Պողոս առաքյալ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Պողոս առաքյալ
հին հուն․՝ Παῦλος
Paul of Tarsus.jpg
Ծնվել է մոտ. 5
Ծննդավայր Տարսոն, Մերսին, Թուրքիա
Մահացել է մոտ. 64
Մահվան վայր Հռոմ, Հռոմեական կայսրություն
Քաղաքացիություն Հին Հռոմ
Կիլիկիա[1]
Ազգություն հրեա
Կրոն հուդայականություն[2] և քրիստոնեություն
Ազդվել է Հիսուս
Մասնագիտություն գրող, աստվածաբան, միսիոներ և կրոնական ծառայող
Ամուսին չկա և անհայտ
Զբաղեցրած պաշտոններ առաքյալ
Երեխաներ չկա
Saint Paul Վիքիպահեստում
Պողոս Առաքյալ, հեղինակ՝ Էլ Գրեկո

Տարսոնցի Պողոսը, սկզբնապես՝ Սավուղ Տարսոնցի կամ Սավուղ Պողոս[3], ծնված մ.թ. 5-10թթ.[4] Կիլիկիայի Տարսոն քաղաքում (ներկայիս Թուրքիայի կենտրոնական հարավային հատվածում) և նահատակված Ներոն կայսեր կառավարության ժամանակ՝ 58-67թթ. Հռոմում [5], հայտնի է որպես հեթանոսների Առաքյալ, ազգերի առաքյալ կամ պարզապես Առաքյալ և նախնական քրիստոնեության [6]նշանավոր անձանցից մեկն է:[7]

Իր թղթերից պարզ է դառնում, որ Տարսոնցի Պողոսը հրեական արմատներ ունի, նրա վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել հելլենական մշակույթը և իր հայտնի փոխհարաբերությունը Հռոմեական կայսրության հետ, որի քաղաքացին է եղել ինքը՝ համաձայն «Գործք առաքելոցի»: Պողոսը չփոխեց իր անունը Հիսուս Քրիստոսի հավատն ընդունելուց հետո, ինչպես Իսրայելի մեսսաները և հեթանոս Սալվադորը, քանի որ դարաշրջանի բոլոր հռոմեացիների պես ուներ ընտանիքից եկող անձնանուն (Սավուղ՝ նրա հրեական անունը, ծագումնաբանորեն նշանակում է «մեկը, որի օգնությանն են դիմում», «կանչված») և մականուն, որը միակն է, որ օգտագործվում է նրա նամակներում (Պողոս՝ նրա հռոմեական անունը, նշանակում է «փոքր» կամ «քիչ»):[8]

Հելլենական մշակույթի իմացությունը (սահուն խոսում էր ինչպես հունարեն, այնպես էլ արամեերեն) թույլ տվեց նրան Կտակարանում քարոզել այդ մշակույթին բնորոշ օրինակներ ու համեմատություններ, որի շնորհիվ նրա հաղորդագրությունը շատ շուտով հաջողություն ունեցավ հունական տարածաշրջանում: Սակայն մյուս կողմից էլ այս հատկությունը որոշակի պահերի խոչընդոտ հանդիսացավ նրա խոսքերը հասկանալու հարցում, քանի որ Պողոսը երբեմն դիմում էր հուդայականությունից հեռու գաղափարների, մինչդեռ այլ դեպքերում խոսում էր որպես խիստ և օրինապահ հրեա:[lower-alpha 1] Այստեղից է, որ նրա պնդումներից որոշները որակվել են որպես «τινα δυσνοητα» (տառադարձվում է tina dysnoēta, որը նշանակում է «դժվար հասկանալի կետեր»)[lower-alpha 2] և մինչև օրս տարակարծություններ են առաջանում Պողոսի թղթերի որոշ հատվածների ու թեմաների շուրջ, ինչպես, օրինակ, հրեաների ու հեթանոսների հարաբերության, խղճի ու Օրենքի վերաբերյալ և այլն: Մյուս կողմից՝ պարզ է, որ նրա նամակները առանձին դեպքերում գրվել են ի պատասխան հստակ դեպքերի: Այդ պատճառով էլ ժամանակակից մեկնաբանական վերլուծությունը՝ առանց հույս ունենալու դրանցում գտնելու Առաքյալի մտածողության հիմքերը, ուսումնասիրում է դրանց առաջադրած դժվարություններն ու առանձնահատկությունները, վերլուծում է դրանց զարգացման և ամբողջականության վերաբերյալ բանավեճը:​

Պատկանած չլինելով Տասներկու Առաքյալների սկզբնական շրջանակին և անցնելով թյուրըմբռնումներով ու դժբախտություններով դրոշմված ճանապարհ[lower-alpha 3]՝ Պողոսը դարձավ Հռոմեական կայսրության տարածքում քիրստոնեության կառուցման և տարածման առաջնակարգ ճարտարապետներից մեկը՝ շնորհիվ իր տաղանդի, համոզմունքների և իր անձի՝ անվիճելիորեն առաքելական բնույթի:[9][10] Նրա մտածողությունը համապատասխանում էր այսպես կոչված պողոսյան թղթագրությանը, որը նախնական քիրստոնեության չորս հիմնական ուղղություններից մեկն էր, որոնք վերջում կազմեցին կանոնական գիրքը:[11]

Այսպես կոչված պողոսյան թղթերի հարցում՝ Թուղթ հռոմեացիներին, Առաջին և Երկրորդ Թուղթ կորնթացիներին, Թուղթ գաղատացիներին, Թուղթ փիլիպեցիներին, Առաջին Թուղթ թեսաղոնիկեցիներին (հավանաբար ամենահինը) և Թուղթ Փիլիմոնին, գործնականում անվիճելի է այն փաստը, որ դրանք պատկանում են Պողոս Տարսոնցուն: Դրանք «Գործք Առաքելոցի» հետ կազմում են առաջնային անկախ աղբյուրներ, որոնց սպառիչ ուսումնասիրությունը գիտական-գրական տեսանկյունից թույլ տվեց որոշ փաստեր արձանագրել նրա կյանքից, հաստատել նրա գործունեության համեմատաբար ճշգրիտ ժամանակագրությունը և նրա անհատականության միանգամայն ավարտուն նկարագրությունը: Նրա գրվածքները, որոնք մեզ են հասել 175-225թթ. թվագրվող հին պապիրուսների վրա արված արտագրությունների ձևով, միաձայն ընդունվել են քիրստոնեական բոլոր եկեղեցիների կողմից: Նրա կերպարը, որ ասոցացվում է քիրստոնեական փորձարարական առեղծվածի հետ, ոգեշնչություն է հանդիսացել այնպիսի տարբեր արվեստների համար, ինչպիսիք են ճարտարապետությունը, քանդակագործությունը, նկարչությունը, գրականությունը, կինեմատոգրաֆիան, իսկ քիրստոնեության համար, հենց առաջին շրջանից սկսած, դարձել է տեսության և հոգևորականության անխուսափելի աղբյուր:[12]

Անունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սրբապատկերում Սուրբ Պողոսն է: Պատկերն արվել է 1407թ. Անդրեյ Ռուբյլովի կողմից: Չափսերը՝ 110 x 160 սմ, գտնվում է Մոսկվայի Տրետյակովյան պատկերասրահում:

Հունարեն[13] գրված իր նամակներում Առաքյալն իրեն անվանել է Παῦλος (Paulos): Այս անունը հայտնվում է նաև Պետրոսի երկրորդ նամակում (3:15) և «Գործք Առաքելոցում»՝ սկսած 13.9-ից:[14]

Նախքան այդ տարբերակը[lower-alpha 4] «Գործք Առաքելոցը» նրան հունարեն տարբերակով է կոչում՝ Σαούλ (Saoul) o Σαῦλος (Saulos) (եբրայերեն՝ שָׁאוּל‎, ժամանակակից եբրայերեն՝ Sha'ul, իսկ տիբերյան եբրայերենով՝ Šāʼûl): Հին եբրայերենում այս անունը համարժեք էր Հին Իսրայելի առաջին թագավորին[lower-alpha 5], որը Պողոսի պես սերում էր Բենիամինի տոհմից: Այս անունը նշանակում է «մեկը, որի օգնությանն են դիմում», «կանչված» կամ «մեկը, որին խնդրում են» (Աստծու կամ Յահվեհի կողմից):

Նրա «փոխակերպության»[lower-alpha 6] պատմություններում օգտագործվում է նաև Σαῦλος (Saulos) անունը: «Գործք Առաքելոցը» ցույց է տալիս նաև «Սավուղից» անցումը «Պողոսի»[lower-alpha 7]՝ կիրառելով «Σαυλος, ο και Παυλος» արտահայտությունը («Սավուղ, նաև Պողոս» կամ «Սավուղ, նաև հայտնի որպես Պողոս»), որը նշանակում է, որ անունը փոխվել է:[15] Հելլենական հուդայականության մեջ համեմատաբար հաճախակի կիրառություն ունեին կրկնակի անունները՝ մեկը հունարեն, իսկ մյուսը՝ եբրայերեն:[16][17]

Paulos անունը Էմիլիայի տոհմի[18] կողմից կիրառվող հռոմեական հայտնի Paulus մականվան հունարեն տարբերակն է: Միայն այդ կերպ կարելի է ենթադրել, որ Պողոսը ստացել է հռոմեական անուն: Հնարավոր է, որ դա կապ ունի հռոմեական քաղաքացիության[lower-alpha 8] հետ, որը նրա ընտանիքը ստացել էր Տարսոնում ապրելով:[19] Նաև հնարավոր է, որ Պողոսի նախնիներից որևէ մեկը ստացած լինի այդ անունը մի որևէ հռոմեացու կողմից, որը ստրկացրել է նրան:[20] Թեև paulus լատիներենում նշանակում է «փոքր» կամ «մեղմ», սակայն դա կապված չէ նրա ֆիզիկական կառուցվածքի կամ բնավորության հետ:[21]

Այս ամենով հանդերձ՝ Պողոսը կարողացավ մեկ այլ նշանակություն տալ իր անվանը: Ջորջիո Ագամբենը հիշում է, որ երբ մի հռոմեացի ստրկատեր նոր ծառա էր գնում, փոխում էր նրա անունը՝ ի նշան նրա կարգավիճակի փոփոխության: Ագամբենը բերում է օրինակներ. «Januarius qui et Asellus (միջատ); Lucius qui et Porcellus (խոզուկ); Ildebrandus qui et Pecora (եղջերավոր անասուն); Manlius qui et Longus (երկար); Aemilia Maura qui et Minima (փոքր)»:[22] Սկզբում տվյալ անձի անունն էր, իսկ հետո՝ նոր անունը.երկու անունները միանում էին «qüi et» մասնիկով, որը նշանակում է «ինչպես նաև [կոչվում է]»: «Գործք Առաքելոցում» հանդիպում է հետևյալ արտահայտությունը՝ «Σαυλος, ο και Παυλος» («Սավուղ, նաև Պողոս [կոչվող]»), որտեղ «ο και»-ը լատիներեն «qüi et»-ի հունական համարժեքն է: Ագամբենը գտնում է, որ Սավուղը փոխել է իր անունը Պողոսի, երբ նրա կարգավիճակը ազատ մարդուց փոխվել է ծառայի/ստրուկի՝ դարձել է Աստծու կամ իր մեսսաների ծառան:[23] Շարունակելով այս գիծը՝ Պողոսը պիտի որ համարված լինի փոքր մարդկային գործիք (paulus- «փոքր», Ավրելիոս Օգոստինոսը նույն բանն է ցույց տալիս Comm. in Psalm. 72,4-ում: «Paulum […] minimum est»), ոչ արժանավոր, այնուամենայնիվ Աստծո՝ իր Տիրոջ կողմից ընտրված մի առաքելության համար:[24]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պողոս Տարսոնցին հայտնի է երկու տեսակի աշխատանքներով[25], որոնք կարելի է դասակարգել ըստ կարևորության աստիճանի.

