մարդահամարը 1,210,193,422 
 -  Խտություն 385 /կմ² (31-րդ)
998 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2014 գնահատում
 -  Ընդհանուր $7.277 տրիլիոն (3-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $5,777 (125-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2014 գնահատում
 -  Ընդհանուր $2,048 տրիլիոն (10-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $1,626 (145-րդ)
Ջինի (2010) 33.9 (միջին
ՄԶՀ (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0.586 (միջին) (135-րդ)
Դրամական միավոր Ռուփի (INR)
Ժամային գոտի +05:30 (UTC+2 to +12)
 -  Ամռանը (DST)  (UTC+3 to +13)
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .in
Հեռախոսային կոդ +7


Հնդկաստան[1] (հինդի՝ भारत, անգլ.՝ India), պաշտոնապես Հնդկաստանի Հանրապետություն (հինդի՝ भारत गणराज्य, անգլ.՝ Republic of India), Բհարաթ (Bharat) պետություն Հարավային Ասիայում՝ Հիմալայներից հարավ, Հնդկական օվկիանոսի ավազանում։ Մայրաքաղաքը Նյու Դելին է։ Սահմանակից է Պակիստանին, Աֆղանստանին, Չինաստանին, Նեպալին, Բութանին, Բանգլադեշին և Մյանմարին։ Յոթերորդ ամենամեծ երկիրն է աշխարհում երկրորդը բնակչության քանակով։ Հարավային կողմից սահմանակից է Հնդկական օվկիանոսին, հարավ արևմուտքում Արաբական ծովին։ Տարածաշրջանում համարվում է իր տարածքի մեծությամբ երկրորդը, բնակչության քանակով նույնպես երկրորդն է տարածաշրջանում՝ (1.2մլրդ մարդ) Չինաստանից հետո։ Հնդկաստանը աշխարհի ամենաբազմազգ և բազմալեզու երկիրն է։ Հնդկաստանում ապրում են 85 լեզվով ու բարբառով խոսող մի քանի հարյուր ազգ, ժողովուրդ և ցեղախումբ։

Անվանումը[խմբագրել]

Անվանման առաջացումը կապված է Ինդոս գետի հետ, որի հովտով հնդիկները ցամաքային կապ են պահպանել Առաջավոր Ասիայի երկրների, հատկապես իրենց անմիջական հարևանի Իրանի հետ։ Ինդոս գետը սանսկրիտերեն կոչվել է Սինդհու, որը հին պարսիկներին է անցել Հինդ ձևով։ Հենց պարսիկներն էլ իրենց հարևան երկիրը կոչել են Հինդուստան (Հինդ անվանն ավելացնելով -ստան վերջածանցը), այսինքն «Ինդոս գետի երկիր»։ Ի դեպ, հինդի լեզվով ևս այժմ Հնդկաստանը կոչվում է Հինդուստան։ Պարսիկներից էլ այդ անվանումը անցավ այլ ժողովուրդների, այդ թվում նաև հայերին՝ արդեն որոշ ձևափոխություններով։ Երկրի անվանման Եվրոպայում ընդունված India ձևը նույնպես առաջացել է Ինդոս գետի անվանումից, որին ավելացվել է երկրի իմաստ արտահայտող -ia վերջածանցը։ 1949-ին ընդունված սահմանադրության համաձայն, Հնդկաստանը հռչակվեց հանրապետություն և կոչվեց Հնդկաստանի Հանրապետություն, անգլերեն, որը պաշտոնական լեզուն էր, Republic of India։ Հինդի լեզվով, որը երկրի պաշտոնական լեզուն է, Հնդկաստանը կոչվում է Բհարաթ։ Այդ անվանումն առաջացել է արիների հին հնդկական Բհարթա ցեղի (այդ ցեղի հետնորդների մասին ավանդություններն ընկած են հնդկական «Մահաբհարաթա» էպոսի հիմքում) տարաբնակեցման շրջանի (Ջամնա և Սաթլեջ գետերի միջագետքը) Բհարաթավարշի («Բհարաթների երկիր») անունից, որը հնում հաճախ տարածվել է ամբողջ Հնդկաստանի վրա։

