Շիզոֆրենիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Շիզոֆրենիա (հուն․ σχίζω (սխիզո, «երկատված» կամ «ճեղքված») և φρενός (ֆրենոս, «միտք») բառերից), հոգեկան խանգարում է, որը բնորոշվում է մտածողության ճեղքվածությամբ և հույզերի աղքատացմամբ։ Հիմնական դրսևորումներից են լսողական ցնորքները, պարանոիդ կամ արտառոց զառանցանքները և անկազմակերպ մտածողությունն ու խոսքը։ Ուղեկցվում է նկատելի սոցիալական դիսֆունկցիայով և աշխատունակության անկմամբ։ Առաջին ախտանիշները սովորաբար ի հայտ են գալիս երիտասարդ տարիքում։ Տարածվածությունը 0,3-0,7% է։

Ախտանիշներ[խմբագրել]

Շիզոֆրենիայով ախտորոշված անձը կարող է ցնորքներ ունենալ (հիմնականում՝ լսողական բնույթի) և զառանցանքներ (հիմնականում՝ հետապնդման կամ արտառոց բովանդակությամբ)։ Դիտվում է անկազմակերպ մտածողություն ու խոսք, ինչի արդյունքում հիվանդի խոսքը դառնում է անհասկանալի։ Շիզոֆրենիային բնորոշ ախտանիշներից են նաև մեկուսացվածությունը, անփույթ և չխնամված արտաքինը, մոտիվացիայի ու դատողության կորուստը։ Կարող են դիտվել հուզական և իմացական ոլորտի խանգարումներ։ Մասնավորապես, տուժում են աշխատանքային և երկարատև հիշողությունը, ուշադրությունը։ Հիվանդության կատատոնիկ ձևի ժամանակ անձը կարող է համրանալ, անսովոր դիրքերում անշարժանալ կամ աննպատակ շարժումներ կատարել։

Շնայդերյան դասակարգում[խմբագրել]

20-րդ դարի սկզբին հոգեբույժ Կուրտ Շնայդերն առանձնացրել է մի շարք պսիխոտիկ ախտանիշներ, որոնցով շիզոֆրենիան տարբերվում է այլ պսիխոտիկ խանգարումներից։ Դրանք կոչվում են Շնայդերի առաջին դասի ախտանիշներ։ Դրանցից կարևորագույններն են արտաքին ուժերից կառավարվելու զառանցանքը, համոզմունքը, որ մտքերն արհեստականորեն ներդրված կամ վերցված են հիվանդի ուղեղից, որ մտքերը հասանելի են այլ մարդկանց և հիվանդի արարքները կամ մտքերը մեկնաբանող լսողական ցնորքները։

Դրական և բացասական ախտանիշներ[խմբագրել]

Կտորի վրա շիզոֆրենիկ հիվանդի ասեղնագործությունը

Շիզոֆրենիայի համար առանձնացնում են դրական (պրոդուկտիվ) և բացասական (պակասորդային) ախտանիշներ։ Դրական են համարվում այն ախտանիշները, որոնք առողջ մարդկանց մոտ չեն հանդիպում, բայց կան շիզոֆրենիայով հիվանդների մոտ։ Դրանց թվում են զառանցանքները, խանգարված մտածողությունը և խոսքը, ինչպես նաև շոշափողական, լսողական, տեսողական, հոտառական և համային ցնորքները։ Այս բոլոր ախտանիշները համարվում են պսիխոզի դրսևորումներ։ Ցնորքները սովորաբար կապ են ունենում զառանցանքների բովանդակության հետ։ Դրական ախտանիշները հիմնականում հեշտությամբ ենթարկվում են դեղորայքային բուժմանը։

Բացասական ախտանիշներից են հուզական աղքատությունը և հոգեկան ոլորտի այլ դեֆիցիտներ։ Դրանք ավելի վատ են ենթարկվում դեղորայքային բուժմանը։ Այս ախտանիշների թվում են բթացած աֆեկտը, խոսքի աղքատությունը (ալոգիա), հաճույք զգալու անկարողությունը (անհեդոնիա), հարաբերություններ ունենալու ցանկության (ասոցիալություն) և մոտիվացիայի բացակայությունը (ավոլիա)։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ բացասական ախտանիշները դրականներից շատ են վատթարացնում կյանքի որակը՝ բերելով ֆունկցիոնալ հաշմանդամության։

Պատճառները[խմբագրել]

Շիզոֆրենիան բազմագործոնային հիվանդություն է, այսինքն՝ առաջացմանը նպաստում է ժառանգական և միջավայրի գործոնների համակցությունը։

Մեխանիզմները[խմբագրել]

Շիզոֆրենիայի առաջացման մեխանիզմները բացատրելու բազմաթիվ փորձեր են արվել։ Ամենատարածվածը դոֆամինային վարկածն է, ըստ որի պսիխոզը զարգանում է ուղեղում դոֆամինէրգիկ նեյրոնների խաթարված գործունեության արդյունքում։

Շիզոֆրենիայի տարածվածութունն աշխարհի երկրներում

Ախտորոշումը[խմբագրել]