Պապիրուսի վրա արված արձանագրություն, որը պարունակում է Կորնթացիներին ուղղված երկրորդ թղթի հատվածը (11, 33- 12, 9): Թվագրվում է 175-225թթ.:
  • Նրա թղթերը. Հավանաբար բոլորը գրված են 50թ. մի տասնամյակի ընթացքում (հնարավոր է, որ ժամանակագրական հաջորդականությամբ): Դրանք են. Առաջին նամակը թեսաղոնիկեցիներին, Առաջին նամակը Կորնթացիներին, Թուղթ առ ԳաղատացիսԹուղթ առ ՓիլիմոնԹուղթ առ ՓիլիպպեցիսԵրկրորդ նամակը Կորնթացիներին և Նամակ հռոմեացիներին: Համարվում են ամենաօգտակար և ամենահետաքրքիր աղբյուրը՝ դրանցից բխող պարզ ճշմարտության շնորհիվ, և հետևաբար՝ նրա մարդկային, գրական և աստվածաբանական կերպարի ամենաճշգրիտ բնորոշումը:
  • Գործք Առաքելոցը. Մասնավորապես 13-րդ գլխից սկսած համարվում են Պողոսի կողմից գրված գործեր: Գործերը նրա մասին նշանակալի տեղեկությունների մի համախումբ են՝ սկսած Դամասկոս գնալու ճանապարհին «փոխակերպությունից» մինչև նրա գալուստը Հռոմ որպես առաքյալ: Ավանդաբար վերագրվելով Ղուկաս Ավետարանիչին՝ այնուամենայնիվ դրանց պատմագրական արժեքը հակասական է: Հարցականի տակ չի դրվում կենսագրական հիմնական պատկերը, որը ցույց է տալիս Գործք Առաքելոցը, սակայն երբ գործը հասնում է նամակներին, այստեղ արդեն որոշակի պակասություններ կան դեպքերի հետ կապված (որպես օրինակ՝ Գործքը բացարձակապես ոչինչ չի նշում կորնթոսյան եկեղեցու հետ Պողոսի փոթորկուն հարաբերությունների մասին, Պողոսի հեղինակած նամակները չեն ենթադրում Գործքի 15, 22-29 գլուխներում նշված «առաքելական որոշման» առկայությունը, որոշակի սննդամթերի արգելման վերաբերյալ հուդաիզմի զիջումների մասին և այլն): Կան նաև աստվածաբանական անհամապատասխանություններ (օրինակ՝ Գործքը անտեսում է տիպիկ պողոսյան դիրքորոշումը առանց օրենքի գործերի հավատով արդարանալու վերաբերյալ, որն, օրինակ, լավ արտահայտված է հռոմեացիներին ուղղված նամակում):[26] Այնուամենայնիվ, Վիկտոր Մ. Ֆերնանդեսը մեր ուշադրությունն է հրավիրում Գործք Առաքելոցում առկա որոշակի անցումների վրա, որոնք ընդգծում են Պողոսի քարոզած քիրստոնեության հատուկ ոճը. Աստծու շնորհների կտակարանը[lower-alpha 9], որը համարժեք է Պողոսի այն սկզբունքի, ըստ որի հնարավոր է շնորհներով և ոչ թե օրենքով արդարացվելը: [27]

Ընդհանուր թեմաների հակադրության պարագայում սովորաբար նախապատվություն է տրվում պողոսյան թղթերին, մյուս կողմից էլ՝ ընդունվում են Գործք առաքելոցի այն տվյալները, որոնք չեն հակասում թղթերին: [28]

Գոյություն ունեն այլ տեսակի գործեր՝ այսպես կոչված «պսևդոէպիգրաֆիկ կամ պողոսյան երկրորդ թղթեր», որոնք գրվել են Պողոսի անունից թերևս նրա աշակերտների կողմից նրա մահից հետո: Դրանք ընդգրկում են Երկրորդ նամակը թեսաղոնիկեցիներին, Թուղթ առ կողոսացիներ, Թուղթ առ եփեսացիներ և երեք «հովվական թղթեր»՝ Առաջին և Երկրորդ թուղթը Տիմոթէոսին և Թուղթ առ Տիտոս: 19-րդ դարից սկսած տարբեր հեղինակներ ժխտել են Պողոսի ուղիղ կապը այդ թղթերի հետ՝ դրանք վերագրելով ավելի ուշ շրջանի աշակերտների:[29] Այնուամենայնիվ՝ այլ հեղինակներ պնդում են, որ Պողոսն է այդ թղթերի հեղինակը, հատկապես Կողոսացիներին ուղղված թղթի՝ փաստելով, որ ոճը և թեմատիկան կարող են արադարացվել դրանք գրելու պատմական հանգամանքներով: [30]

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պողոսի ծնունդը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրբ Պողոսը ծնվել է 5-10թթ. Տարսոնում (ներկայիս Թուրքիայի տարածքում), որն այն ժամանակ Միջին Ասիայի հարավում գտնվող հռոմեական Կիլիկիա նահանգի կենտրոնն էր:

Տարեթիվ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փիլիմոնին ուղղված թղթում Պողոսն իրեն ծեր է անվանում (presbytés):[lower-alpha 10] Այն գրել է բանտարկված վիճակում[lower-alpha 11] թերևս 50թ. մի տանամյակում Եփեսոսում կամ էլ 60թ. սկզբներին Հռոմում կամ Կեսարիայում: Ենթադրվում է, որ այդ ժամանակ նա արդեն 50 կամ 60 տարեկան էր դառնում:[31]Այդ թվականից սկսած՝ հաշվում են, որ Պողոսը ծնվել է 1-ին դարի սկզբներին՝ մոտ 10թ.: [32][33][34][35]Այդ պատճառով էլ եղել է Հիսուս Նազովրեցու ժամանակակիցը:

Վայր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հուդայական համայնքի առաջին սինագոգների տեղադրվածությունը I և II դարերում՝ ըստ գրական, պապիրուսային, էպիգրաֆիական և ճարտարապետական աղբյուրների վկայությունների: Քարտեզը ցույց է տալիս հրեաների տարածվածությունը հելլենական և հռոմեական աշխարհում:

Ղուկասը հաստատում է, որ Պողոսը ծնունդով Տարսոնից[lower-alpha 12] էր՝ Կիլիկիայի նահանգում գտնվող մի քաղաքից: Այդ տեղեկությունը դառնում է արժանահավատ:[36][37][38] Այդ փաստը ևս մեկ անգամ հաստատում է այն հանգամանքը, որ Պողոսի մայրենի լեզուն հունարենն են[39][40], և որ այդ լեզվի կիրառության մեջ եբրայերենի տարրեր չեն նկատվում:[41]

Բացի այդ, Պողոսը կիրառել է Septuaginta-ն՝ աստվածաշնչյան տեքստերի հունարեն թարգմանությունը, որը Հուդայի երկրից [42][43]այն կողմ գտնվող հին հուդայական համայնքների կողմից է կիրառվել: Այս ամենը համապատասխանում է հելլենական քաղաքում ծնված հրեական համայնքի ներկայացուցչի կերպարին:[44] Սրան գումարվում է նրա ծննդավայր վերաբերյալ այլընտրանքային տարբերակի կամ աղբյուրի բացակայությունը՝ բացառությամբ Եվսեբոսցի Հերոնիմոսի ուշ շրջանի մի գրառումից, որը հաստատում է այն շշուկները, որ Պողոսի ընտանիքը սերում էր Գիսկալայից՝ քաղաք Գալիլեայում (De viris illustribus 5 —Փիլեմոնին ուղղված մեկնաբանություն—, IV դարի սկիզբ): Սակայն այս տեղեկությունը հիմնավորում չունի:[45][46][Nota 1]

 Այն ժամանակ Տարսոնը ծաղկող, մեծ կարևորություն ունեցող քաղաք էր (Գործք 21, 39):[47] Ք.ա. 64թ.-ից լինելով հռոմեական նահանգի մայրաքաղաքը[48][49]՝ թիկունքում ուներ Տարսոնյան լեռնահամակարգը, իսկ ափին գտնվում էր Սիդնո գետը,[50] որը թափվում էր Միջերկրական ծով և կամուրջ հանդիսանում Տարսոնի համար: Տարսոնը առևտրային նշանակություն ուներ, քանի որ Սիրիան և Անատոլիան[51] միացնող ընդհանուր ճանապարհի մասն էր կազմում: Բացի այդ, ստոիկյան փիլիսոփայության մի դպրոցի կենտրոն էր: [52][53]Հետևաբար, խոսքը գնում է մի քաղաքի մասին, որն այն ժամանակ հայտնի էր որպես մշակութային, փիլիսոփայական և կրթական կենտրոն:[54] Տարսոն քաղաքին ի բնե շնորհվել էր հռոմեական քաղաքացիության իրավունք: [lower-alpha 13]Ինչպես նշվեց ավելի վաղ, այդ կարգավիճակը հնարավոր բացատրություն է դառնում այն փաստի, որ Պողոսը հռոմեական քաղաքացիություն ուներ՝ ի հեճուկս հրեայի որդի լինելու հանգամանքի:

Հռոմեական քաղաքացիությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրբ Պողոսի եկեղեցին Տարսոնում (Թուրքիա)՝ կառուցված XI կամ XII դարերում: Վերագծվելով և վերակառուցվելով 1892թ.՝ եկեղեցին լքվել է 1923թ. քրիստոնյա համայնքի՝ հույն-թուրքական պատերազմի (1919-1922թթ.) հետևանքով Տարսոնից արտաքսվելուց հետո: Հետագայում թեթևակի ձևափոխվել է և օգտագործվել այլ նպատակներով: 1994թ.Մշակույթի նախարարությունը այն հայտարարել է պատմության թանգարան և դարձրել պահպանվող հուշարձան:

Պողոսի՝ հռոմեական քաղաքացիություն ունեցած լինելու մասին տեղեկությունը ներկայացված է միայն «Գործք առաքելոցում»[lower-alpha 14] և չունի զուգահեռ հիշատակություն Պողոսի թղթերում, որն էլ բանավեճի պատճառ է դառնում այսօր:[55][56][57][58] Հակառակ դրան՝ Վիդալ Գարսիան պնդում է, որ հռոմեական քաղաքացիություն ունեցողը այդպես ծեծի չէր ենթարկվի, ինչպես հավաստիացնում է Պողոսը Երկրորդ թուղթ առ կորնթացիս գործում (11, 24-25), որ պատահել է իրեն, քանի որ դա արգելված էր:[59] Ի նպաստ դրա՝ Բորնկամմը նշում է, որ Paulus-ը հռոմեական անուն է:[60] Եվ եթե Պողոսը հռոմեացի չլիներ, Հռոմ տեղափոխված չէր լինի Երուսաղեմում իր ձերբակալությունից հետո:[61] Այնուամենայնիվ, երկու ենթադրությունների դեպքում էլ կան բացառություններ:[62][63][64][65] Պետեր Վան Միննենը՝ հելլենիստական և հռոմեական շրջանի փաստաթղթերի, ինչպես նաև նախնական քիրստոնեության պապիրուսագետ և հետազոտող, բուռն կերպով պաշտպանում էր Պողոսի՝ հռոմեական քաղաքացի լինելու պատմականությունը՝ պնդելով, որ Պողոսը մեկ կամ մի քանի ազատություն ստացած ստրուկի հետնորդ է եղել, որոնցից էլ ժառանգել է քաղաքացիությունը:[66]

Առաջին տարիներ, կրթություն և կենսապայմաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Գործք առաքելոցը» Պողոսի վերաբերյալ երեք այլ հանգամանք էլ է նշում, բացի այն, որ նա հրեայի որդր էր և Բենիամինի ցեղի հետնորդ. 1. կրթվել է Երուսաղեմում, 2. նրան ուսուցանել է հայտնի ռաբբի Գամաղիէլը,[lower-alpha 15][67] 3. և որ նա փարիսեցի [lower-alpha 16] էր:

Կրթությունը «Գամաղիէլի ոտքերի տակ»[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պողոսի կրթության հարցը բազմաթիվ շահարկումների առարկա է: Մասնագետների մեծամասնության կարծիքով նա նախնական կրթություն է ստացել հենց Տարսոն քաղաքում:[68][69] Նաև ենթադրվում է, որ հետո՝ պատանի[70] կամ երիտասարդ[71] տարիքում, տեղափոխվել է Երուսաղեմ: Որոշ ուսումնասիրություններ, որ մեծ պահպանողականություն են դրսևորում «Գործքում» բերված տեղեկության հանդեպ, վիճարկում են այս տվյալները:[72] Մյուսները բավարար խելամտություն չեն գտնում «Գործքի» 22,3 գրքի տվյալները մերժելու մեջ, որոնք վերաբերում են Գամաղիէլ I Ծերունու՝ լուսավորյալ հեղինակության մոտ կրթություն ստացած լինելուն:[73]

Ըստ Դու Թոյի՝ «Գործք Առաքելոցը» և պողոսյան թղթերը հիմք են հանդիսանում այն փաստի համար, որ Պողոսը Երուսաղեմ է գնացել պատանի հասակում: Սակայն որ ավելի կարևոր է, այս ուսումնասիրողը մեկնաբանում է, որ երկպառակությունը Տարսոնի և Երուսաղեմի միջև պիտի հաղթարհարվի՝ ընդունելով այն փաստը, որ Պողոսի անձը հանդիպման և բազմաթիվ ազդեցությունների ինտեգրման մեկնակետ է եղել:[74] Գամաղիէլի ոտքերի տակ Պողոսի կրթությունը նախապատրաստություն է հանդիսացել նրա ռաբբի դառնալու համար:[75]

Փարիսեցի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պողոսի՝ փարիսեցի լինելու վերաբերյալ տվյալը մեզ է հասել Փիլիպեցիներին ուղղված թղթի ինքնակենսագրական հատվածից.

  ... թլփատուել եմ ութերորդ օրը, Իսրայէլի ցեղից եմ, Բենիամինի սերնդից, եբրայեցի՝ եբրայեցի ծնողներից, ըստ օրէնքի՝ փարիսեցի, ըստ նախանձախնդրութեան՝ հալածում էի եկեղեցին, ըստ օրէնքի արդարութեան՝ անբասիր:

Պօղոս առաքեալի թուղթը փիլիպեցիներին 3, 5-6

Այնուամենայնիվ, այս հատվածները մասն են կազմում մի նամակի, որը որոշ հեղինակներ համարում են 70թ.-ից [76][77][78]հետո գրված անկախ գործ: Հայըմ Մըքոբին հարցականի տակ է դնում Պողոսի՝ փարիսեցի լինելու հանգամանքը՝ պնդելով, որ պողոսյան թղթերում ռաբբիական ոչ մի գիծ չի նկատվում:[79] Այնուամենայնիվ, այն, որ երիտասարդ տարիքում Սուրբ Պողոսը փարիսեցուն բնորոշ խառնվածք ուներ, անվերապահորեն ընդունվում է այլ հեղինակների կողմից,[80][81] որին գումարվում են նաև «Գործք Առաքելոցում» Առաքյալի կողմից արտբերվող խոսքերը.