Աշխարհագրական բնութագիրը[խմբագրել]

Հնդկաստանը արևմուտքից ողողվում է Հնդկական օվկիանոսի Արաբական ծովի, արևելքից՝ Բենգալյան ծովի ջրերով։ Տարածքը 3,3 միլիոն կմ² է։ Տարածքի շուրջ 3/4-ը հարթավայրեր են ու սարահարթեր։ Հնդստան թերակղզու մեծ մասը զբաղեցնում է Դեկանի սարահարթը, հյուսիսում՝ Ինդոս-Գանգեսյան դաշտավայրը և երկրագնդի ամենաբարձր լեռները՝ Հիմալայները (բարձրությունը մինչև 8126 մետր, Նանգապարբատ լեռը) և Կարակորումը։

Հնդկաստանը բաժանվում է աշխարհագրական երեք հիմնական մասերի՝ Հիմալայները կամ լեռնային շրջան, Գանգեսի հարթավայրը և Հնդստան թերակղզին։ Հիմալայները ձգվում են 2400 կմ տարածության վրա, արևմուտքիցային մեծ հարթավայր, երբ նրա մեջ են ներառնում երկրի հյուսիսում գտնվող բոլոր հարթավայրերը՝ Ռաջաստանից մինչև Բենգալիա։ Հնդստան թերակղզին, որի արևմտյան ափերը ողողում են Արաբական ծովի ջրերը, ընդհանուր անունով հայտնի են Մալաբարյան և Կոնկանյան ափ անունով։ Նրանց սահմանը հանդիսանում է Գոայի լայնությունը (զուգահեռականը), որից հյուսիս ընկած է Կոնկանյան ափը, հարավ՝ Մալաբարյան ափը։ Իսկ արևելյան ափը ողողում են Բենգալյան ծոցի ջրերը և կոչվում են Կորոմանդելյան ափ։

Կլիման[խմբագրել]

Հնդկաստանի միջին մասով անցնում է Հյուսիսային արևադարձը, որը երկիրը բաժանում է մոտավորապես երկու հավասար մասերի։ Հետևապես, Հնդկաստանի կեսը գտնվում է տաք գոտում, իսկ մյուս կեսը մերձարևադարձներում։

Հնդկաստանը Ասիայի մնացած մասերից անջատված է լեռնային պարսպով և հյուսիսային ցուրտ հոսանքները այնտեղ մուտք չեն գործում, որի հետևանքով Հնդկաստանի հյուսիսային մասերում օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը հինգ աստիճանով ավելի բարձր է, քան աշխարհագրական նույն լայնությունների վրա գտնվող երկրներինը։ Ընդհանուր առմամբ Հնդկաստանի կլիման ամենուրեք տաք է։

Հով եղանակի շրջանը Հնդկաստանում ընդգրկում է նոյեմբերից փետրվար ամիսները, տաք եղանակի շրջանը՝ մարտից մայիս, իսկ անձրևային ժամանակը՝ հունիսից սեպտեմբեր։ Հոկտեմբերը համարվում է անցողիկ ամիս՝ անձրևային և ցուրտ ժամանակաշրջանների միջև։ Ձմեռվա ամիսներին, բացառությամբ բարձր լեռնային մասերի, ամենուրեք հունվարյան ջերմաստիճանը հավասար է մեր հանրապետության ամենատաք շրջանի՝ Արարատյան դաշտի հուլիսյան ջերմաստիճանին։ Ջերմության առատությունը թույլ է տալիս այստեղ տարեկան երկուսից երեք բերք ստանալու։

Հնդկաստանի կլիմայի վրա վճռական դեր են խաղում մուսսոնները։

Ազգաբնակչությունը[խմբագրել]