Շիզոֆրենիա ախտորոշելու համար հիմնվում են կամ Ամերիկյան հոգեբուժական ասոցիացիայի Հոգեկան հիվանդությունների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկի վերամշակված չորրորդ տարբերակի (DSM-IV-TR), կամ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության Հիվանդությունների միջազգային դասակարգման տասներորդ տարբերակի (ՀՄԴ-10) չափանիշների վրա։ Ըստ այս չափանիշների, շիզոֆրենիա ախտորոշելու համար պետք է նախ գրանցել հիվանդի նշած ապրումները, այնուհետև կլինիկական հետազոտություն կատարել։ Շիզոֆրենիայի ժամանակ դիտվող ախտանիշները հանդիպում են բնակչության մեջ և պետք է որոշակի ծանրության հասնեն, որպեսզի հնարավոր լինի ախտորոշում կատարել։ 2009-ի տվյալներով հետազոտության օբյեկտիվ մեթոդ առայժմ գոյություն չունի։

Ենթատեսակները[խմբագրել]

Ըստ DSM-IV-TR-ի, գոյություն ունեն շիզոֆրենիայի հինգ ենթատեսակներ։ Այնուամենայնիվ, DSM-5-ի հեղինակները խորհուրդ են տալիս դրանք չընդգրկել նոր դասակարգման մեջ։

  • Պարանոիդ տիպ - առկա են զառանցանքներ և լսողական ցնորքներ, սակայն մտածողության խանգարումներ, անկազմակերպ վարք կամ աֆեկտի բթացում չի դիտվում։ Զառանցանքները հետապնդման կամ մեծամոլական բնույթի են, բայց կարող են դիտվել նաև խանդի, կրոնական և մարմնականացման զառանցանքներ։
  • Անկազմակերպ տիպ (ՀՄԴ-ում՝ հեբեֆրենիկ) - մտածողության խանգարումները և բթացած աֆեկտը միասին են դիտվում։
  • Կատատոնիկ տիպ - հիվանդը գրեթե անշարժ է կամ կատարում է գրգռված, աննպատակ շարժումներ։ Ախտանիշներից են կատատոնիկ ստուպորը և մոմանման ճկունությունը։
  • Չտարբերակված տիպ - Պսիխոտիկ ախտանիշներ կան, բայց բավարար չեն պարանոիդ, անկազմակերպ կամ կատատոնիկ տիպեր ախտորոշելու համար։

ՀՄԴ-10-ը տարբերակում է երկու լրացուցիչ ենթատեսակ.

  • Հետշիզոֆրենիկ դեպրեսիա - դեպրեսիվ էպիզոդ, որն ի հայտ է գալիս շիզոֆրենիայի սուր շրջանից հետո, երբ շիզոֆրենիայի ախտանիշները կարող են թեթևակի պահպանվել։
  • Հասարակ շիզոֆրենիա - բացասական ախտանիշների արտահայտված զարգացում առանց պսիխոտիկ էպիզոդների։

Տարբերակիչ ախտորոշումը[խմբագրել]

Պսիխոտիկ ախտանիշներ դիտվում են նաև այլ հիվանդությունների ժամանակ, այդ թվում՝ երկբևեռ խանգարում, անձի սահմանային խանգարում, դեղորայքային թունավորում և թմրանյութերից առաջացած պսիխոզ։ Ոչ արտառոց բնույթի զառանցանքներ կարող են հայտնաբերվել նաև զառանցանքային խանգարման ժամանակ, իսկ մեկուսացվածությունը՝ սոցիալ տագնապային խանգարման, անձի խուսափող խանգարման և անձի շիզոտիպ խանգարման ժամանակ։ Շիզոֆրենիան կպչուն-սևեռուն խանգարման հետ կոմորբիդ հաճախ է հանդիպում, բայց կպչուն մտքերը շիզոֆրենիայի զառանցանքներից տարբերելը կարող է դժվար լինել։

Այլ հիվանդություններ, ինչպիսիք են նյութափոխանակության խանգարումները, համակարգային վարակները, սիֆիլիսը, ՄԻԱՎ վարակը, էպիլեպսիան և ուղեղի վնասվածքները, նույնպես կարող են շիզոֆրենանման պսիխոտիկ ախտանիշների պատճառ դառնալ։ Դրանք բացառելու համար պետք է կատարել ընդհանուր բժշկական և նյարդաբանական զննում։ Դելիրիումը նույնպես պետք է տարբերել շիզոֆրենիայից։ Այն դրսևորվում է տեսողական ցնորքներով, սուր սկզբով և գիտակցության խանգարումներով ու ամենայն հավանականությամբ ծանր մարմնական հիվանդության նշաններից է։

Բուժումը[խմբագրել]

Շիզոֆրենիայի բուժման հիմնական մեթոդը հակապսիխոտիկ դեղերի նշանակումն է։ Հաճախ այն համակցվում է հոգեբանական և սոցիալական աջակցությամբ։ Հիվանդները հոսպիտալացվում են սուր էպիզոդների դեպքում՝ իրենց կամքով կամ իրենց կամքին հակառակ, եթե օրենքները թույլ են տալիս։

Շիզոֆրենիայի բուժման առաջին ընտրության միջոցը հակապսիխոտիկ դեղորայքն է, որը կարող է 7-14 օրվա ընթացքում նվազեցնել դրական ախտանիշները։ Այնուամենայնիվ, հակապսիխոտիկները չեն ազդում բացասական ախտանիշների և իմացական խանգարումների վրա։ Դրանք երկարատև օգտագործումը բարձրացնում է ախտադարձի վտանգը։

Աղբյուր[խմբագրել]

  • Հոդվածը թարգմանվել է անգլերեն Schizophrenia հոդվածից: