Էպիկուրականություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Էպիկուրի կիսանդրի

Էպիկուրականություն՝ փիլիսոփայական ուսմունք՝ հենված Էպիկուրի և նրա հետևորդների գաղափարների վրա։

Դրա համաձայն բարձրագույն բարիք դիտվում է կյանքի վայելքը, որը ենթադրում է ֆիզիկական ցավի և տագնապի բացակայություն, ինչպես նաև մահվան և աստվածների վախից ազատում։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիկուրը 32 տարեկան հասակում ստեղծում է իր դպրոցը Միլիտենայում(Ք․ա 310), հետագայում 5 տարի անց, տեղափոխում է այն Աթենք[1]։ Դպրոցը գտնվել է փիլիսոփայի այգում և այդ իսկ պատճառով ստացել է «Այգի» անվանումը (հուն․՝ κῆπος), իսկ Էպիկուրի հետևորդները սկսեցին կոչվել «այգիների փիլիսոփաներ»։ Դպրոց ընդունվում էին կանայք և ստրուկներ, ի դեպ սեփական ունեցվածքից հրաժարվելու անհրաժեշտություն չկար։ Դպրոցի պատին գրված կար․ «Հյու'ր, քեզ համար այստեղ լավ կլինի, այստեղ հաճույքը բարձրագույն բարիք է»[2]։ Էպիկուրի հայտնի աշակերտներից է Մետրոդորը (մահացել է դեռ ուսուցչի կենդանության օրոք)։

Էպիկուրի մահից հետո «Այգին» գլխավորեց միտելենացի Հերմարկուսը։ Հետագայում էպիկուրականներին գլխավորեցին հաջորդաբար Պոլիստրաուսը,Դիոնիսիոսը, Բասիլիդոսը։ Էպիկուրիզմի գաղափարների հետևորդ է եղել Դեմետրոս I Սոտերը[3]։ Ք․ա․ 88 թվականին սկոլար Ֆեդրոսը տարածում է Էպիկուրի ուսմունքը Հռոմում։ Չնայած Էպիկուրի գաղափարները թափանցել էին Իտալիա դեռ վաղուց[4]։ Ֆեդրոսի աշակերտն է դառնում Ցիցերոնը։ Հայտնի հռոմեացի էպիկուրական են եղել Լուկրեցիոսը, Կատիուսը, Ֆիլոդեուսը։

Էպիկուրիստական դպրոցը բացահայտեց Պողոս առաքյալը Աթենք կատարած ճանապարհորդության ժամանակ։ Քրիստոնյա հեղինակների մոտ միջնադարյան էպիկուրականները վերածվեցին անաստվածների խորհրդանիշների։ 80 քրիստոնեական հերետիկոսների շարքում էպիկուրականները զբաղեցնում են 8-րդ տեղը։ Դանթե Ալիգիերին տեղադրել էր էպիկուրականներին Դժոխքի 6-րդ պարունակում, երբ սովորաբար հույն փիլիսոփաները գտնվում էին Քավարանում[5]։ Արդյունքում էպիկուրականներին սկսեցին բարձր գնահատել Վերածննդի և բարոկկոյի շրջանի ազատախոհները՝ Պետրարկան, Ջովանի Բոկաչչոն, Լեոնարդո Բրունին, Պիեռ Գասենդին[6][7], Լաֆոնտեն, Սիրանո դը Բերժերակ[8]։ Ազատախոհներին Էպիկուրի ուսմունքի մեջ գրավում էր ատոմիզմը, սենսուալիզմը և հեդոնիզմը։

Էպիկուրյան փիլիսոփայության չորս սկզբունքները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տետրաֆարմակոսը (հուն․՝ τετραφάρμακος) էպիկուրյան փիլիսոփայության չորս սկզբունքներն են ձևակերպված Ֆիլադեոսի կողմից։

  • Մի՛ վախեցիր աստծուց (հուն․՝ Ἄφοβον ὁ θεός):
  • Մի՛ մտածիր մահվան մասին (հուն․՝ ἀνύποπτον ὁ θάνατος):
  • Բարիքը դյուրին հասանելի է (հուն․՝ καὶ τἀγαθὸν μὲν εὔκτητον):
  • Չարը հեշտությամբ տանելի է (հուն․՝ τὸ δὲ δεινὸν εὐεκκαρτέρητον):

Կանոնիկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանոնիկությունը (հուն․՝ κανονικὸν < κανών) իմացաբանության սաղմն է։ Իր ուսմունքի այս հատվածում Էպիկուրը խորհում է Իրականության չափանիշներից։ Դրանց թվին է պատկանում զգացողությունը (հուն․՝ αἴσθησινԳիտակցությունը հենվում է միայն զգայարանների վրա, որոնց հիման վրա ձևավորում է պատկերացում։ Այս համատեքստում Էպիկուրի դիրքորոշումը կարելի է կոչել էմպիրիզմ։

Ֆիզիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիկուրի բնության մասին ուսմունքը ծնվել է տիեզերքի հավերժության և անսահմանության ինչպես նաև աշխարհի բազմազանության գաղափարներից։ Էպիկուրականները վերցրել են Դեմոկրիտի ատոմի ուսմունքը, սակայն լրացրել են այն ատոմի ազատ շեղման ուսմունքով[9]։

Էթիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիկուրի էթիկան դուրս է գալիս իմաստունի իդեալից, ով հասել է անհոգ և անխռով վիճակի (ատարեկսիա)։ Այս վիճակը ազատված է տառապանքից, իսկ հետո նույնական է բավարարվածության հետ (հուն․՝ ἡδονήԳիտելիքը իմաստունին թույլ է տալիս հաղթահարել մահից վախը («մինչև մենք կանք մահ չկա, երբ կա մահ, մենք չկանք», մահը ինչպես ատոմների անկում և անզգայացում), ինչպես նաև աստվածներից վախը (աստվածները երանելի են և ուստի չեն կարող բարկանալ և պատժել մարդուն)։ Իրենց գործողություններում Էպիկուրը կոչ է անում առաջնորդվել միայն բնական ցանկություններով (և՛անհրաժեշտ, և՛ ոչ անհրաժեշտ) և խուսափել անբնական ցանկություններից (օրինակ՝ սնափառություն)։ Կոպիտ հեդոնիզմը բնորոշ է միայն ուշ շրջանի հռոմեական էպիկուրականությանը։ Էպիկուրականները հատկապես արժևորում էին ընկերությունը (հուն․՝ φιλίαις

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Кулаковский Ю. А. Философ Эпикур и вновь открытые его изречения. Киев, 1889
  • Гюйо Ж. М. Происхождение идеи времени. Мораль Эпикура и её связь с современными учениями. СПб, 1899
  • Материалисты древней Греции. Собрание текстов Гераклита, Демокрита и Эпикура. М., 1955
  • Шакирзаде А. С. Эпикур. М., 1963
  • Покровская З. А. Эпикурейцы и литературная критика. // Древнегреческая литературная критика. М.: Наука, 1975.С. 231—270.
  • Цуркан А. А. Эпикуреизм в контексте кризиса античной метафизики // Вестник научной сессии факультета философии и психологии Борисов И. И. Воронеж, 2002. С. 66-67.
  • Буров А. М. Эллинистическая перестройка. Эпикуреизм и образные отклонения // Вестник ВГИК. 2011. № 7. С. 18-24.
  • Тер-Аракельянц В. А. Эразм Роттердамский и Томас Мор против Эпикура //Гуманитарные и социально-экономические науки. 2016. № 2 (87). С. 41-45.
  • Федоров Д. А. Тенденции развития эллинистического языкознания в рамках стоицизма и эпикуреизма //Филологические науки. Вопросы теории и практики. 2015. № 6-1 (48). С.162-164.
  • Holmes, Brooke & Shearin, W. H. Dynamic Reading: Studies in the Reception of Epicureanism, New York: Oxford University Press, 2012.
  • Warren, James (ed.) The Cambridge Companion to Epicureanism, Cambridge: Cambridge University Press, 2009.
  • Jones, Howard. The Epicurean Tradition, New York: Routledge, 1989.
  • De Witt N.W. Epicurus and His Philosophy. Minneapolis, 1954
  • Philippson R. Studien zu Epikur und den Epikureen. Hildesheim — Zürich — New York, 1983