Բազմազգ պետություն է։ Բնակչության թվով Չինաստանից հետո երկրորդն է աշխարհում (1,2 մլրդ. մարդ)[2]։ Առավել բազմաքանակ են հինդուստանցիները, թելուգուները (անդհրաները), մարաթիները, բենգալացիները, բիկարցիները, թամիլները, գուջարաթները, կաննարանները, մալայալիները, փանջաբցիները և այլք։ Հնդկաստանի տարբեր նահանգներում խոսում են տարբեր լեզուներով և բարբառներով, և յուրաքանչյուր նահանգում իբրև պաշտոնական լեզու ընդունված է տեղական լեզուն (օրնակ՝ բենգալերենը, մարաթի լեզուն, թամիլերենը և այլն)։ Կենտրոնական շրջաններում խոսում են հիդի լեզվով, որն ամենատարածվածն է երկրում և անգլերենի հետ միասին կիրառվում է իրավաբանական, կառավարական, պաշտոնական փաստաղթերում[3]։ Անգլերենի կիրառությունը պահպանվել է Հնդկաստանի նախկինում անգլիական տիրապետության տակ գտնվելու ժամանակներից։ Անգլերեն լեզուն ընդգրկված է միջին և բարձր կրթական ծրագրերի մեջ, և հիմնականում համարվում է բիզնեսի և ադմինիստրատիվ լեզու։ Հնդկաստանում խոսակցական լեզուն հիմնականում բաժանում են երկու խմբի՝ Հինդու-Արյան (խուսում են բնակչության 74% - ը) և Դրավիդյան (24% - ը)։

Հնդկաստանի լեզուները[խմբագրել]

Հնդկաստանում խոսում են մոտ 2 000 լեզուներով և բարբառներով[4]։ Բայց ամեն նահանգում կամ շրջանում ընդունված է մի հիմնական լեզու, որին տիրապետում է բնակչության մեծ մասը։ Հյուսիսային Հնդկաստանում համընդհանուր հաղորդակցման լեզուն համարվում է հինդին։ Հարավային Հնդկաստանի բնակչության մեծ մասը տիրապետում է դրավիդյան լեզվաընտանիքին պատկանող լեզուներից գոնե մեկին՝ թելուգու, թամիլերեն, մալայալամ։ Բացի այդ Հնդկաստանում լայնորեն տարածված է անգլերենը, հատկապես կրթված բնակչության շրջանում։ Այս կամ այն չափով, (թեկուզ ամենապարզունակ մակարդակով) անգլերենին տիրապետում է բնակչության գրեթե 1/3-ը։

Լեզվաընտանիքներ[խմբագրել]

Հնդկաստանի լեզուները պատկանում են 4 լեզվաընտանիքի.

  1. Հնդեվրոպական լեզվաընտանիք - Հյուսիսային Հնդկաստանի լեզուներն են, որոնք սկիզբ են առնում սանսկրիտից արաբերենի խառնուրդով (հինդի, մարաբի, փենջաբի, բենհալի և այլն՝ բնակչության 70% - ը)
  2. Դրավիդյան լեզվաընտանիք - Հնդկաստանի բնիկ ժողովրդի լեզուները, որոնք մղվել են Հինդուստանի հարավ (թամիլերեն, թելուգու, մալայալամ, կաննադա և այլն՝ բնակչության 22% - ը)
  3. Չինա-տիբեթյան լեզվաընտանիք - Հիմալայների բնակչության լեզուներ, որոնք Տիբեթից և Արևելյան Ասիայի այլ շրջաններից վերաբնակվածների լեզուներն են (տիբեթերեն, լեպչա և այլն)
  4. Ավստրո-ասիական լեզվաընտանիք - Ասիայի հարավ-արևելյան սահմանակցող շրջանների լեզուներ (կհասի, քար (նիկոբարյան) և այլն)։

Հնդկաստանում կան նաև լեզուներ, որոնք որևէ խմբին չեն պատկանում։ Օրինակ, կալտո (նիհալի), որով խոսում են Մադխյա-Պրադեշ և Մահարաշտրայի որոշ շրջաններում։

Հնդկաստանում միասնական պետական լեզու չկա[3]։ Կան կենտրոնական կառավարության լեզուներ՝ հինդի և անգլերեն, որոնք կիրառվում են օրենսդրական և այլ պետական կառուցներում։ Կան նաև, այսպես կոչված, դասական լեզուներ՝ սանսկրիտերեն և թամիլերեն։ Հնդկաստանում ամենատարածված լեզուների շարքում են.

