Ապատիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Ապատիա (հունարեն՝ ἀπάθεια; a- "առանց" and pathos- տառապանք, կիրք), անկիրքություն, ինքնատիրապետում, անտարբերության վիճակ, ակտիվության խիստ նվազում, որևէ գործողության մղման բացակայություն (հաճախ բարձրագույն նյարդային համակարգի գործունեության խախտման արդյունք), նաև՝ շրջապատող իրականության խնդիրներից և վախերից լիակատար ազատվածության վիճակ։

Ապատիա տերմինի ծագումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կազմված է հունարեն ἀ բացասական մասնիկից և πάθεια աֆեկտ բառից։ Տերմինը շրջանառության մեջ է մտել անտիկ շրջանի փիլիսոփաների կողմից անկիրքություն, աֆեկտի բացակայություն (աֆեկտի չենթարկվող)[1] իմաստով։ Ֆունկցիոնալ անալոգն է ատարաքսիան։ Համարվել է բարձրագույն առաքինություն, այնպիսի փիլիսոփայական աշխարհընկալում, որը հատուկ է միայն իրենց անձնապաշտ կրքերը սանձելու ընդունակ իմաստուններին։

Որպես էթիկայի հասկացություն սկիզբ է առնում Պլատոնից[2], աստիճանաբար ձևավորվում է Կինիկների (Անտիսթենես[3]) և Մեգարյան դպրոցի (Ստիլպոն[4]) հայացքներում, հիշատակվում է Արիստոտելի[5] կողմից, հատուկ նշանակություն է ստանում ստոիցիզմի էթիկայում, հետագայում, սկեպտիցիզմի փիլիսոփայության էթիկայում։

Ըստ Մեգարյան դպրոցի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին անգամ որպես էթիկայի առանցքային հասկացություն կիրառվել է Մեգարյան դպրոցի ներկայացուցիչներից Ստիլպոնի կողմից, հետագայում Զենոն Էլեացու կողմից (մ.թ.ա. 4—3 դդ.)։ Մեգարյան դպրոցի էթիկայում ապատիան մեկնաբանվել որպես գիտակցության գրեթե լիակատար կորուստ։

Ըստ ստոիկների[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստոիկների էթիկայի/բարոյագիտական ուսմունքում կարևոր, առացքային հասկացություններից մեկն է։ Ապատիայի տակ հասկացվում է առաքինության կարևոր հատկանիշ՝ անկիրքություն, կրքերից լիակատար ազատ վիճակ, այնպիսի վիճակ, երբ զգացմունքները չեն խանգարում բանականության գործունեությանը։ Ապատիայով օժտված է իմաստունը։ Ըստ ստոիկների, ապատիան իդեալական վիճակ է, պայման է խորհրդածությունների համար։ Արտաքին իրականությունը սխալ գնահատելու արդյունքում առաջացող աֆեկտները (հատկապես չորս հիմնական՝ կիրք, տխրություն, վախ, ցանկություն/տռփանք և հաճույք) հաղթահարելու դրական ընդունակություն։ Ակներևաբար ստոիկների վրա ազդեցություն են գործել արևելյան կրոնա-փիլիսոփայական հայացքները, մասնավորապես բուդդայականության և ջայնիզմի ուսմունքներում բացարձակ հանգստի՝ նիրվանայի, որպես մարդկային հոգու բարձրագույն վիճակի մասին հայացքները։

Ավելի ուշ շրջանի ստոիկների (Սենեկա[6], Էպիկտետոսի[7], Մարկոս Ավրելիոս[8]) ապատիան կամային բնույթ է ձեռք բերում (երբեմն կիրառվում է ատարաքսիայի հետ զուգահեռ) և նշանակում էր ինքդ քեզ տիրապետելու ընդունակություն: Փիլոն Ալեքսանդրացու[9] միջոցով ապատիա տերմինը յուրացվում է նախաքրիստոնեական էթիկայի կողմից և կիրառվում է սրբությունը[10] բնութագրելու նպատակով։ Նոր ժամանակներում ապատիայի էթիկական իմաստը օգտագործել է Սպինոզան[11], հետագայում Կանտոնը[12]:

Ըստ սկեպտիկների[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ապատիայի անկիրքությունը և ատարաքսիայի անվրդովությունը սկեպտկները դիտում էին երանության հասնելու միջոց։ Անկիրքություն ու անվրդովություն ասելով հասկացվում էր ամեն կարգի դատողություններից զերծ մնալ, որն իր հերթին հանգեցնում էր գիտակցության փաստարկների աջակցությունից հրաժարվելուն։

Բժշկական տերմին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդագին վիճակ, որն արտահայտվում է անտարբերությամբ, շրժապատող իրականութան նկատմամբ անմասնակից՝ ինքնամփոփ վարքով, զգայության ազդակների արտաքին դրսևորումների բացակայությամբ (հույզերի կաթված)։ Երբեմն ապատիան ուղեկցվում է աբուլիայով (ապատո-աբուլիական համախտանիշ), հոգեկան-մտավոր գործունեության ընդհանուր անկմամբ։ Նման հիվանդները նախաձեռնություն չեն ցուցաբերում, քիչ են խոսում, քիչ են շարժվում։ Ապատո-աբուլիական սինդրոմը (համախտանիշը) դիտվում է որոշ հոգեկան հիվանդությունների դեպքում, նաև նյարդային համակարգի ֆունկցիոնալ խանգարումների դեպքում։

Առօրեական կիրառման տեսանկյունից ապատիան ինչ-որ մեկի կամ ինչ-որ մի բանի նկատմամբ անտարբերություն, անուշադրություն է նշանակում, ինքնամփոփ, կամազուրկ վիճակ է։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Փիլիսոփայական բառարան Ե., 1975 թ.
  2. Новая философская энциклопедия|АПАТИЯ [1]
  3. Словари и энциклопедии на Академике [2]
  4. Столяров А.А. Стоя и стоицизм. М., 1995;
  5. Rieth О. Grundbegriffe der Stoischen Ethik. В., 1933;
  6. Rist J.M. The Stoic concept of detachment. – The Stoics, ed. J.M.Rist. Berkeley – Los Angeles, 1978, p. 259–272.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Arist. De an. 429 а 29; Phys. 217 b 26 cf. Plat. Phileb. 33 de; Phaedr. 250 с
  2. Phileb. 21 е; 33 b
  3. Diog,. L. VI 2; 15
  4. Sen. Ер. 9,1
  5. Eth. Nic. 1104 b 24; Eth. Eud. 1222 a 3 cf. II An. 97 b 23
  6. трактат De tranquillitate animi
  7. Diss. I 4,3; III 15,12; 26,13
  8. XI 18 cf. I 9
  9. Leg. alleg. II 101; III 129; De plant. 98
  10. Clem. Alex. Strom. IV 7,55,4; VI 9,74,1; VII 2,10,7
  11. Ч. 4, 5 «Этики»
  12. «Антропология» § 73–75; «Метафизика нравов», ч. II, введение, § 16–17