Հոգեկան հիվանդություններ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հոգեկան հիվանդություններ
Ենթադաս հիվանդություն[1]
Բուն պատճառ C2893[1]
Բժշկական մասնագիտություն հոգեբուժություն
ՀՄԴ-9 290-319.99[2]
ՀՄԴ-10 F99[1] և F99-F99[1]
MeSHID D001523[1]
Disease Ontology DOID:150[1]
NCI Thesaurus C2893[1]
Mental and behavioural diseases and disorders Վիքիպահեստում

Հոգեբանական խանգարումը (հոգեկան հիվանդություն, հոգուհիվանդություն-որոշ հեղինակային աղբյուրնեորւմ հատկապես՝ ՀՄԴ10-ում պնդվում է, որ նրանք հոմանիշներ չեն) լայն իմաստով հոգու վիճակ է, տարբերվում է նորմալ, առողջից։ Կա ավելի մասնավոր նշանակություն այս տերմինի՝ այնպիսի ոլորտներում ինչպիսիք են իրավագիտությունը, հոգեբուժությունը և հոգեբանությունը։ Հոգեբանական խանգարումը պետկ չէ ընդունել որպես անձի բնաորության կամ հատկանիշների բացասական կողմ[3]։

Հոգեկան խանգարման հակառակը պարզապես հոգեկան առողջությունն է։ Մարդիկ ովքեր կարողանում են հարմարվել կյանքի պայմաններին և կարողանում են հաղթահարել կյանքի խնդիրները, սովորաբար գնահատվում են որպես հոգեպես առողջ։ Եթե այդ հանրաորությունները սահմանափակված են և տևալ անձը չի կարողանում հաղթահարել այդ խնդիրները անձնական, ընտանեկան կյանքում կամ աշխատանքում, եթե նա ի վիճակի չէ հասնել անձնական նպատակների, ապա կարող է խոսք գնալ այս կամ այն հոգեբանական խանգարման մասին։

Հոգեկան հիվանդություների ժամանակ փոփոխություններ են տեղի ունենում զգացմունքների, մտածողության, վարքագծի դաշտում, այդ թվում նաև սորաբար տեղի է ունենում օրգանիզմի սոմատիկ ֆունկցաների փոփխություն։ Արդունավետ հոեբանական և դեղորայքային մեթոդների ստեղծման համար անհրաժեշտ է հոգեբանության և բժշկության համագործակցությունը ինչպես նաև հոգեբանական խանգարումները դիտարկել տարբեր անկյանուներից։

Ըստ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության աշխարհում ամեն չորորրդ կամ հինգերորրդ մարդը ունի հոգեկան կամ վարքային խանգարում։ Շատ հոգեկան հիվանդություների պատճառները բացահայտված չեն, կան մի խումբ նշաններ և ախտանշաններ, որոնց առաջացման ժամանակ մասնագետները խորհուրդ են տալիս դիմել մասնագիտացված օգնության։

« Հոգեկան խանգարման» և «հոգեկան հիվանդության» հասկացություների նույնացումը ենթարկվում է քննադատության։ Ենթադրվում է որ այս կամ այն հոգեբանական խանգարման հիմքում ընկած է մարմնական գործունեության խանգարումը։ Այս ամենի հետ կապված ՀՄԴ10-ում ընդունվել է «հոգեբանական խանգարումներ» տերմինը։ Տերմիններ «հոգեկան հիվանդություն» և «հեգեկանհիվանդ» ենթարկվել են քննադատության Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից։ Բաժին 26-ում համաձայն № 58973/00 բողոքի (28 հոգտեմբերի 2003 թվական) եվրոպական դատարանը «Թամարա Ռակեվիչը ընդեմ Ռուսաստանի դաշնության» գործում, դատական կոլեգիան որը բաղկացած յոթ միջազգային դատաորներից և ռուսական կողմից ներկայցնում էր Անատոլի Կովլերը, ընդուվեց «հոգեկան հիվանդ» տերմինը չունի ճիշտ սահմանում, քանի որ հոգեբանությունը համարվում է զարգացող բնագվառ ինչպիսիք են բժշկությունը և սոցալական մոտեցումները ։[4]

Հոգեբանական խանգարումների դասակարգումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոգեբանական խանգարումների դասակարգում համարվում է բարդ և կարևոր հարց։ Դասակարգման հիմնական սկզբանքներն են՝

  • համախտանիշային սկզբունք՝ հիմված «ընդհանուր փսիխոզի» վրա
  • նոզոլոիգիական սկզբանունք ՝ որի հիմքում հիվանդությունները բաժանվում են ըստ էթոլոգիայի, պաթոգենեզի և կլինիկական պատկերի նմանության
  • պրագմանտիկ (վիճակագրական) սկզբունք, որը դարձել է ակտուալ տեղական և միջազգային առողջապահական կազմակերպություների զարգացման շնորհիվ։