  • հինդի-ուրդու (մոտավորապես 550 մլն., հիմնականում Հյուսիսային Հնդկաստանում)
  • բենգալի (մոտավորապես 230 մլն., հիմնականում Հնդկաստանի արևելքում հյուսիս-արևելքում)
  • թելուգու (մոտավորապես 88 մլն. Հնդկաստանի հարավում)
  • թամիլերեն (մոտավորապես 77 մլն. Հարավային Հնդկաստանում)։[4]

Լեզուների թվարկում[խմբագրել]

Ըստ այբբենական կարգի. ասսամերեն, բենհալերեն, բհոջպուրի, բոդո, գուջարաթի, Դոգրիբ, թամիլերեն, թելուգու, կալտո,կաննադա, կհասի, կոնկանի, հինդի, մայթհիլի, մալայալամ, մանիպուրի, մարաթխի, նեպալերեն, ռաջաստխանի, սանսկրիտերեն, սանթալի, սինդհի, ուրդու փանջաբի, քաշմիրի, օրիյա և այլն։

Տնտեսությունը[խմբագրել]

Հնդկաստանը ագրարային-ինդուստրիալ երկիր է։ Գյուղատնտեսության առաջատար ուղղությունը հողագործությունն է։ Նշանակալի է հացահատիկային կուլտուրաների (բրինձ, ցորեն, կորեկ, սորգո, եգիպտացորեն, գարի և այլն) արտադրությունը։ Աշխարհում առաջնակարգ տեղեր է գրավում թեյի, շաքարեղեգի, գետնանուշի, ջուտի, տզկանեփի, բամբակի արտադրությամբ։ Աճեցնում են նաև սուրճ, ծխախոտ, կոկոսյան արմավենի, կաուչուկատուներ, համեմունքներ և այլն։ Անասունների (կով, եզ, գոմեշ, այծ, ոչխար) գլխաքանակը մեծ է, բայց մթերատվությունը՝ ցածր։ Զբաղվում են նաև շերամապահությամբ, ձկնորսությամբ։ Արդյունաբերության մեջ գերակշռում է թեթև (մասնավորապես բամբակեղենի և ջուտեղենի) և սննդի արդյունաբերությունը։ Արդյունահանում են ածուխ, երկաթի և մանգանի հանքանյութեր, փայլար, ծարիր, բոքսիտներ, նավթ։

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Սև մետալոգիա[խմբագրել]

Հնդկաստանում արդյունաբերության այս ճյուղի զարգացվածությունը պայմանավորված է նրանով, որ պողպատի ձուլման ծավալով Հնդկաստանը գրավում է չորրորդ տեղը։ Սև մետաղաձուլական գործարանները տեղակայված են երկրի արևելյան հատվածում։ Կենտրոնական քաղաքներն են Նոքարոն և Բիլան։

Մեքենաշինություն[խմբագրել]

Մեքենաշինությունը հնդկաստանի արդյունաբերության գլխավոր ենթաճյուղն է։ Այստեղ զարգացած են մեքենաշինության բոլոր ճյուղերը։ Բացառություններ չկան։ Հիմնական արտադրատեսակներն են նավերը, մեքենաները և համակարգիչները։ Գլխավոր քաղաքներն են Մումբայն ու Կալկաթան։

Էլեկտրոէներգետիկա[խմբագրել]

Պաշարներով գրավում է ամբողջ աշխարհում չորրորդ տեղը։ Էներգիայի գլխավոր արտադրողները ջէկներն են։ Խոշորագույն կենտրոնը Նյու Դելին է։

Քիմիական արդյունաբերություն[խմբագրել]

Քիմիական արդյունաբերությունը բավականին զարգացում ունի այս երկրում։ Գլխավոր կենտրոնը Բհոպալ քաղաքն է։

Թեթև արդյունաբերություն[խմբագրել]

Թեթև արդյունաբերության ճյուղերից առանձնանում է բամբակի արտահանումը Մերձավոր Արևելք և Եվրոպա։ Զարգացած է նաև ջուտի արդյունահանումը;