Բոլոր հրեաները տեղեակ են իմ կեանքին իմ մանկութիւնից ի վեր, որը հէնց սկզբից անցել է Երուսաղէմում իմ ազգի մէջ: Նրանք վաղուց գիտեն, եթէ կամենան վկայել, որ ես որպէս փարիսեցի ապրել եմ մեր կրօնական խստագոյն օրէնքների համաձայն:

«Գործք Առաքելոց» 26, 4-5

Մի խոսքով՝ Սուրբ Պողոսը պիտի որ խորը համոզմունքներով, մովսեսյան Օրենիքին խստորեն հետևող հրեա եղած լինի:

Քաղաքացիական կարգավիճակը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Պատմական Պողոսի» ուսումնասիրության քննարկելի թեմաներից է նրա քաղաքացիական կարգավիճակը, որի վերաբերյալ միասնական տեսակետ չկա: Կորնթացիներին ուղղված առաջին թղթի 7, 8 և 9, 5 հատվածներից ենթադրվում է, որ 50թ. տասնամյակի առաջին կեսին այս թուղթը գրելիս Պողոսը ամուսնացած չէր, սակայն դա չի պարզում այն փաստը, թե երբևիցէ չի ամուսնացել, բաժանվել է կամ այրիացել:

Ընդհանուր առմամբ՝ ուսումնասիրողները սովորաբար երկու հիմնական տեսակետի են հանգում.

  1. որ ամբողջ կյանքում ամուրի է մնացել, թեև պարզ չէ դրա հստակ պատճառը.ամենևին էլ պարտադիր չէ, որ կրոնական բնույթը պատճառ հանդիսացած լինի
  2. որ ամուսնացած է եղել, իսկե հետո այրիացել է: Այս դիրքորոշումը առաջադրել է Հովակիմ Երեմիասը և աջակիցներ գտել ի դեմս Ջ.Մ. Ֆորդը, Է. Արենսը, իսկ մեր օրերում՝ Ս. Լեգասսեն: Այս տեսակետը ենթադրում է, որ Պողոսը ամուսնացած է եղել, քանի որ դա պարտադիր էր ռաբբիների համար: Այդ պատճառով էլ, երբ Պողոսը Կորնթացիների թղթում (7, 8) գրում է. «...7 որովհետեւ ուզում եմ, որ ամէն մարդ լինի այնպէս, ինչպէս ես եմ. բայց իւրաքանչիւր ոք իր շնորհն ունի Աստծուց, մէկն՝ այսպէս, իսկ միւսն՝ այնպէս: 8 Սակայն ամուրիներին եւ այրիներին ասում եմ. լաւ է նրանց համար, եթէ մնան այնպէս, ինչպէս ես եմ», կարելի է նրան այրի (chérais) և ոչ թե ամուրի (agamois) համարել. Պողոսը նորից չէր ամուսնանա (cf. 1 Կորնթացիներ 9, 5): Է. Ֆաշերը, որ պնդում էր Պողոսի ամուրիությունը, հակադարձեց այս տեսությանը :

Ռոմանո Պեննան և Ռինալդո Ֆաբրիսը նշում են մեկ այլ հավանական տեսակետ, ըստ որի Պողոսը և նրա ենթադրյալ կինը բաժանվել են: Այս ենթադրությունը կարող է կապվել Առաքյալի կողմից հաստատված այսպես կոչված պողոսյան առավելությանը, որը իրավունք է տալիս քիրստոնյա կողմին չեղյալ հայտարարել ամուսնական կապը, երբ մյուս կողմը անհավատարմություն է ցուցաբերում և չի համաձայնվում խաղաղ ապրել:

Սավուղ Պողոսը՝ հալածողը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթությունը Հիսուս Նազովրեցու հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարց է առաջանում, թե Երուսաղեմում Գամաղիէլի «ոտքերի տակ» ծառայելիս արդյոք Պողոսը անձնապես ճանաչել է Հիսուս Նազովրեցուն նրա առաքելության կամ մահվան պահին: Ուսումնասիրողների դիրքորոշումները տարբեր են, սակայն ընդհանուր առմամբ ենթադրվում է, որ այդպես չի եղել, քանի որ նրա թղթերում այդ մասին հիշատակություն չկա: Խելամիտ է մտածել, որ եթե նման հանդիպում տեղի ունեցած լիներ, Պողոսը իր գրվածքի մեջ նշած կլիներ:[82][83]

Նման դեպքում հարցականի տակ է դրվում Սավուղ Պողոսի՝ պատանեկան կամ երիտասարդ տարիքում Երուսաղեմում գտնված լինելու ենթադրությունը:[84] Սկսած «Գործքի» 26, 4-5 գլխից՝ Ռայմոնդ Է. Բրաունը ենթադրում է, որ Սավուղ Պողոսը փարիսեցի է եղել երիտասարդ ժամանակվանից: Ընդունելով այն փաստը, որ փարիսեցի ուսուցիչների ներկայությունը Պաղեստինից դուրս տարածված պրակտիկա չէր, և որ հունարենից բացի Պողոսը նաև եբրայերեն կամ արամեերեն կամ էլ երկուսն էլ գիտեր, ստացվում է, որ 30թ.ի տասնամյակի սկզբում Սավուղ Պողոսը Թորան խորապես ուսումնասիրելու նպատակով տեղափոխվել է Երուսաղեմ:[85]

Առաջին հետապնդումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստեփանոսի նահատակությունը. բյուզանդական մանրանկարչություն, որն ընդգրկվել է Բազիլ II-ի նահատակագրության մեջ, առաջատար արվեստի գործ հունական մանրանկարչությունների շարքում: Թվագրվում է X դարի վերջով կամ XI դարի սկզբով, ներկայումս մասն է կազմում Վատիկանի առաքելական գրադարանի հունական մանրանկարչությունների հավաքածուի: Պատկերի աջ հատվածում երևում է Ստեփանոսի քարկոծումը, իսկ ձախում՝ նստած Սավուղ Պողոսը:

Ըստ «Գործք Առաքելոցի»՝ արժանահիշատակ առաջին շփումը Հիսուսի հետևորդների հետ նա ունեցել է Երուսաղեմում՝ Ստեփանոսի հրեա-հելլենիստական խմբի և իր ընկերների հետ:[86] Սավուղ Պողոսը ընդունել է նախանահատակ Էստեբանի քարկոծումը, որը թվագրվում է 30թ.-ի առաջին կեսով:[87]

Իր վերլուծության մեջ Վիդալ Գարսիան սահմանափակում է Սավուղ Պողոսի մասնակցությունը Ստեփանոսի նահատակությանը՝ նշելով, որ Պողոսի՝ այդ քարկոծությանը ներկա գտնվելու մասին տեղեկությունը «Գործքին» բնորոշ տվյալ չէ:[88] Բորնկամմը վիճարկում է, որ դժվար չէ ենթադրել, որ Պողոսն անգամ ներկա չի գտնվել Ստեփանոսի քարկոծմանը:[89]

Այնուամենայնիվ, այլ հեղինակներ (օրինակ, Բրաուն, Ֆիցմայեր, Պեննա, Մըրֆի Օ'Քոննըր և այլք) բավարար փաստեր չեն գտնում կասկածելու Ստեփանոսի նահատակության ժամանակ Պողոսի ներկա գտնվելու հարցը: Ըստ «Գործքի»՝ Ստեփանոսի մահապատժի ներկաները իրենց զգեստները դրեցին «երիտասարդ Սավուղի» ոտքերի առաջ (Գործք 7, 58): [Nota 2]​ Մարտին Հենգելը գտնում է, որ Պողոսը այդ ժամանակ 25տ. կլիներ:[90]

«Գործքի» 8-րդ գլուխը ցույց է տալիս առաջին հատվածները Երուսաղեմում քրիստոնեական առաջին հետապնդման, որտեղ Սավուղ Պողոսը ներկայանում է որպես այդ հետապնդման հոգին: Առանց նույնիսկ կանանց հարգելու՝ քիրստոնյաներին տանում էր բանտ:

1 Եւ այն օրը Երուսաղէմի եկեղեցու դէմ մեծ հալածանք տեղի ունեցաւ. ու բոլորը, բացի առաքեալներից, ցրուեցին Հրէաստանի եւ Սամարիայի գիւղերը: 2 Եւ աստուածավախ մարդիկ թաղեցին Ստեփանոսին եւ նրա վրայ մեծ ողբ արեցին: 3 Իսկ Սօղոսը եկեղեցուն շատ վնաս էր հասցնում. տնից տուն էր մտնում, դուրս էր քաշում տղամարդկանց եւ կանանց ու մատնում բանտարկութեան:

«Գործք Առաքելոց» 8, 1-3

Սպանությունների մասին խոսք չկա, սակայն մի նախորդող զրույցում մի տաճարում (Գործք 22, 19-21) Պողոսը նշում է, որ սինագոգներով քայլում էր շղթայելով և հարվածելով նրանց, ովքեր հավատում էին Հիսուս Նազովրեցուն: Գործքի 9,1 հատվածում նշվում է, որ Սավուղի մտադրությունն ու նպատակն էր հավատարիմներին մահով սպառնալը: Գործք 22, 4-ում Պողոսն իր բերանով նշում է «մինչև մահ» իր հետապնդման մասին՝ շղթայելով և բանտարկելով տղամարդկանց ու կանանց:

Վիդալ Գարսիան և Բորնկամմը անվստահություն են արտահայտում նման հետապնդման իրական հնարավորության հանդեպ ինչպես աշխարհագրական ընդարձակության, այնպես էլ վայրագության աստիճանի պատճառով:[91][92] Բարբագլիոն նշում է, որ Գործքը Պողոսին ներկայացնում է «ոչ որպես հետապնդողի, այլ անձնավորված հետապնդության», որի պատճառով էլ այն հնարավոր չէ համարել չեզոք քրոնիկա:[93] Սանդերսը պնդում է, որ այդ հետապնդման պատճառը Սավուղ Պողոսի խանդն է եղել և ոչ թե նրա փարիսեցի լինելը:[94] Հետապնդող եղած լինելու վերաբերյալ կարծիքներից այն կողմ կարելի է ընդհանրացնել՝ Գերդ Թայսենի խոսքերով, որ նախաքրիստոնյա Պողոսի կյանքը բնութագրվում է «Օրենքի հանդեպ հպարտությամբ ու խանդով»:[95]

Փոխակերպումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փոխակերպություն Դամասկոսի ճանապարհին
Հեղ.՝ Կարավաջիո, գտնվում է Հռոմի Սուրբ Մարիամ դե Պոպոլոյի տաճարում: Արվեստի գործերում և ժողովրդական մտածելակերպում այն պատկերն է, որ Պողոսն ընկել է իր ձիուց, մինչդեռ ոչ պողոսյան թղթերում, ոչ էլ «Գործք Առաքելոցում» չի նշվում ձիուց ընկնելու մասին: Դա, թերևս, անախրոնիզմ է:

Ըստ «Գործք Առաքելոցի»՝ Ստեփանոսի նահատակությունից հետո Սավուղ Պողոսը ուղևորվել է Դամասկոս: Այս դեպքը Աստվածաշնչի մասնագետները հակված են վերագրելու Ստեփանոսի քարկոծմանը հաջորդած տարվան:

1 Սօղոսը դեռ Տիրոջ աշակերտներին սպառնալու եւ նրանց սպանելու կրքով լցուած(1031)՝ քահանայապետի մօտ եկաւ 2 եւ նրանից նամակներ խնդրեց, Դամասկոսում ժողովարաններին ուղղուած, որպէսզի, եթէ գտնի այդ ճանապարհին հետեւող որեւէ մէկին, տղամարդ թէ կին, կապուած Երուսաղէմ բերի: 3 Եւ նա գնալիս, երբ մօտեցաւ Դամասկոսին, յանկարծակի նրա շուրջը երկնքից մի լոյս փայլատակեց: 4 Եւ երբ գետին ընկաւ, լսեց մի ձայն, որ իրեն ասում էր. «Սաւո՜ւղ, Սաւո՜ւղ, ինչո՞ւ ես հալածում ինձ»: 5 Եւ նա ասաց. «Ո՞վ ես դու, Տէ՛ր»: Եւ ձայնն ասաց. «Ես Յիսուսն եմ, որին դու հալածում ես: 7 Ոտքի՛ կանգնիր եւ այդ քաղաքը մտի՛ր, ու քեզ կ՚ասուի, թէ դու ի՛նչ պէտք է անես»: Իսկ նրան ուղեկցող մարդիկ անշշունջ կանգնած էին. միայն նրա ձայնն էին լսում, բայց ոչինչ չէին տեսնում: 8 Սօղոսը գետնից վեր կացաւ, սակայն բաց աչքերով իսկ ոչ ոքի չէր տեսնում: Նրա ձեռքից բռնած մտցրին Դամասկոս: 9 Եւ երեք օր այնտեղ էր, բայց չէր տեսնում. ո՛չ կերաւ, ո՛չ էլ խմեց:

«Գործք Առաքելոց» 9, 1-9

Սուրբ Պողոսի վերափոխությունը (1542), հեղ.՝ Միգել Անխել: Քրիստոնեական ոգով ներկայացված է Պողոսի իջնելու տեսարանը, որից առաջացել է մի տեխնիկական արտահայտություն, այսպես կոչված՝ «անհանգիստ շնորհակալություն».[96]
Անանիասի տան կամ Սուրբ Անանիասի մատուռի ներսից, գտնվում է Դամասկոսում: Երկսենյակ շինություն է՝ գետնի մակերևույթից մոտ 4 մետր բարձրության վրա: Ենթադրվում է, որ այստեղ է Սուրբ Պողոսը վերականգնել իր տեսողությունը և մկրտվել Անանիասի կողմից:

Պողոսն ինքը այս փորձառությունը ներկայացրել է որպես «տեսիլք» (1 Կորնթացիներ 9, 1), որպես խաչված Հիսուս Քրիստոսի «հայտնություն» (1 Corintios 15, 8) կամ որպես Հիսուս Քրիստոսի և նրա Կտակարանի «բացահայտում» (Գաղատացիներ1, 12-16; 1Կրոնթացիներ 2, 10): Սակայն երբեք այդ փորձառությունը չի ներկայացրել որպես «փոխակերպում», որովհետև հրեաների համար «փոխակերպվել» նշանակում է լքել կուռքերին՝ իրական Աստծուն հավատալու համար, իսկ Պողոսը երբեք չի պաշտել հեթանոս կուռքերի, ոչ էլ անպարկեշտ կյանք է վարել:[97] Իրականում, հարկարվոր է, որ Պողոսը մեկնաբանի, որ նման փորձառությունը​ իրեն չէր դարձնում պակաս հրեա, այլ թույլ էր տալիս հասնել հրեական հավատի ամենախորը էությանը:[98] Այն ժամանակը քրիստոնեությունը դեռևս գոյություն չուներ որպես անկախ կրոն: ​[99]

Այս պատմության մեջ չլուծված շատ կետեր կան: Օրինակ, 1 Կորնթացիներ 9, 1 հատվածում Պողոսը նշել է, որ «տեսել է» Հիսուսին, Սակայն Գործքի ոչ մի հատվածում նման բան չկա (Գործք 9, 3-7; 22, 6-9; 26, 13-18): Ավելին, Գործքի 3 հատվածները մանրամասներով չեն համընկնում.[100] արդյոք ուղեկցողները ոտքի վրա են մնացել առանց խոսել կարողանալու, թե ընկել են գետնի վրա, լսել, թե չեն լսել ձայնը, ինչպես նաև այն փաստը, որ Հիսուսը խոսել է Պողոսի հետ «եբրայերենով», բայց մեջբերելով հունարեն ասացվածք (Գործք 26,14): Այնուամենայնիվ,պատմության կենտրոնական միջուկը միշտ համընկնում է.[101]

— Սաւո՜ւղ, Սաւո՜ւղ, ինչո՞ւ ես հալածում ինձ:

— Ո՞վ ես դու, Տէ՛ր:

— Ես Յիսուսն եմ, որին դու հալածում ես:

Պողոսյան թղթերը լռություն են պահպանում այս դրվագի մանրամասների հարցում, թեև Պողոսի նախկին և հետագա վարվելակերպը նկարագրվում է հենց իր կողմից այդ թղթերից մեկում.

...քանզի ես մարդուց չառայ այն, ոչ էլ որեւէ մէկից սովորեցի, այլ՝ Յիսուս Քրիստոսի մի յայտնութիւնից. 13 արդարեւ, դուք լսած կը լինէք հրէութեան մէջ եղածս ժամանակ երբեմնի իմ ընթացքի մասին, թէ ինչքա՜ն էի հալածում Աստծու եկեղեցին եւ քանդում էի այն. 14 եւ հրէութեան մէջ աւելի՛ առաջ էի գնացել, քան իմ շատ հասակակիցները, որոնք իմ սերնդից էին. շատ աւելի նախանձախնդիր էի իմ հայրենի աւանդութիւններին: 15 Բայց, երբ կամեցաւ Աստուած (նա ընտրել էր ինձ իմ մօր որովայնից եւ կոչեց իր շնորհների միջոցով) 16 յայտնել ինձանով իր Որդուն, որպէսզի աւետարանեմ նրան հեթանոսների մէջ, այն ժամանակ, իսկոյն, ոչ մէկի խորհրդին չդիմեցի, 17 ոչ էլ Երուսաղէմ բարձրացայ նրանց մօտ, որ ինձնից առաջ առաքեալներ էին, այլ գնացի Արաբիա եւ վերադարձայ Դամասկոս: 

Պօղոս առաքեալի թուղթը գաղատացիներին 1, 12-17

Բաբ Կիսան՝ հին Դամասկոսի 8 դարպասներից մեկը: Պատը կառուցվել է հռոմեական դարաշրջանում: Սա սովորաբար համարում են այն վայրը, որտեղ Սավուղ Պողոսը հեռացվել է աշակերտներից փախչելու համար հրեաներից, որոնք որոշել էին սպանել նրան: (Գործք 9, 23-25). Այժմ ծառայում է որպես Սուրբ Պողոսի տաճար:

Իր թղթերից մեկ ուրիշում հաստատում է.

8 Ամենից յետոյ երեւաց եւ ինձ՝ անարգիս, 9 որովհետեւ ես իսկ եմ առաքեալների տրուպը. ես որ առաքեալ կոչուելու արժանի իսկ չեմ, քանի որ հալածեցի Աստծու եկեղեցին: 

Պօղոս առաքեալի առաջին թուղթը կորնթացիներին 15, 8-9

Դամասկոսի ճանապարհին նման «փորձություն» ապրելու արդյունքում Սավուղ Տարսոնցին, որ մինչ այդ իր իսկ բառերով [lower-alpha 17] զբաղված էր «դաժանորեն հալածելով» և «խանդից ջարդելով Աստծու եկեղեցին», փոխեց իր մտածելակերպն ու պահվածքը: Պողոսը միշտ ներկա ժամանակով է խոսել իր հրեա լինելու մասին[lower-alpha 18] և նշել, որ ինքն էլ պարտավոր էր հետևել հրեական իշխանության կանոններին: [lower-alpha 19] Հավանաբար երբեք էլ չլքեց իր հրեական արմատները, սակայն հավատարիմ մնաց այն ապրած փորձառությանը, որը համարվում է Եկեղեցու պատմության մեջ գլխավոր իրադարձություններից մեկը: [102]

Դամասկոսի ճանապարհի դեպքերից հետո Անանիասը բուժում է Պողոսի կուրությունը՝ նրա վրա դնելով իր ձեռքերը: Պողոսը մկրտվում է և մնում Դամասկոսում «մի քանի օր»:[lower-alpha 20]

1950-ական թթ.-ից ներկայացվում են գիտական աշխատանքներ, որոնք ենթադրում էին, թե Պողոս Տարսոնցին էպիլեպտիկ է եղել,[103][104] և առաջադրվեց այն վարկածը, որ նրա տեսիլքը և էքստազային փորձառությունները կարող էին նրա հիվանդության ժամանակավոր էպիլեպտիկ դրսևորումները եղած լինել:[105] Պողոսի հիվանդություն ենթադրվեց նաև տեսողության կենտրոնական հատվածի խանգարումը, և որ դա կարող էր առաջացած լիներ Երուսաղեմից Դամասկոս ընկած ճանապարհին աչքի եղջերաթաղանթի վնասման հետևանքով:[106] ​Բուլլոքը մինչև 6 հնարավոր պատճառ է ենթադրում Դամասկոսի ճանապարհին Պողոսի կուրանալու փաստի համար. ողնաշարային-հիմայն զարկերակի խցանում, ծոծրակային կանտուզիա, երկրորդային ապակենման արյունահոսություն/ցանցաթաղանթային արցունք, ուժեղ լույսից ցանցաթաղանթի բջիջների վնասում, մատնատունկով թունավորում կամ աչքի եղջերաթաղանթի խոց​:[107] Ամեն դեպքում, Պողոս Տարսոնցու ֆիզիական առողջության վիճակը մնում է անհայտ: [108]

Վաղաժամ առաքելությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պողոս Տարսոնցին սկսեց իր առաքելությունը Դամասկոսում և Արաբիայում՝[lower-alpha 21] անուն, որով նկատի է առնվում նաբաթեական թագավորությունը: [109][Nota 3] Նրան հալածել է Արետաս IV-ը[lower-alpha 22].այս փաստը սովորաբար վերագրում են 38-39թթ,[110]​ կամ 36.​թ.-ից հետո: [111][Nota 4]

Պողոսը փախչում է Երուսաղեմ, որտեղ, ըստ գաղատացիներին ուղղված թղթի (1, 18-19), այցելում և զրուցում է Պետրոսի ու Հակոբոսի հետ: Համաձայն Գործքի (9, 26-28)՝ Բառնաբասն է նրան տանում առաքյալների մոտ: Հնարավոր է, որ հենց այդ ժամանակ են Պողոսին փոխանցել Հիսուսի մասին տեղեկությունները, որի մասին նա ավելի ու նշում է իր թղթերում (1 Կորնթացիներ 11, 23; 1 Կորնթացիներ 15, 3):[112] Երուսաղեմում գտնվելը կարճ է տևել.ստիպված է եղել փախչել այնտեղից՝ խուսափելու համար հունախոս հրեաներից: Նրան տարել են Ծովային Կեսարիա և ուղարկել ապաստանելու Կիլիկիայի Տարսոն քաղաքում:[lower-alpha 23] Ռայմոնդ Բրաունը նշում է, որ հստակ հայտնի չէ, թե ինչքան ժամանակ է Պողոսը մնացել այնտեղ, բայց հնարավոր է, որ մի տարի եղած լինի:

Բառնաբասը գնում է Տարսոն և Պողոսի հետ ուղևորվում Անտիոք, որտեղ առաջին անգամ տեղի է ունենում Հիսուսի աշակերտների անվանակոչությունը որպես «քրիստոնյաներ»: Պողոսը թերևս մեկ տարի անցկացնում է այնտեղ՝ ուսումնասիրելով Ավետարանը՝ նախքան սովահարներին օգնելու նպատակով Երուսաղեմ ուղարկվելը (Գործք 11,25-30):[113] Անտիոքը վերածվում է հեթանոսներից քրիստոնյաների դարձածների կենտրոնի:[Nota 5]

Առաքելական ճամփորդությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

46թ.-ից սկսվում են Պողոսի առաքելական երեք մեծ ճամփորդությունները, որոնք, ըստ ժամանակակից մեկնաբանության, սկսվել են ավելի վաղ՝ 37թ.-ից հետո: Ճամփորդություննեը 3 մասի բաժանելը դիդակտիկ նպատակով է արվում:[114]

Ձախից աջ՝ Պողոսի առաջին, երկրորդ և երրորդ ճանապարհորդությունների ուղղությունները՝ ըստ «Գործք Առաքելոցի»:

Ճամփորդությունների մեծությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պողոսը հիմնականում ոտքով էր գնում ճամփորդության (2 Կորնթացիներ 11, 26): [115][116] Պողոս Տարսոնցու գործադրած ջանքերն այդ ճանփորդությունների ժամանակ արժանի են հիշատակության: ​​ Եթե միայն հաշվենք Փոքր Ասիայում կատարած երեք ճանփորդությունները կիլոմետրերով, ապա, ըստ Յոզեֆ Հոլցների, կունենանք հետևյալ արդյունքը.[117]

Սուրբ Պողոսի հուշաքարը Պաֆոսում, Կիպրոս: Ըստ «Գործք Առաքելոցի» 13, 7-12՝ այս քաղաքում իր առաջին ճամփորդության ընթացքում առաքյալը դարձի բերեց հռոմեացի բդեշխ Սերգեոս Պողոսին:
  • Առաջին ճամփորդություն. Աթալիայից՝ այն նավահանգստից, ուր եկել էր Կիպրոսից, մինչև Դերբե գնալով և գալով՝ 1 000 կմ:
  • Երկրորդ ճամփորդություն.Տարսոնից մինչև Տրոադա՝ 1 400 կմ: Եթե հաշվի առնենք Գալիսիայից մինչև մայրաքաղաք Անսիրա գնալը, ապա հարկ է ավելացնել ևս 526 կմ: Հետևաբար, միայն Փոքր Ասիայի տարածքում քայլել է առնվազն 1 926 կմ: Այս նվազագույն հաշվարկներն այն պատճառով են, որ «Գործք Առաքելոցը» միայն ընդհանուր տեղեկություններ է տալիս և սահմանափակվում է՝ ասելով, որ Պողոսն անցել է Գալիսիայի շրջանը և Մուսիան:
  • Երրորդ ճամփորդություն. Տարսոնից Եփեսոս՝ 1 150 կմ: Դրան պետք է գումարել Գալիսիայի շրջանով անցնելը: Այս ճամփորդության ընթացքում միայն Փոքր Ասիայում անցել է առնվազն 1 700 կմ:

Իսկ ավելի վաղ հարկավոր է ավելացնել Եվրոպայով և ծովով ճամփորդությունները, դժվարանցանելի ճանապարհները, բարձրությունների տարբերությունները և այլն: Պողոսն ինքը հետևյալ կերպ է ներկայացնում իր ճամփորդությունները.

Հրեաներից, հինգ անգամ, քառասունից մէկով պակաս ծեծ կերայ. 25 երեք անգամ ձաղկուեցի. մէկ անգամ քարկոծուեցի. երեք անգամ նաւաբեկութեան ենթարկուեցի. մէկ ցերեկ եւ մէկ գիշեր ծովի անդունդներում տառապեցի: 26 Ճանապարհորդութիւնների ընթացքում բազո՜ւմ անգամ վտանգներ՝ գետերից. վտանգներ՝ աւազակներից. վտանգներ՝ ազգակիցներից. վտանգներ՝ հեթանոսներից. վտանգներ՝ քաղաքում. վտանգներ՝ անապատում. վտանգներ՝ ծովում. վտանգներ՝ սուտ եղբայրներից: 27 Բազում անգամ եղայ աշխատանքների եւ յոգնութիւնների մէջ՝ յաճախ անքուն մնալով, քաղցի եւ ծարաւի մէջ, առանց մի պատառ հացի, այլեւ՝ ցրտի մէջ ու մերկութեան: 28 Մէկ կողմ թողած այլ նեղութիւններ եւ դեռ այն, որ շարունակ ամբոխն իմ վրայ էր կուտակւում(1127). կային եւ բոլոր եկեղեցիների հոգսերը: 29 Կա՞յ տկար մէկը, որի հետ ես էլ տկարացած չլինեմ. կա՞յ գայթակղուած մէկը, որի համար իմ սիրտը այրուած չլինի:

2 Կորնթացիներ 11, 23-29

Արդյունքում, որպես առանց ուղեկցողի ճամփորդ՝ հեշտությամբ ավազակների զոհ կարող էր դառնալ, հատկապես գյուղական տարածքներում: Ծովային ճամփորդություններն էլ աահով չէին.քամին կարող էր նպաստել, բայց նաև նավաբեկությունների պատճառ դառնալ: Անգամ հունահռոմեական մեծ քաղաքներում, ինչպիսին էր Եփեսոսը, Պողոսը չէր դադարում հրեա լինել. հավանաբար պայուսակն ուսին հարցուփորձ էր անում բոլորին այն մեկի անունից, որ խաչ էր բարձրացվել:[118] Անգամ «նրա մարդիկ» (lիր «դասի», «ռասսայի» կամ «ծագման» մարդիկ, այսինքն՝ հրեաները) չէին դադարում պատժել նրան:[119] Վերջիվերջո, նրա աշխատանքը չէր սահմանափակվում Հիսուս Քրիստոսի ավետարանը քարոզելով կամ համայնք ձևավորելով: [120]

Գերմանացի բողոքական աստվածաբան Գուստավ Ադոլֆ Դայսմանը ընդգծում է այդ փաստը՝ մեկնաբանելով, որ «անբացատրելի հիացմունք» է զգում Պողոսի կատարած ֆիզիկական ջանքերի հանդեպ, որի մասին ամենայն իրավունքով կարելի է ասել, որ «ձաղկում էր իր մարմինը և այն ենթարկեցնում իրեն ստրուկի պես» (1 Կորնթացիներ 9, 27):[121]

Առաջին ճամփորդությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պողոսն ու Բառնաբասը Լյուստրայում (1650): Հեղ.՝ հոլանդացի նկարիչ Նիկոլայես Պիետերց Բերխեմ: Պատկերավոր ատվեստի թանգարան, Saint-Étienne (Ֆրանսիա).

Բառնաբասն ու Պողոսը անտիոքյան եկեղեցու կողմից ուղարկվեցին առաքելական առաջին ճամփորդության (Գործք 13-14) Բառնաբասի զարմիկ Մարկոսի ուղեկցությամբ, որը պիտի օգներ նրանց: Պատմությունից բխում է, որ Բառնաբասը հենց սկզբից ղեկավարում էր առաքելությունը:[122] Zarparon de Seleucia, puerto de Antioquía ubicado a 25 km de la ciudad, hacia la isla de Chipre, patria de Bernabé.[lower-alpha 24] Մեկնեցին Բառնաբասի հայրենի Սելևկիայից՝ Անտիոքից 25 կմ հեռավորությամբ գտնվող նավահանգիստ Կիպրոսի ուղղությամբ: Կիպրոսի արևելյան ափից՝ Սալամինից հատեցին կղզին և հասան արևմտյան ափին՝ Պաֆոս:

Պաֆոսում Պողոսին հաջողվեց անձնապես հանդիպել ու զրուցել Սերգեոս Պողոս բդեշխի հետ:[lower-alpha 25] Նրա թիկնազորում էր Եղիմաս մոգը, որն ուզում էր փոխանորդին հավատից շեղել: Պողոսը նրան անվանեց «որդի՛ սատանայի, թշնամի՛ ամէն արդարութեան» և կուրացրեց Եղիմասին: Կատարվածը տեսնելով՝ փոխանորդը հավատաց: Պաֆոսից առաքյալները նավարկեցին դեպի Պերգե՝ Փոքր Ասիայի հարավային ափին: Այստեղ է, որ «Գործք Առաքելոցը» սկսում է Սավուղին իր հռոմեական անունով կոչել՝ Պողոսը, որը այդուհետ ղեկավարում է առաքելությունը: Այս փուլում Մարկոսը թողնում է նրանց և վերադառնում Երուսաղեմ, որը դուր չի գալիս Պողոսին.այդ մասին հետո գրում է նա:[lower-alpha 26]

Պողոսն ու Բառնաբասը շարունակում են առաջ գնալ դեպի Անատոլիայի կենտրոնական-հարավային հատվածով՝ հասնելով Գալիսիայի հարավի քաղաքներին. Պիսիդյան Անտիոք, Իկոնիոն, Լյուստրա և Դերբե: Պողոսը, ինչպես ներկայացնում է «Գործք Առաքելոցը», սկզբում քարոզում էր հրեաների շրջանում, որոնք ավելի պատրաստված էին հաղորդագրությունը ընդունելուն: «Գործք Առաքելոցի» պատմությունը ցույց է տալիս նաև այն ակտիվ ընդդիմությունը, որ ցուցաբերում էին «իր ռասսայի մարդիկ» ավետարանական կոչերին: Այդ ընդդիմությունը նրան ուղղեց դեպի հեթանոսները: [lower-alpha 27] Վերջիններս սկսեցին ուրախությամբ ընդունել նրան: [Nota 6] Պողոսը և Բառնաբասը շեղվեցին Դերբեի ճամփից և Լյուստրայից, Իկոնիոնից ու Պիսիդյան Անտիոքից հասան Պերգե. ափ իջան Անթալիայում՝ ուղևորվելով դեպի Սիրիայի Անտիոք, որտեղ Պողոսը որոշ ժամանակ անցկացրեց քրիստոնյաների հետ:[lower-alpha 28]

Թեև Պողոսի թղթերը ոչ մի տեղեկություն չեն հաղորդում առաջին ճամփորդության մասին, փոխարենը նշում են, որ Երուսաղեմի խորհրդից առաջ նա քարոզեց հեթանոսներին և քարկոծվեց, որը համապատասխանում է Լյուստրայում տեղի ունեցածին՝ համաձայն Գործքի: [123]

Երուսաղեմի խորհուրդը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սրբապատկերում Հակոբոսն է: Գաղատացիներին ուղղված թուղթը (2, 9) և Գործքը (12, 17 y 15, 13) միևնույն բանն են վկայում՝ Հակոբոսը առաջին տեղում էր Երուսաղեմի եկեղեցում տեղի ունեցած Խորհրդի ժամանակ:

Պողոսի առաջին ճամփորդությունից և Անտիոքում մի կարճ ժամանակ մնալուց հետո գլուխ բարձրացրին մի քանի հուդայականններ[124], որոնք քարոզում էին փրկվելու համար թլպատման անհրաժեշտությունը,[125] որի պատճառով էլ կոնֆլիկտ առաջացավ Պողոսի և Բառնաբասի հետ: Անտիոքի եկեղեցին Պողոսին, Բառնաբասին և ուրիշ մի քանի հոգու (այդ թվում՝ Տիտոսին՝ ըստ Գաղատացիներ 2, 1) ուղարկեց Երուսաղեմ ՝ առաքյալների և մեծահասակների հետ խորհրդակցելու:[126] Պողոսի իսկ խոսքերով՝ իր դարձից հետո դա երկրորդ այցն էր Երուսաղեմ («մեկ անգամ ևս 14 տարվա մեջ»): Այս դեպքը ավանդաբար թվագրվում է 49թ.-ով, իսկ այլ տեսակետների համաձայն՝ 47 և 51թթ. միջև: [127]Ըստ Թեսսենի՝ այս կոնֆլիկտը Պողոսի մոտ ակտիվացրեց իր սեփական դարձը՝ մղելով նրան թլպատումը ընդունելու դեմ հրապարակային պայքարի :[128]

Այս փաստը տարբեր երանգավորումներով երևում է ինչպես Գաղատացիներին ուղղված թղթում, այնպես էլ Գործք Առաքելոցում,[129] և դառնում Երուսաղեմի խորհուրդ անունով հայտնի հաշտություն, որում հաղթում է Պողոսի՝ թլպատման ծիսակարգը չվերականգնելու դիրքորոշումը:[130]

Խորհրդի կողմից ընդունված որոշումը դարձավ նախնական քիրստոնեությունից հրեական արմատներով ազատագրման առաջընթաց՝ տիրեզերական առաքելության առաջ դուռ բացելու համար: [131] Այնտեղ լուծված հարցը ճիշտ ժամանակին էր,[132][133] թեև առաջադրված խնդիրը շատ ավելի մեծ էր: Արդյունքում, Պողոսն ավելի անպետք հայտարարեց հուդայական մշակույթին բնորոշ գործողությունները, որոնք ընդգրկում էին ոչ միայն թլպատումը (Գաղատացիներ 6, 12), այլ նաև պահպանողականությունը (Գաղատացիներ 4,10), որպեսզի ի վերջո հանգի այն գաղափարին, որ մարդը չէ, որ ձեռք է բերում իր սեփական արդարացումը՝ որպես աստվածային Օրենքի զննության արդյունք, այլ Քրիստոսի զոհաբերությունն է նրան աստիճանաբար արդարացնում նրան, այսինքն՝ փրկությունը Աստծու կողմից տրվող շնորհ է (Հռոմեացիներ 3, 21-30):[134]

Հակասություններն Անտիոքում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրբ Պետրոսն ու Սուրբ Պողոսը (1605թ.), յուղաներկ կտավի վրա, հեղ.՝ Գվիդո Ռենի: Պահպանվում է Բրերայի արվեստի պատկերասրահում: Երկու առաքյալներն էլ վճռական ներկայություն ունեցան Երուսաղեմի խորհրդի ժամանակ և դարձան հետագայում Անտիոքում տեղի ունեցած հակասության գլխավոր կերպարները:

Երուսաղեմի խորհրդից հետո Պողոսն ու Բառնաբասը վերադարձան Անտիոք, որտեղ տեղի ունեցավ մի կարևոր վեճ: Ըստ Գաղատացիներին ուղղված թղթի (2, 12-14)՝ Պետրոսը ճաշում էր հեթանոսների հետ և դադարում է անել դա, երբ գալիս են Հակոբոսի մարդիկ, որոնք առարկում են այդ գործողությանը: [135]

Պողոսը գիտեր Պետրոսի դիրքորոշումը, որին համարում էր Երուսաղեմի եկեղեցու հիմնասյուներից մեկը, [lower-alpha 29] սակայն ստիպված էր առարկել և «ապտակել նրան»: [lower-alpha 30] Նա զգուշացրեց Պետրոսին, որ խախտում է իր սեփական սկզբունքները​,և որ ուղղակիորեն չէր փոխվում ավետարանական ճշմարտության համաձայն:[lower-alpha 31] Հետևաբար, խոսքը պարզապես կարծիքների տարբերության մասին չէր: Ըստ Բորնկամմի՝ Պողոսը Պետրոսի արարքի մեջ տեսնում էր օրինականության անկում, որը երես էր թեքում Ավետարանից և Երուսաղեմում ընդունած համաձայնությունից՝ նվազեցնելով Քրիստոսի հանդեպ հավատը օրենքի նկատմամբ: [136]

Այս դեպքի վերջնական արդյունքը կասկածելի է այն տեսանկյունից, որ մի կարծիքը մյուսի հանդեպ ոգերակայություն ունեցավ: [137][138][139] Ամեն դեպքում կոնֆլիկտը հետևանքներ ունեցավ: Գաղատացիներին ուղղված թղթի համաձայն՝ Բառնաբասը նույնպես Հակոբոսի մարդկանց կողմը բռնեց, և թերևս դա էր պատճառը, որ Պողոսն ու նա բաժանվեցին[lower-alpha 32], և Պողոսը Շիղայի հետ հեռացավ Անտիոքից:

Երկրորդ ճամփորդությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Իգնատյան ուղին՝ հռոմեական ճանապարհ, որը հատում էր Բալկանյան թերակղզին ծովով Ապլա ուղուն միանալու համար, որը տանում էր դեպի Հռոմ: Մասամբ օգտագործվել է Պողոս Տարսոնցու կողմից՝ նրա երկրոդ ճամփորդության ժամանակ:
Հռոմեական կամուրջի հիմքերը, որ հատում էր գետը հին Փիլիպոսի արևմտյան արվարձանների մասում: Սալահատակման ժամանակ օգտագործված և պահպանված քարերը (աջից) Իգնատյան ուղու մի մասն են՝ հռոմեական մայրուղի, որը հեշտացնում էր Մակեդոնիայով ճամփորդությունները դարասկզբին: Հավանաբար դրա հարևանությամբ I դարակեսին ձևավորվեց Փիլիպոսի քրիստոնեական համայնքը՝ Պողոսի ամենաարժևորած համայնքներից մեկը:

Երկրորդ ճամփորդության ժամանակ Պողոսն իրեն ուղեկցող դարձրեց Շիղային: Դուրս եկան Անտիոքից և կտրելով Սիրիայի ու Կիլիկիայի հողերը՝ հասան Դերբե և Լյուստրա՝ Գալիսիայի քաղաքներից: Լյուստրայում նրանց միացավ Տիմոթեոսը (Գործք 16, 1-3): [140] Այնուհետև, Փռյուգիայով քայլելով հասան Գալիսիայի հյուսիս, որտեղ նոր համայնքներ հիմնեցին: Գաղատացիներին ուղղված թղթից իմանում ենք, որ Պողոսը Գալիսիան անցնելիս հիվանդանում է և այդ չպլանավորած մնալու ժամանակ, շնորհիվ նրա քարոզների, այնտեղ առաջանում են գաղատական համայնքները: [lower-alpha 33]Չկարողանալով Բյութանիա գնալ՝ նա Գալիսիայից մեկնում է դեպի Մուսիա և Տրովադա, որտեղ, ենթադրվում է, որ նրան միանում է Ղուկասը:[Nota 7]

Որոշում է Եվրոպա գնալ, և Մակեդոնիայում հիմնում է եվրոպական առաջին քիրստոնեական եկեղեցին՝ Փիլիպեցիների համայնքը: [141]Գանահարվելուց և հռոմեացիների ձեռքով Փիլիպոսում բանտարկվելուց հետո[lower-alpha 34] Pablo pasó a Tesalónica, [lower-alpha 35] Պողոսը անցնում է Թեսաղոնիկե, որտեղ մի կարճ ժամանակ մնում է՝ քարոզելով Ավետարանը և հակասություններ ունենալով հրեաների հետ:

Թեսաղոնիկեի թշնամանքը կարծես թե փոխում է Պողոսի սկզբնական մտադրությունը, որը, ըստ հեղինակների, Կայսրության մայրաքաղաք՝ Հռոմ գնալն էր: Դա ցույց է տալիս այն փաստը, որ Պողոսը անցնում է հայտնի Իգնատյան ուղին, մինչև որ հասնում է Թեսաղոնիկե և փոխում ուղղությունը՝ Հունաստանում ավելի առաջ գնալու համար: [142][143] Արդյունքում, Թեսաղոնիկեում մնալը ավարտվում է Պողոսի փախուստով դեպի Բերեա[lower-alpha 36] և նրա հետագա ճամփորդությամբ դեպի Աթենք,[lower-alpha 37] որտեղ ապարդյուն փորձում է գրավել աթենացիների ուշադրությունը, որոնք հայտնի էին նորարարությունների հանդեպ իրենց կրքով, Արեոպագոսում խաչված Քրիստոսի ավետարանի մասին քննարկումով: [lower-alpha 38] Այնտեղից ուղևորվում է Կորնթոս, որտեղ մնում է մեկուկես տարի՝[lower-alpha 39] հյուրընկալվելով հուդայական-քրիստոնեական Ակյուղաս և Պրիսիկիլա ամուսիններին[lower-alpha 40], որոնք արտքասվել էին Հռոմից Կլավդիոս կայսեր հրամանագրով, [144] և որոնք դառնում են Պողոսի սիրելի ընկերները:[145] Եփեսոսում մնալու ժամանակ Պողոսը տարվում է Աքայայի բդեշխի փոխանորդ Գալիոնի ատյան:[lower-alpha 41] Խոսքը Լուցիուս Հունիս Աննեուս Գալիոնի մասին է՝ փիլիսոփա Սենեկայի եղբոր, որի մանդատը նշվում է այսպես կոչված Դելֆյան արձանագրությունում՝ էպիգրաֆիական ապացույց, որ գտնվում է Ապոլլոնի տաճարում և հայտնաբերվել է 1905թ.: [146] Այդ ապացույցը պատմական տեսանկյունից համարվում է կարևոր ու ապահով փաստ,[147][148][149] և թույլ է տալիս Կորնթոսում Պողոսի գտնված ժամանակը թվագրել 50-51թթ.: [150] 51թ. Պողոսը գրում է թեսաղոնիկեցիներին ուղղված առաջին թուղթը՝ Նոր կտակարանի ամենահին փաստաթուղթը: Հաջորդ տարի վերադառնում է Անտիոք:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. http://uk.reuters.com/article/2010/01/05/uk-britain-glasgow-novel-factbox-idUKTRE6042NT20100105
  2. Evangelist L. t. 1-19 // Գործք առաքելոց
  3. (Becker 2007, էջ 55:) «…solían llevar […] un segundo nombre…»
  4. (Escuela bíblica de Jerusalén 1976, էջ 1803.)
  5. Կաղապար:Cita libro
  6. (Brown 2002, էջ 557:) «Junto con Jesús, Pablo ha sido el personaje más influyente en la historia de la cristiandad».
  7. (Vidal García 2007, էջ 11:) «Obviamente, esa presencia de Pablo en el cristianismo de los orígenes no fue la de un simple testigo, sino la de un actor cualificado y, en varios aspectos, único».
  8. (Fabris 1999)
  9. (Bornkamm 2002, էջ 89:) «Pablo pasa por ser precisamente el apóstol de las naciones. De ningún otro misionero del cristianismo primitivo ha llegado hasta nosotros que apuntase tan lejos y que se propusiese llevar el evangelio hasta los confines del mundo entonces conocido».
  10. (Fitzmyer 1972, էջ 570:) «Ante todo era un apóstol, un misionero, un predicador. Sus cartas iban dirigidas a diferentes comunidades y personas con intención de llevar adelante su designio de edificar la Iglesia. Se sirvió del género epistolar como de un medio para difundir su conocimiento del mensaje cristiano y, sobre todo, con vistas a aplicarlo a los problemas concretos surgidos en aquellas zonas que no podía visitar personalmente. Estos problemas le servían frecuentemente como punto de arranque para tratar de manera más amplia y trascendente las verdades fundamentales de la fe y la conducta cristianas».
  11. (Theissen 2002, էջեր 300-309:) «…cuatro corrientes básicas en el cristianismo primitivo». Las otras tres corrientes de pensamiento podrían esquematizarse escriturísticamente en: (1) el judeo-cristianismo, representado por los escritos derivados de las posturas de Santiago el Justo y de Simón Pedro; (2) el complejo cristianismo sinóptico (que abarca desde el judeo-cristianismo del Evangelio de Mateo hasta el pagano-cristianismo del Evangelio de Lucas y de los Hechos de los Apóstoles), y (3) el cristianismo joánico.
  12. (Brown 2002, էջ 557:) «Esta amplitud (de su influencia), junto con la profundidad de su pensamiento y la pasión de su compromiso, han supuesto que — desde que sus cartas llegaron a ser parte del NT — no haya habido cristiano al que no haya afectado lo que este personaje ha escrito. Ya conozcan bien o mal a Pablo, todos los cristianos son hijos de él en la fe a través de lo que se les ha enseñado sobre la doctrina y la piedad».
  13. (Vidal García 2007, էջ 36:) «… (las cartas) emplean siempre el nombre helenista Pablo»
  14. (Vidal García 2007, էջ 36.)
  15. (Bornkamm 2002, էջ 36.) Bornkamm hace notar la ausencia de base para afirmar que Pablo haya adoptado este nombre «tras su conversión», lo que no puede deducirse ni de sus cartas ni del relato de los Hechos: «Es una opinión errónea, por extendida que esté, que Pablo tomó ese nombre a partir de su conversión».
  16. (Vidal García 2007, էջ 36:) «…era un fenómeno ordinario…»
  17. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Brown-558 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  18. (Fitzmyer 1972, էջ 548:) «…forma griega del conocido cognomen o nombre de familia romano Paulus, usado por la gran gens Emilia».
  19. (Fitzmyer 1972, էջ 552:) «Marco Antonio concedió a la ciudad la libertad, la inmunidad y el derecho de ciudadanía; Augusto confirmó estos privilegios. La condición de civis romanus que ostentaba Pablo se debía indudablemente al estatuto de ciudad libre que poseía Tarso».
  20. (Brown 2002, էջ 559:) «… la ciudadanía romana pudo haber llegado a Pablo a través de su familia, más bien que por su estatus de judío de Tarso».
  21. (Fitzmyer 1972, էջեր 548-549:) «…nada tiene que ver con la estatura o modestia de Pablo de Tarso».
  22. Կաղապար:Cita libro
  23. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Agamben2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  24. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Agamben3 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  25. (Fitzmyer 1972, էջ 549:) «Lo poco que sabemos acerca del Apóstol ha llegado hasta nosotros a través de dos fuentes: (1) sus cartas, principalmente Gal 1:15-23; 2:1-14; Flp 3:5-6; 4:16; 1 Cor 7:7; 16:5-8; 2 Cor 2:1.9-13; 11:32-33; 12:2-4.14.21; 13:1.10; Rom 11:1; 15:22-28. Los detalles de las Pastorales sólo pueden utilizarse en el supuesto de que estas cartas sean auténticas composiciones paulinas; y (2) Hechos de los Apóstoles 7:58; 8:1-3; 9:1-30; 11:25-30; 12:25; 13:1-28:31».
  26. (Penna 2000, էջ 1802:) «[…] los Hechos […] pasan por alto el punto fuerte de la justificación por la fe sin las obras de la Ley».
  27. Կաղապար:Cita libro
  28. Կաղապար:Cita libro
  29. (Penna 2000, էջեր 1801-1802:) «Hoy se les niega en general su paternidad directa, atribuyéndolas a varias figuras de discípulos póstumos por motivos tanto estilísticos (diferencias de léxico y de sintaxis) como teológicos (diversificación sobre algunos puntos de pensamiento especialmente cristológico y eclesiológico), de encuadre histórico (dificultad para situarlas en una sucesión creíble de los acontecimientos biográficos); esto vale sobre todo para las denominadas «pastorales» (Primera y Segunda epístola a Timoteo y Epístola a Tito)».
  30. (Escuela bíblica de Jerusalén 1976, էջեր 1597-1608.)
  31. (Becker 2007, էջ 49:) «…se consideraba a uno viejo cuando tenía alrededor de cincuenta años».
  32. (Vidal García 2007, էջ 28:) «…a comienzos del siglo I».
  33. (Becker 2007, էջ 48:) «…en torno al 10 d. C».
  34. (Bornkamm 2002, էջ 11:) «…finales del siglo I a. C. y comienzos del siglo I d. C».
  35. (Fitzmyer 1972, էջ 551:) «…su nacimiento no pudo ocurrir después del año 10 d. C».
  36. (Bornkamm 2002, էջ 33:) «… esa información… sin duda digna de crédito…»
  37. (Becker 2007, էջ 54:) «Estos datos parecen fiables…»
  38. (Vidal García 2007, էջ 35:) «No parece que se deba sospechar de la fiabilidad histórica de esa noticia…»
  39. (Vidal García 2007, էջ 35:) «…su lengua materna es el griego…»
  40. (Becker 2007, էջ 52:) «…el griego no fue para él una lengua extranjera…»
  41. (Becker 2007, էջ 52.)
  42. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Becker52 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  43. (Vidal García 2007, էջ 35.)
  44. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Vidal352 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  45. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Becker523 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  46. (Vidal García 2007, էջ 35:) «…no parece tratarse de una tradición antigua y fidedigna…»
  47. (Bornkamm 2002, էջ 33:) «…una floreciente ciudad helenística…»
  48. (Bornkamm 2002, էջ 33:) «…es la capital…»
  49. (Vidal García 2007, էջ 35:) «…desde el año 64 a. C».
  50. (Becker 2007, էջ 54:) «…Cidno…»
  51. (Vidal García 2007, էջ 35:) «…por ella pasaba la vía principal que unía a Siria con Anatolia…»
  52. (Becker 2007, էջ 54:) «Era uno de los lugares conocidos por su educación estoica».
  53. (Vidal García 2007, էջ 35:) «…floreciente escuela estoica…»
  54. (Fitzmyer 1972, էջ 570:) «Estrabón (Geografía,XIV,673) habla de sus escuelas, que superaban a las de Atenas y Alejandría. Sus estudiantes eran los mismos cilicianos, no extranjeros, como ocurría en Atenas y Alejandría; ello es índice del nivel cultural de la población nativa. El político y filósofo estoico Atenodoro Cananita, famoso como consejero y maestro del emperador Augusto, se retiró a Tarso el año 15 antes de Cristo. Allí se le encomendó la tarea de revisar las instituciones democráticas y cívicas. Hubo otros filósofos, tanto estoicos como epicúreos, que se establecieron en Tarso y allí impartieron sus enseñanzas. Romanos famosos visitaron la ciudad: Cicerón, Julio César, Augusto. Fue allí donde Marco Antonio dispensó un recibimiento regio a Cleopatra cuando ésta desembarcó. Tal era la ciudad en que nació Pablo y en que probablemente recibió parte de su primera educación; de ahí que dijera con orgullo que era "ciudadano de una ciudad nada desconocida" (Hechos 21, 39)».
  55. (Fitzmyer 1972, էջ 551:) «Desde su nacimiento disfrutó de la condición de ciudadano romano».
  56. (Bornkamm 2002, էջ 36:) «Su posición como ciudadano romano jugó repetidamente un papel importante…»
  57. (Becker 2007, էջ 54:) «…no consta pues con plena certeza, pero es probable…»
  58. (Vidal García 2007, էջ 32:) «…se trata de una noticia claramente sospechosa…»
  59. (Vidal García 2007, էջ 33:) «…cuya aplicación a ciudadanos estaba prohibida legalmente…»
  60. (Bornkamm 2002, էջ 36:) «…su nombre bien romano…»
  61. (Becker 2007, էջ 54.)
  62. (Becker 2007, էջ 54:) «…la antigüedad ofrece casos de judíos a los que la ciudadanía romana no libró de la crucifixión y la flagelación».
  63. (Vidal García 2007, էջ 33:) «En alguna ocasión se aplicó a ciudadanos romanos este tipo de castigos…»
  64. (Becker 2007, էջ 54:) «El caso era distinto cuando se trataba de personas significadas o agitadores antiromanos… que eran trasladadas a Roma aunque no poseyeran la ciudadanía romana…»
  65. (Vidal García 2007, էջ 33:) «…en procesos de pena capital ese recurso no era exclusivo de ciudadanos romanos».
  66. Կաղապար:Cita publicación
  67. (Fitzmyer 1972, էջ 553:) «…se refiere a Gamaliel I el Viejo, cuyo apogeo en Jerusalén se sitúa en los años 20-50».
  68. (Brown 2002, էջ 559:) «La mayoría, probablemente, de los estudiosos mantiene que Pablo fue criado y educado en Tarso. Escribía un buen griego y dominaba las técnicas básicas de la retórica helenística, citaba las Escrituras en griego y conocía los libros deuterocanónicos compuestos o conservados en esta lengua. Tarso tenía excelentes escuelas y una reputación de ciudad culta; aunque estas instituciones fueran paganas, los jóvenes judíos pudieran tener acceso a una formación esencial en escritura, retórica y dialéctica, para permitirles actuar competitivamente».
  69. (Penna 2000, էջ 1803:) «En Tarso Pablo pasa su infancia, tal vez hasta los 13 años ([…] cuando según la Misná al niño hebreo se le consideraba "maduro para los preceptos"), frecuentando allí una escuela elemental si bien en ámbito judío, donde aprendió el griego y sobre todo la Biblia en lengua griega, con la que se mostrará familiarizado».
  70. (Penna 2000, էջ 1803:) «Habiéndose trasladado de adolescente a Jerusalén (donde tenía lazos de parentesco; cf. Hechos 23,16)…»
  71. (Brown 2002, էջ 563.)
  72. (Vidal García 2007, էջ 36-37:) «Esa noticia se hace sospechosa […] en contra de esa noticia está, en primer lugar, el dato de Gálatas 1, 17 ("me fui a Arabia, de donde volví de nuevo a Damasco"), que supone una estancia permanente de Pablo en Damasco al encontrarse por primera vez con el movimiento cristiano. Y también está en contra de esa noticia la declaración expresa de Gálatas 1, 22-23, que afirma un desconocimiento de Pablo por parte de "las comunidades de Judea", entre las cuales se cuenta la comunidad central de Jerusalén».
  73. (Penna 2000, էջ 1803:) «[…] a los pies de Gamaliel el Viejo, de quien la Mishná hablará en términos encomiásticos, señalando que "con su muerte cesó el honor de la Ley y desaparecieron la pureza y la abstinencia" (Sotah 9,15)».
  74. Կաղապար:Cita publicación
  75. (Fitzmyer 1972, էջ 548:) «Según J. Jeremías (Zeitschrift für die Neutestamentliche Wissenschaft 25 [1926], 310-12; Zeitschrift für die Neutestamentliche Wissenschaft 28 [1929], 321-23), cuando Pablo se convirtió no era simplemente un discípulo rabínico (talmid hákam), sino un maestro reconocido, con capacidad para formular decisiones legales. Es la categoría que se le presupone por el papel que desempeñaba cuando marchó a Damasco (Hechos 9:1-2; 22, 5; 26, 12); semejante autoridad sólo podía conferirse a una persona cualificada».
  76. (Escuela bíblica de Jerusalén 1976, էջ 1683:) «Al concluir la carta (en Filipenses 3, 1), Pablo inicia un nuevo tema. Este nuevo comienzo hace pensar a algunos que el pasaje 3:1 — 4:1 había sido anteriormente un escrito independiente».
  77. (Vidal García 2007, էջ 38:) «Esta glosa, que forma parte de la amplia añadidura de Filipenses 3, 1b — 4,1 refleja también una situación posterior al año 70 d. C., en la que el cristianismo estaba ya radicalmente separado del judaísmo, y el «fariseo» era el representante del judío estricto, "celoso" (Filipenses 3, 6)».
  78. En el año 70, en el transcurso del conflicto que enfrentó a judíos y romanos, el futuro emperador Tito destruyó el templo de Jerusalén (Crossan, John (2007). El Jesús de la historia: Vida de un campesino judío. Barcelona: Editorial Crítica. ISBN 84-8432-885-6. página 49). Esta desgracia marcó la literatura judía y cristiana posterior, a punto tal que se puede inferir si un escrito es anterior o no al año 70 en función de que presuma conocimiento de este hecho.
  79. Կաղապար:Cita libro
  80. (Becker 2007, էջ 59:) «No hay motivo alguno para dudar de su propia calificación como antiguo fariseo…»
  81. (Bornkamm 2002, էջ 42:) «Al decidirse por la corriente farisaica…»
  82. (Fitzmyer 1972, էջեր 553-554:) «…¿conoció a Jesús? En sus cartas no hay indicio alguno de que así fuera. Tampoco 2 Corintios 5, 16 implica necesariamente que ocurriera tal cosa: «Aunque en otro tiempo contemplamos a Cristo desde un punto de vista humano, ya no le miramos así». Ello se refiere con toda probabilidad a la actitud de Pablo para con Jesús, cuando perseguía a la Iglesia; indudablemente sabía cuánto Jesús significaba y cuáles eran las pretensiones de sus discípulos. De otro modo resultaría dificilísimo explicar su ardiente persecución de este nuevo "Camino"».
  83. (Penna 2000, էջեր 1803-1804:) «No tenemos el menor indicio de contacto alguno con Jesús de Nazaret, crucificado probablemente en el año 30, aunque es verosímil que Pablo estuviese en Jerusalén por la pascua de aquel año (cf. Deuteronomio 16:16). Pero una sana exégesis de 2 Corintios 5, 16 no permite una conclusión de este género».
  84. (Brown 2002, էջ 562:) «Las cartas no sugieren que Pablo hubiera visto a Jesús durante su vida pública o en la crucifixión, con lo cual arrojan dudas implícitas sobre una continua presencia del Apóstol en Jerusalén en los años 26-30/33».
  85. (Brown 2002, էջեր 562-563:) «…da pie a la posibilidad de que a comienzos de los años 30 (antes de la muerte de Esteban), Pablo, quien tenía entonces unos 20 años y quien había recibido ya una sólida educación judía en Tarso, viajara a Jerusalén para estudiar la Ley…»
  86. (Penna 2000, էջ 1804:) «Su primer contacto seguro con el naciente cristianismo…»
  87. La cronología paulina más tradicional ubica la lapidación de Esteban y la siguiente «conversión» de Pablo a Cristo hacia el año 36. Así, Joseph A. Fitzmyer (1972) señala: «Este martirio y la subsiguiente persecución de la Iglesia encaja bien en el cambio de prefectos que se produjo el año 36» (p. 554). Por su parte, la Escuela bíblica de Jerusalén (1976) ubica la muerte de Esteban hacia el año 34 (p. 1804). Brown (2002) resume que la postura revisionista la ubica entre 30 y 34 (p. 566).
  88. (Vidal García 2007, էջ 33:) «Fue más bien el autor de esa obra (Hechos) quien introdujo en el relato tradicional la figura de Pablo, pero sólo como simple testigo del acontecimiento, ya que, curiosamente, se trata de una simple figura estática, que aprueba pero no actúa directamente (Hechos 7, 58b; 8, 1a)».