Դասակարգումը ըաստ հիվանդություների համաշխարհային դասակարգման

Հոգեկան խանգարումները և վարքային խանգարումները բնութագրվում են V հատվածում, Հիվանդություների համաշխարհային դասակարգման 10-րդ վերանյաման մշակված Առողջապահության միջազգային կազմակերպության կողմից ( Ռուսաստանում այս դասակարգիչը ընդունվել է 1997 թվակաին)։

  • 1.1 F00-F09 օրգանկան՝ընդգրկելով սոմատիկ հոգեկան խանգարումները
  • 1.2 F10-F19 հոգեկան և վարքային խանգարումներ, պայմանաորված հոգեակտիվացնող նյութերի օգտագործմամբ
  • 1.3 F20-F29  շիզոֆրենիա, շիզոտիպային և խելագար խանգարումներ
  • 1.4 F30-F39 տրամադրության խանգարումներ, աֆեկտիվ խանգարումներ
  • 1.5 F40-F48 նևրոտիկ՝ պայմանաորված սթրեսներով և սոմատոֆորմ խանգարումներվ
  • 1.6 F50-F59 վարքագծային ախտանիշներ, պայմանորված ֆիզիոլոգիական և ֆիզիկական գործոներով
  • 1.7 F60-F69 անձնային և վարքային խանգարումներ, առաջացած հասուն տարիքում
  • 1.8 F70-F79 մտաոր հետմնացություն
  • 1.9 F80-F89  հոգեկան զարգացման խանգարում
  • 1.10 F90-F98 անձնային և վարքային խանգարումներ առաջացած մանկական տարիքում
  • 1.11 F99 հոգեկան խանգարումներ առանց ավելացված թարմացումների

Այս  դասակարգման նախագծման ժամանակ օգտագործվել է մյուս ճանաչված համակարգը ստեղծված Ամերիկյան հոգեբանների ասոցիացիայի կողմից «Ախտորոշիչ և վիճակագրական հոգեկան խանգարումների ղեկավարում» հաստակեցնում է ստանդարտ քննադատություն ախտորոշման համար։

Ներկայացնում ենք թե ինչն է համարվում և ինչը չի համարվում հոգեբանական խանգարում  գիտության զարգացման հետ մեկտեղ։ Օրինակ՝ սոցիոֆոբիան տարիներ առաջ չեր համարվում հոգեբանական խանգարում և մարդիկ ովքեր տառապում էին այս հիվանդությամբ ուղղակի համարվում էին չափազանց ամաչկոտ։ Ի հակառակ  դրան համասեռամոլությունը, մի քանի տասնամյակ առաջ համարվում էր հոգեբանական խանգարում, և պահանջում էր բուժում, համաձայն ժամանակակից ՀՄԴ10-ի համասեռամոլությունը  որպես այդպիսին հոգեբանական խանգարում  չի դիտվում՝ միայն հոգեբական խնդիրները որոնք կարող են հանդես գալ կապված հիվանդության դասակարգման հետ։

Հոգեբանական խանգարման այլ դասակարգումներ

Ըստ էթոլոգիայի հոգեբանկան խանգարումները կարողեն բաժանվել երկու խմբի՝

  1. Ըկզոգեն տեսակի հոգեբանական խանգարումներ-գործոների պատճառները արտաքին են օրինակ՝ ալկոհոլ, թմրանյութեր, թունաոր նյութեր, ճառագայթում, վիրուսներ, մանրէներ, ողնուղեղի և հոգեկան վնասվածքներ ։ Էկզոգեն խանգարումների պատճառներից է հոգեգենետիկ հիվանդություները, որոնց առաջացման պաճառ է հանդիասնում «էմոցիոնալ սթրեսը, ընտանեկան և սոցալական խնդիրները»
  2. Ըենդոգեն տեսակի հոգեբանական խանգարումներ - ներքին գործոններ, օրինակ քրոմոսոմային շեղումներ, գենետիկ հիվանդություներ, գենետիկ նախատրամադրվածությամբ հիվանդություներ, կարող են փոխանցվել սերնդից սերունդ վնասված գենի հետևանքով։

Ըստ ծանրության և բույթի հոգեբանական խանգարումները տարբերակվում են «թեթև խանգարումներ» և «կյանքի համար վտանգ ներկայցնող»։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Disease Ontology Ստուգված է օգոստոսի 28-ին 2016:
  2. Disease ontology, 27.07.2015 թողարկում Ստուգված է օգոստոսի 18-ին 2015:
  3. Леви В.Л. Искусство быть другим. — М., «Знание», 1980. — 208 стр. Леви В. Л. Искусство быть собой. — Изд. обновл. — М.: Знание, 1991 — 256 с. — ISBN 5-07-000674-6
  4. «Каковы ранние признаки психических расстройств?»։ ВОЗ։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-28-ին։ Վերցված է 2013-04-20 
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 503 CC-BY-SA-icon-80x15.png