Մշակույթը[խմբագրել]

Ճարտարապետությունը[խմբագրել]

Մեծ համբավ են վայելում Աշոկայի կայսրության հնությունները Սարնհատում, Էլլորայի ու Աջանտայի բուդդայական ժայռակերտ տաճարները Աուրանգաբադից ոչ հեռու, հարավում՝ Մադուրայում և Մադրասի մոտ գտնվող Մահաբալիպուրամի հուշարձանները, չքնաղ Թաջ Մահալը Ագրայում, Մահարաջայի և Ամբերի պալատները Ջայպուրում, Կարմիր բերդը և Քութբ Մինարը Դելիում և էլի շատերը։

Այդ կոթողները իրենց ոճով ու կառուցվածքով կարելի է բաժանել երկու խմբի՝ բուդդայական-հինդուիստական և մուսուլմանական։ Բուդդիստական-հինդուիստականը գերազանցապես աչքի է ընկնում ժայռակերտ տաճարներով, իսկ մուսուլմանականը՝ պալատներով ու դամբարաններով։ Վերջիններս ստեղծված են Մեծ Մոնղոլների տիրապետության ժամանակաշրջանում և գերիշխում են երկրի հյուսիսում։

Քարանձավային ժայռակերտ կառուցումները շատ բնորոշ են Հնդկաստանի ճարտարապետությանը։ Նրանց թիվը հասնում է 1200-ի։ Դրանցից հայտնի են Աջանտայի, Էլլորայի, Մումբայի մոտ գտնվող Էլեֆանտա կղզու, Մադրասից հարավ ընկած Մահաբալիպուրամի և այլ ժայռակերտ տաճարներ։

Բուդդայականների ու հինդուիստների կերտած կոթողները ավելի քան 2000 տարվա պատմություն ունեն։ Մուսուլմանական ճարտարապետության հուշարձանները՝ Թաջ Մահալ, Աքբարի պալատներ, Կարմիր բերդ, Քութբ Մինար և այլն, համեմատաբար նոր ժամանակներին են վերաբերում, այսինքն՝ Մեծ Մոնղոլների ժամանակաշրջանում են կառուցվել։

Ճարտարապետական ոճերը հյուսիսում և հարավում իրարից շատ են տարբերվում։ Հյուսիսայի Հնդկաստանի ճարտարապետության վրա շատ է ազդել Իրանը, Մեծ Մոնղոլների միջոցով։ Այդ է պատճառը, որ Հյուսիսայի Հնդկաստանի կոթողների մեծ մասը հիշեցնում են իրանական ճարտարապետությունը։ 15-րդ դարից Դելին, Ագրան, Ջայպուրը զարդարվեցին փառահեղ ու գեղեցիկ շենքերով։

Հարավային Հնդկաստանի ճարտարապետությունը ավելի անաղարտ է։ Այստեղ եղած կոթողները տիպիկ հնդկական են (բուդդայական կամ հինդուիստական), այս կոթողները գեղեցիկ են եզրազարդերով, խորաքանդակներով։ Հաճախ վեր խոյացող քառանիստ բրգաձև աշտարակը ամբողջապես ծածկված է քանդակներով, կուռքերի ու կենդանիների արձաններով։

Հնդկական նյութական մշակույթի հուշարձաններից շատերը ուշ են հայտնաբերվել։ Եղել են այնպիսիները, որոնք դարեր շարունակ մնացել են անհայտության մեջ։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ "Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում", Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք, 51։ ISBN 99941-56-03-9։ 
  2. CIA Factbook: India
  3. 3,0 3,1 Mallikarjun, B. (Nov., 2004), Fifty Years of Language Planning for Modern Hindi-The Official Language of India [1] Language in India, Volume 4, Number 11. ISSN 1930—2940.
  4. 4,0 4,1 Языки Индии

Գրականություն[խմբագրել]

  • Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան, Աշխարհագրական անունների բառարան (Հ-Ֆ), Երևան, «Լույս», 1989, էջ 32-33։
  • Կամսար Ավետիսյան, Արևելքի մարգարիտը, Երևան, Հայպետհրատ, 1964։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]