  89. (Bornkamm 2002, էջ 47-48:) «También habla inequívocamente contra la descripción lucana la información de Gálatas 1, 22, en la cual el apóstol afirma que era un desconocido para las comunidades de Judea —por consiguiente, ante todo para la de Jerusalén—; sólo más tarde, cuando el rival de otro tiempo se convirtió en el triunfante misionero de Siria y Cilicia, comenzó él a ser noticia. Esto en un hombre que, ya en Jerusalén durante la persecución de los cristianos, ha de haber desempeñado el papel decisivo que Lucas le atribuye (Hechos 22, 4 ss.), resulta absolutamente inimaginable. Por esto es tan difícil suponer que Pablo estuvo ya presente en la lapidación de Esteban (Hechos 7, 58; 8, 1); todo hace pensar que esta noticia está manipulada por Lucas».
  90. Կաղապար:Cita libro Este libro ha recibido varias recensiones positivas, recopiladas por Robert North (1996), Elenchus of Biblica 1993, Roma: Editrice Pontificio Istituto Biblico, p. 396. Según Antonio Piñero, es el «único libro que conozco que trata con solvencia este tema (Pablo precristiano)».
  91. (Vidal García 2007, էջ 42-43:) «No se trató, pues, de la persecución de los grupos cristianos en Jerusalén y Judea, como afirma el libro de los Hechos (7, 58; 8, 1-3; 9, 1-2.13-14.21; 22, 4-5; 26, 9-12). Parece que ese dato no se debe a la realidad histórica, sino a la típica imagen monolítica sobre los orígenes cristianos que presenta Hechos. […] El conflicto tuvo, más bien, un carácter local, y las partes implicadas fueron la colonia judía de Damasco y el grupo cristiano surgido en la ciudad».
  92. (Bornkamm 2002, էջ 48:) «Discutible resulta también la visión que nos ofrecen los Hechos del proceder de Pablo en Damasco. Que él, investido de plenos poderes por el sumo sacerdote, fuese allá para detener a los cristianos y llevarles a rastras a comparecer ante el tribunal de Jerusalén, es insostenible, por la sencilla razón de que el sanedrín, o tribunal supremo, jamás poseyó, bajo la administración romana, semejante jurisdicción, que iba mucho más allá de las fronteras de Judea. Por esto tenemos que admitir que el fariseo Pablo actuaba dentro de los márgenes del poder coercitivo interno concedido a las comunidades sinagogales (flagelación, destierro, excomunión)».
  93. (Barbaglio 2009, էջ 103:) «La persecución debía consistir en las penas corporales previstas en el código de las sinagogas para los transgresores, las mismas que Pablo sufrirá como apóstol: "Cinco veces he recibido de los judíos los cuarenta latigazos menos uno" (2 Corintios 11, 24)».
  94. Կաղապար:Cita libro
  95. (Theissen 2002, էջ 259:) «(Pablo) era consciente de que su judaísmo no era típico del judaísmo en general. Pablo recuerda que había aventajado a todos los contemporáneos en el celo por el judaísmo (Gálatas 1, 14)».
  96. Կաղապար:Cita libro
  97. (Brown 2002, էջ 564:) «Aunque utilizo el término convencional de "conversión", no deseo sugerir que la llegada a la fe en Jesús por parte de Pablo significara el comienzo de una vida "honesta" (Filipenses 3, 6, previamente había sido "irreprensible" en su observancia de la Ley) o que se convirtiera desde el judaísmo a una nueva religión. De hecho, el Apóstol nunca habla de conversión, sino de llamada o misión. Sin embargo, Pablo experimentó un cambio o mutación de valores cuando reconsideró la importancia de la Ley de Moisés a la luz de lo que Dios había hecho en Jesús (Cf. Craffert, P.F. (1989). Paul's Damascus experience as reflected in Galatians 1: Call or conversion? Scriptura 29:36-47)».
  98. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Fernández2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  99. Կաղապար:Cita libro
  100. (Brown 2002, էջ 564:) «Es un problema notorio que esos tres relatos no están de acuerdo en los detalles…»
  101. (Fitzmyer 1972, էջ 554:) «…el mensaje esencial transmitido a Pablo es el mismo. Los tres relatos están de acuerdo en este punto… Las variantes pueden ser debidas a las diferentes fuentes de información utilizadas por Lucas».
  102. (Escuela bíblica de Jerusalén 1976, էջ 1563.) «[…] este acontecimiento capital para la historia de la Iglesia […]»
  103. Կաղապար:Cita publicación
  104. Կաղապար:Cita libro
  105. Կաղապար:Cita publicación
  106. Կաղապար:Cita publicación
  107. Կաղապար:Cita publicación
  108. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Landsborough2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  109. Կաղապար:Cita publicación
  110. (Brown 2002, էջ 565:) «El emperador Calígula (37-41) concedió el dominio sobre Damasco a este rey nabateo; por ello muchos sitúan la conversión de Pablo hacia el 36 y su huida de aquella ciudad y llegada a Jerusalén en el 39».
  111. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Fernández3 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  112. (Brown 2002, էջ 565:) «[…] se ha sugerido que fue en este período cuando recibió toda, o parte de, esta tradición».
  113. (Fitzmyer 1972, էջ 556:) «El episodio debe asociarse con el hambre que afectó extensamente al Mediterráneo oriental durante el reinado del emperador Claudio y a Palestina especialmente hacia el año 46».
  114. (Brown 2002, էջեր 568-569:) «Una de las principales objeciones a las que ha de hacer frente el uso de los Hechos (de los Apóstoles) como guía de la vida de Pablo es que en sus cartas el Apóstol no muestra conciencia alguna de haber realizado tres viajes misioneros. Se ha argumentado mordazmente que si alguien hubiera preguntado al Pablo de las cartas "¿En qué viaje estás ahora?", no habría sabido de qué se le estaba hablando. Mas, hasta cierto punto, lo mismo puede decirse del Pablo de los Hechos, los cuales nunca mencionan explícitamente tres viajes misioneros. Ciertamente los Hechos señalan que Pablo estuvo en Corinto durante año y medio y tres en Éfeso, por lo que no viajaba en el sentido ordinario del término. Los tres viajes son solo una clasificación conveniente propuesta por los estudiosos de los Hechos, y nosotros la utilizaremos en ese sentido».
  115. Կաղապար:Cita publicación
  116. (Brown 2002, էջեր 588-589:) «Se ha afirmado a menudo que la famosa red romana de carreteras facilitó la expansión del cristianismo, y las películas de romanos nos pintan a las cuadrigas deslizándose a lo largo de esas vías pavimentadas con duras losas. Sin duda alguna Pablo aprovechó tales caminos cuando pudo pero en muchas regiones no pudo gozar de tal lujo. El Apóstol, además, fue un artesano itinerante que hubo de luchar para conseguir dinero para alimentarse. Un vehículo con ruedas habría estado fuera de sus posibilidades. Viajar a caballo era dificultoso, puesto que no se utilizaban estos animales para largas distancias y se necesitaba estar ducho en equitación (dada la ausencia de sillas y arreos tal como hoy los conocemos). Pablo probablemente no tuvo posibilidades o deseos de gastar dinero en un asno que transportara su equipaje, puesto que los soldados se sentían inclinados a requisar tales animales de los viandantes que no podían ofrecer resistencia. De este modo podemos imaginarnos a Pablo marchando a lo largo de los caminos acarreando sus limitadas posesiones en un saco, cubriendo cada día un máximo de treinta kilómetros».
  117. Կաղապար:Cita libro
  118. (Brown 2002, էջ 589:) «La mofa y el desprecio de esos gentiles tan cultos por ese balbuceante y andrajoso vendedor de ideas tal como nos lo pintan Hechos 17, 18 suena a verdadero. Además, los relatos de los Hechos que nos cuentan cómo era arrastrado ante los magistrados y arrojado a prisión proyectan luz sobre los que Pablo llama "peligros por parte de los gentiles"».
  119. (Brown 2002, էջ 590:) «[…] todo ello recibe confirmación de las cinco veces en las que fue sancionado por los "judíos" con treinta y nueve latigazos, castigo propio de la disciplina sinagogal».
  120. (Brown 2002, էջ 590:) «[…] dedica gran parte de su Carta a los gálatas a contrarrestar la labor de […] falsos hermanos, porque minaban su trabajo intentando predicar otro evangelio. La correspondencia con los corintios también muestra vívidamente su angustia por las iglesias».
  121. Կաղապար:Cita libro Uno de los aportes originales de Deissmann en su análisis del «Pablo histórico» realizado a principios del siglo XX, que contrastó con muchas posiciones académicas del siglo XIX centradas en la «teología paulina», radicó en su indicación de que el legado de Pablo no fue una teología sistemática escrita, sino una «experiencia personal» de Cristo resucitado, que «compartió con entusiasmo» tanto con judíos como con gentiles «en todo el mundo mediterráneo».
  122. (Fitzmyer 1972, էջ 557:) «El hecho de que en la primera parte del relato se anteponga el nombre de Bernabé parece indicar que éste era el jefe efectivo en un principio».
  123. (Brown 2002, էջ 569:) «En Gálatas 2, 1-3 recuerda que estuvo predicando a los gentiles antes del concilio de Jerusalén en el (año) 49 […] y en 2 Corintios 11,25 menciona que fue lapidado (mientras estaba en Listra, según Hechos 14, 19 […]»
  124. (Fitzmyer 1972, էջեր 557-558:) «[…] muy probablemente conversos con un trasfondo fariseo […]»
  125. (Theissen 2002, էջ 201:) «Judíos circuncisos y paganos incircuncisos vivían juntos y con igualdad de derechos en las comunidades recién fundadas. Los que renunciaban a la circuncisión lo hacían por convicción interna. La circuncisión era considerada como señal de separación entre judíos y paganos».
  126. (Fitzmyer 1972, էջ 558:) «En Gálatas 2, 2 (Pablo) afirma que (la visita a Jerusalén) fue motivada por una "revelación", detalle que no se menciona en Hechos 15,2».
  127. (Brown 2002, էջ 566:) «Cronología paulina: Concilio de Jerusalén. Tradicional: año 49. Revisionista: 47/51».
  128. (Theissen 2002, էջ 262:) «[…] argumento para advertir contra el peligro de adoptar la circuncisión […] Confluían así una crisis —presente— en las comunidades y otra crisis personal —de un pasado ya remoto— de Pablo. La una venía a interpretar la otra».
  129. (Brown 2002, էջ 569:) «Aunque hay diferencias entre los dos relatos, ambos están de acuerdo en que en esa reunión estuvieron Pablo, Santiago (el hermano del Señor) y Pedro (Cefas), y en que había un grupo opuesto a Pablo que insistía en que los paganos recibieran la circuncisión».
  130. (Fitzmyer 1972, էջ 558:) «Salió triunfante la postura de Pablo; los "principales" no añadieron nada a su evangelio (Gálatas 2,6)».
  131. (Theissen 2002, էջ 199:) «El comienzo del proceso hacia la autonomía de la religión cristiana primitiva: el concilio de los apóstoles y Pablo».
  132. (Fitzmyer 1972, էջ 558:) «De Gálatas 2, 1-10 se saca la conclusión de que la única cuestión planteada y resuelta allí fue la referente a la circuncisión».
  133. (Penna 2000, էջ 1805:) «Lucas (en los Hechos de los Apóstoles) añade la solicitud de cuatro cláusulas levíticas, a las que los paganos convertidos deberían atenerse aun renunciando a la cincuncisión (a saber: abstenerse a las carnes inmoladas a los dioses, de la sangre, de los animales ahogados y de los matrimonios prohibidos por la ley levítica) pero Pablo en sus cartas no demuestra conocer estas disposiciones».
  134. (Escuela bíblica de Jerusalén 1976, էջեր 1602-1603:) «La Ley de Moisés, buena y santa en sí (Romanos 7, 12), hizo que el hombre conociera la voluntad de Dios, pero sin comunicarle la fuerza interior para cumplirla; por lo mismo, no consiguió más que hacerle consciente de su pecado y de la necesidad que tiene de la ayuda de Dios (Gálatas 3, 19-22; Romanos 3,20). Pues bien, esa ayuda de pura gracia […] acaba de ser concedida en Cristo».
  135. (Fitzmyer 1972, էջ 570:) «[…] sin duda, cristianos de acusadas tendencias fariseas, que criticaron a Pedro por comer con los gentiles convertidos. Pedro cedió ante sus críticas y se apartó de los gentiles. Su gesto hizo que otros muchos judeo-cristianos, incluso Bernabé, lo imitaran».
  136. (Bornkamm 2002, էջեր 84-85:) «[…] en aquella ocasión estaba en juego nada más y nada menos que el mensaje de Cristo y la misma fe. Para él (Pablo), el conflicto no consistía en una insignificante divergencia de pareceres, en cuyo caso él debía estar dispuesto a llegar a una fórmula de compromiso. Más bien da a esta cuestión una importancia fundamental que lo abarca todo.[…] Estaba personalmente convencido de que la unidad de la iglesia, la superación de la ley como camino de salvación y la verdad del evangelio, debía ser proclamada también precisamente en la participación de judíos y no judíos en una comida común. La cuestión de procedimiento es para Pablo, en este caso, absolutarrnente determinante.[…] Lo que a otros podía parecer insignificante y hasta aceptable por amor a la unidad de la iglesia –al menos la paz con Jerusalén sí estaba en juego- se convirtió para él en el campo de batalla, en el que había que luchar por la verdad y la libertad […]»
  137. (Fitzmyer 1972, էջ 558:) «Pablo no afirma directamente en Gálatas que su intervención lograra el éxito, pero esto es lo que parece desprenderse del texto».
  138. (Brown 2002, էջ 570:) «[…] (Pablo) perdió la batalla respecto a las leyes sobre la pureza dietética. […] eso puede explicar por qué Antioquía no tiene desde entonces un papel importante como base de la actividad del Apóstol».
  139. (Vidal García 2007, էջ 101:) «Si Pablo hubiese convencido a la comunidad antioquena en su reacción contra Pedro en la asamblea plenaria, de seguro que lo hubiera dicho, ya que le habría venido muy bien para la argumentación de la carta.[…] Esto quiere decir que Pablo fue el perdedor en el conflicto antioqueno».
  140. (Bornkamm 2002, էջեր 89-90:) «Lucas nos informa de que los viajeros pasaron primero por las comunidades anteriormente fundadas, en una de las cuales, la de Listra, ganó Pablo, como colaborador, a Timoteo, a quien a menudo cita en sus cartas […]»
  141. (Bornkamm 2002, էջեր 90-91:) «[…] no hay duda de que, tras su actuación en Galacia, siguió inmediatamente adelante en dirección noroeste. Filipos —con su nombre romano entero: Colonia Augusta Julia Philippensis— es suelo romano por título especial, ya que, en memoria de la victoriosa batalla librada por Octavio (más tarde César Augusto) y Antonio contra los asesinos de César (42 d. C.), fue convertida por los triunfadores en una ciudad de veteranos y distinguida con el ius italicum, o sea, con los privilegios de una ciudad romana. Aquí, en Filipos, nace la primera comunidad en suelo europeo, que más tarde había de seguir ligada al apóstol como ninguna otra (Filipenses 4, 15)».
  142. (Vidal García 2007, էջ 105:) «[…] lo que el equipo misional paulino hace al alcanzar Europa en Neápolis es seguir la vía Egnacia hacia occidente, es decir, en dirección a Roma. Sólo a raíz de la hostilidad en Tesalónica, el equipo paulino abandona la dirección hacia occidente por la vía Egnacia y desciende hacia el sur, aplazando así su ida a Roma. Es probable que precisamente a este tiempo se refiera la noticia de Romanos 1, 13-15 y Romanos, 15:22-23 sobre el intento fallido de Pablo de llegar a Roma. Esto quiere decir que la intención de Pablo al salir de Antioquía para iniciar su misión autónoma fue llegar hasta la misma Roma, la capital del imperio. Pero las cosas se le fueron complicando, y ese viaje a la gran metrópoli sólo pudo efectuarlo mucho más tarde y de un modo muy diferente del que había proyectado. Con todo, el horizonte mundial que ese proyecto de viaje a Roma marcaba ya en el inicio de su misión autónoma lo conservó Pablo a lo largo de toda ella».
  143. (Bornkamm 2002, էջ 91:) «De Filipos arranca en dirección al occidente la famosa Vía Egnatia, ruta importante tanto desde el punto de vista estratégico como desde el económico, que enlaza el oeste del imperio con el este».
  144. (Escuela bíblica de Jerusalén 1976, էջ 1579:) «Este decreto, conocido por Suetonio, podría datar del 49 […]».
  145. (Brown 2002, էջ 571:) «[…] habrían de navegar con él hasta Éfeso, llegaron a ser amigos de por vida y colaboradores tanto en Éfeso como en Roma».
  146. Կաղապար:Cita libro
  147. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Fernández4 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  148. (Fitzmyer 1972, էջ 551:) «[…]ésa es la fecha cardinal para la cronología paulina y nos sirve para encajar los restantes detalles en un esquema coherente y satisfactorio».
  149. (Brown 2002, էջ 571:) «[…] punto fijo de la cronología paulina […]
  150. Կաղապար:Cita publicación


Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding <references group="lower-alpha"/> tag was found, or a closing </ref> is missing
Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "Nota", but no corresponding <references group="Nota"/> tag was found, or a closing </ref> is missing