Ստամբուլ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Ստամբուլ
թուրք.՝ İstanbul
Istanbul collage 5j.jpg
Կոորդինատներ: 41°0′36″ հս․ լ. 28°57′37″ ավ. ե. / 41.01000° հս․. լ. 28.96028° ավ. ե. / 41.01000; 28.96028
Երկիր Թուրքիա Թուրքիա
Ենթարկում Քաղաքային համայնք
Նահանգ Ստամբուլի նահանգ
Քաղաքապետ Մևլյութ Ույսալ (ԱԶԿ)
Հիմնադրված է ՔԱ. 667 թ.
Այլ անվանումներ մինչև 330Բյուզանդիոն
մինչև 450Նոր Հռոմ
մինչև 1930Կոնստանդնուպոլիս
Մակերես 2.106 կմ²
ԲԾՄ 100 մ
Պաշտոնական լեզու թուրքերեն
Բնակչություն 14,804,116 մարդ (2016 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով)
Խտություն 6521 մարդ/կմ²
Ազգային կազմ Թուրքեր, հայեր, հույներ, քրդեր, հրեաներ, ալբանացիներ
Կրոնական կազմ մուսուլմաններ, քրիստոնյաներ
Ժամային գոտի UTC+3
Հեռախոսային կոդ +90 212 (ասիական մաս)
+90 216 (եվրոպական մաս)
Փոստային ինդեքսներ 34010-34850
80000-81800
Ավտոմոբիլային կոդ 34
Պաշտոնական կայք ibb.gov.tr(թուրքերեն) (անգլ.)
##Ստամբուլ (Թուրքիա)
Red pog.png
##Ստամբուլ (Ստամբուլ)
Red pog.png

Ստամբուլ (թուրք.՝ İstanbul, անգլ.՝ Istanbul[1][2][3], պատմականորեն հայտնի է որպես Կոստանդնուպոլիս կամ Բյուզանդիոն), Թուրքիայի ամենամեծ քաղաքը և երկրի տնտեսական, մշակութային, գործարար և պատմական կենտրոնը: Ստամբուլը միջմայրցամաքային քաղաք է Եվրասիայում, որը կառուցված է Բոսֆորի նեղուցի վրա: Վերջինս իրարից բաժանում է Եվրոպան և Ասիան: Քաղաքը գտնվում է Սև և Մարմարա ծովերի միջև: Քաղաքի գործարար և պատմական շրջանները գտնվում են եվրոպական հատվածում, իսկ բնակչության մեկ երրորդը բնակվում են ասիական հատվածում[4]: Ստամբուլը համարվում է Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքը:

Ստամբուլը համանուն նահանգի վարչական կենտրոն է: Արվարձանների հետ միասին Ստամբուլի բնակչությունը գերազանցում է 14,7 միլիոնը[5]: Աշխարհի ամենախոշոր քաղաքների ցանկում Ստամբուլը զբաղեցնում է յոթերորդ հորիզոնականը:

Ներկայիս Ստամբուլի Սարայբուրնու թաղամասի տարածքում մ.թ.ա. 667 թվականին կառուցվել է Բյուզանդիոն քաղաքը, որը ժամանակի ընթացքում զարգանալով դարձել է պատմության ամենանշանակալից քաղաքներից մեկը: 330 թվականին Բյուզանդիոնի հիմքի վրա կառուցվել է Կոստանդնուպոլիս քաղաքը, որը շուրջ 16 դար եղել է սկզբում Հռոմեական և Բյուզանդական (330–1204 և 1261–1453 թվականներ) կայսրությունների, այնուհետև Լատինական (1204–1261 թվականներ) և Օսմանյան կայսրությունների մայրաքաղաք[6]: Հռոմեական և բյուզանդական ժամանակաշրջանում քաղաքը եղել է քրիստոնյա արևելքի մայրաքաղաքը, սակայն 1453 թվականին գրավվել է օսմանյան սուլթան Մեհմեդ II Ֆաթիհի կողմից: Դառնալով Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք՝ Կոստանդնուպոլիսը դարձել է իսլամական քաղաքակրթության կենտրոններից մեկը և Օսմանյան խալիֆայության նստավայրը[7]:

Ստամբուլը գտնվում է ռազմավարական և պատմական կարևոր նշանակություն ունեցող տեղանքում, որտեղով անցնում են Մետաքսի ճանապարհը[8], Եվրոպան և Մերձավոր Արևելքն իրար կապող երկաթգիծը, ինչպես նաև Սև և Միջերկրական ծովերն իրար կապող միակ ծովային ճանապարհը: Այդ իսկ պատճառով, Ստամբուլն ունի մեծ և կոսմոպոլիտ բնակչություն, չնայած այն հանգամանքին, որ Թուրքիայի Հանրապետությունը իր անկախությունը հռչակել է միայն 1923 թվականի հոկտեմբերի 29-ին: Չնայած, որ Ինտերբելումի ժամանակաշրջանում Թուրքիայի մայրաքաղաքը Ստամբուլից տեղափոխվեց նորակառույց Անկարա, քաղաքը նորից վերականգնել է իր երբեմնի փառքը և հեղինակությունը: 1950-ական թվականներից սկսած քաղաքի բնակչությունը մեծացել է շուրջ 10 անգամ: Պատճառը Անատոլիայի տարբեր հատվածներից և հարակից երկրներից միգրանտների մեծ հոսքն է Ստամբուլ: Չդիմանալով միգրանտների մեծ հոսքին, քաղաքային իշխանությունների հրամանով սկսեցին կառուցվել նորանոր թաղամասեր, որի արդյունքում էլ Ստամբուլը դարձավ Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքը[9][10]: 20-րդ դարի վերջից սկսած քաղաքում կազմակերպվում են արվեստների, երաժշտության, ֆիլմերի և մշակութային այլ ուղղությունները ներառող փառատոններ, որոնք մինչ օրս շարունակվում են տեղի ունենալ: Ենթակառուցվածքների զարգացման արդյունքում՝ Ստամբուլում ձևավորվել է տրանսպորտային բավականին բարդ համակարգ:

2015 թվականին մոտավորապես 12,56 միլիոն օտարազգի զբոսաշրջիկ է այցելել Ստամբուլ: 2010 թվականին Ստամբուլը ճանաչվել է Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք՝ քաղաքը դարձնելով հինգերորդը՝ ամենաշատ զբոսաշրջիկներ ընդունած քաղաքների ցանկում[11]: Քաղաքի գլխավոր գրավչությունը իր պատմական կենտրոնն է, որի մի մասը ներառված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում, ինչպես նաև մշակութային և զվարճության կենտրոնները, որոնք կարելի է գտնել քաղաքի բնական նավահանգիստ հանդիսացող Ոսկեղջյուրի ողջ երկայնքով մեկ (Բեյօղլու թաղամասում): Հանդիսանալով բազմազգ քաղաք[12]՝ Ստամբուլը ունի ամենարագ աճող տնտեսություններից մեկը աշխարհում[13]: Այստեղ են տեղակայված թուրքական խոշոր կազմակերպությունների կենտրոնակայանները, մեդիաընկերությունների գրասենյակները: Միայն Ստամբուլը ապահովում է Թուրքիայի ՀՆԱ-ի 30 %-ից ավելին[14]: Հենվելով իր սրընթաց աճի և տնտեսական զարգացման ցուցանիշների բարձրացման վրա՝ վերջին 20 տարիների ընթացքում Ստամբուլը 5 անգամ եղել է Ամառային օլիմպիական խաղերի թեկնածու քաղաք[15]:

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ստամբուլի անվանումներ

Քաղաքի առաջին անվանումը եղել է Բյուզանդիոն (հուն.՝ Βυζάντιον, Byzántion), որը քաղաքին մ.թ.ա. 660 թվականին տվել են հիմնադիր հանդիսացող մեգարացիները[16][17][18][19]: Ենթադրվում է, որ անվանումը տրվել է ի պատիվ քաղաքի հիմնադիր Բյուզասի: Հին հունական առասպելաբանության մեջ Բյուզասը եղել է հույն գաղութարարների թագավոր: Ժամանակակից գիտնականները առաջ են քաշել ևս մեկ վարկած, համաձայն որի Բյուզաս անվանումը ունի թրակիական կամ իլլիրիական ծագումնաբանություն և, ուստի, համարվում է մեգերական բնակավայր[20]:

Այն բանից հետո, երբ 330 թվականին Կոստանդին Մեծը Բյուզանդիոնը դարձրեց Հռոմեական կայսրության արևելյան մայրաքաղաք, քաղաքը առավել հայտնի դարձավ «Կոստանդնուպոլիս» («Կոնստանտինոպլ») անվամբ, որը «Κωνσταντινούπολις» բառի լատինացված տարբերակն է և թարգմանաբար նշանակում է «Կոստանդինի քաղաք»[16]: Կոստանդինը խրախուսում էր նաև քաղաքի "Նովա Ռոմա" կամ դրա հունական «Νέα Ῥώμη» Նեա Ռոմ (Նոր Հռոմ) տարբերակների կիրառումը, սակայն վերջիններս մեծ տարածում այդպես էլ չգտան[21]: XIII դարում արաբները օգտագործել են Իսթինպոլին անվանումը[22]: Մինչ Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումը, արևմուտքում Կոստանդնուպոլիսը քաղաքի ամենատարածված անվանումն էր, իսկ Կոստանտինիյե (օսման.՝ قسطنطينيه), Բե Մաքամ է Քոնստանտինիյահ ալ Մահմիյյահ (թարգմանաբար «Կոստանդնուպոլսի պահպանվող տարածք») և Ստամբուլ անվանումները կիրառվում էին օսմանյան ժամանակաշրջանի տարբեր կառավարիչների կողմից՝ որպես այլընտրանք[23]: «Կոստանդնուպոլիս» տարբերակը կիրառվել է Օսմանյան կայսրության կառավարման ժամանակաշրջանում (15-րդ դարի կեսերից): Ներկայումս Կոստանդնուպոլիս տարբերակի կիրառումը թուրքերի կողմից քաղաքական տեսանկյունից սխալ է[24]: Մինչ օրս էլ հույները օգտագործում են Կոստանդնուպոլիս տարբերակը: Անգամ հունական աղբյուրներում Ստամբուլը հաճախ անվանում են միայն Քաղաք:

19-րդ դարում, քաղաքին տրվել են ուրիշ անվանումներ, որոնք կիրառելի են եղել ոչ միայն օտարերկրացիների, այլև տեղի թուրքերի կողմից: Եվրոպացիները կիրառել են Կոստանդնուպոլիս անվանումը՝ ի նկատի ունենալով ողջ քաղաքը, իսկ Ստամբուլ տարբերակը կիրառելով՝ նրանք ի նկատի ունեին Ոսկեղջյուրի և Մարմարա ծովի միջև ընկած պարսպապատ թերակղզին: Հետաքրքրական է, որ ներկայումս ստամբուլցիների մի ստվար զանգված Ստամբուլ ասելով ի նկատի ունի Սարայբուրնու պատմական թաղամասը[24]: «Պերան» (հունարեն «միջով» բառից) օգտագործվում էր բնորոշելու Ոսկեղջյուրի և Բոսֆորի միջև ընկած տարածքը, բայց թուրքերը նաև կիրառել են Բեյօղլու անվանումը (այսօր քաղաքի շրջաններից մեկի պաշտոնական անվանումը)[25]: «Իսլամբուլ» անվանումը (թարգմանաբար նշանակում է և «Իսլամի քաղաք», և «Իսլամով լի») կիրառվել է՝ խորհրդանշելու քաղաքի իսլամադավան լինելու հանգամանքը: Բացի այդ, օսմանյան ժամանակաշրջանի որոշ մետաղադրամների վրա նույնպես գրված է եղել Իսլամբուլ[26]: Սակայն այն պնդումը, թե Իսլամբուլ անվանումից է ծագել ժամանակակից Ստամբուլ (կամ Իստամբուլ) տարբերակը, հերքվում է, քանի որ վերջին տարբերակը հիշատակվում է նաև վաղ օսմանյան ժամանակաշրջանի գրականության մեջ[16]:

Միջնադարյան ռուսական ձեռագրերի մեջ հաճախ կիրառվել է Ցարգրադ և Կոստանտինոգրադ անվանումները: Բուլղարերեն և լեհերեն աղբյուրներում Ցարիգրադ անվանումը կիրառվում է որպես Ստամբուլի ոչ պաշտոնական անվանում[27]:

Մինչև 1930 թվականը, պաշտոնական փաստաթղթերի մեջ առավել շատ օգտագործվել է Կոստանդնուպոլիս անվանումը, չնայած այն հանգամանքին, որ քաղաքը անվանափոխվել էր 1923 թվականին: Կոստանդնուպոլիս անվանումը կիրառվել է նաև Լոզանի պայմանագրում[28]: 1724 թվականին կնքված ռուս-թուրքական պայմանագրի, 1856 թվականի Փարիզի խաղաղության պայմանագրի, Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի և Բեռլինի կոնգրեսի պաշտոնական ռուսերեն տեքստերում օգտագործվել է Կոստանդնուպոլիս անվանումը:

Ստամբուլ անվանումը ծագել է թուրքերենում Բյուզանդիայի Կոստանդնուպոլիս մայրաքաղաքի բնակիչների կողմից «իջնենք քաղա՜ք» "εἰς τὴν Πόλιν" (արտասանվում է [is tim ˈbolin]), հունարեն «իստա՜մբուլի» արտահայտության աղավաղված արտասանության արդյունքում[29]: Քաղաքի այսպիսի անվանումը հույները տվել են այն պատճառով, որ մոտակայքում ամենամեծ քաղաքը եղել է հենց Բյուզանդիոնը: Օսմանյան աշխարհում Կոստանդնուպոլսի կարևորությունը արտահայտված էր նաև օսմանյան 'Դեր սաադեթ' անվան մեջ, որը օսմաներենից թարգմանած նշանակում է «Բարգավաճության դարպասներ»: Վարկածներից մեկի համաձայն էլ անվանումը ուղղակիորեն առաջացել է Կոստանդնուպոլիս բառից, որտեղ շեշտը դրվում էր առաջին և երրորդ վանկերի վրա[16]: Թուրքական էթնոգրաֆիական աշխատությունների մեջ հաճախ նշվել է Իսլամբոլ՝ "Իսլամով լի"[30], կամ Իսլամբուլ («գտիր իսլամը»)՝ խորհրդանշելով Օսմանյան կայսրության իսլամադավան լինելու հանգամանքը: Առաջին անգամ անվանումը կիրառվել է քաղաքի նվաճումից հետո, իսկ որոշ պատմաբաններ էլ այն վերագրում են օսմանյան սուլթան Մեհմեդ II Ֆաթիհին[31]: 17-րդ դարի օսմանյան որոշ աղբյուրներ, ինչպես օրինակ Էվլիյա Չելեբին, անվանումը մեկնաբանում է որպես այդ ժամանակների թուրքական սովորական անվանում: 17-18-րդ դարերում Իսլամբուլ անվանումը նշվել է նաև պաշտոնական փաստաթղթերում: Առաջին անգամ Իսլամբուլ անվանումը կիրառվել է 1703 թվականին հատված մետաղադրամի վրա, որը հատվել է սուլթան Ահմեդ III-ի կառավարման ժամանակաշրջանում: Այդուհանդերձ, Կոստանդնուպոլիս անվանումը անգլերենում կիրառվել է ընդհուպ մինչև 20-րդ դարը: Ստամբուլ անվանումը դարձել է ավելի ճանաչված 1928 թվականից հետո՝ թուրքական իշխանությունների կողմից լատինատառ այբուբենի ընդունումից հետո: Իր հերթին թուրքական իշխանությունները նամակներով դիմեցին այլ երկրների կառավարություններ՝ օգտագործելու քաղաքի թուրքական անվանումը[32][33]: 1930 թվականի մարտի 28-ին թուրքական կառավարությունը ընդունել է որոշում, որով այսուհետ պաշտոնական փաստաթղթերի մեջ պետք է կիրառվեր միայն Ստամբուլ անվանումը:

Ժամանակակից թուրքերենում, քաղաքի անվանումը գրվում է İstanbul՝ կետավոր İ տառով, քանի որ թուրքական այբուբենում հստակ տարանջատում է առկա կետավոր և անկետ I-ի միջև: Անգլերենում շեշտը դրվում է առաջին կամ վերջին վանկի վրա, բայց թուրքերենում շեշտը դրվում է երկրորդ վանկի վրա[34]: Ստամբուլի բնակչին անվանում են ստամբուլցի (թուրք.՝ İstanbullu), իսկ հոգնակին կլինի ստամբուլցիներ (թուրք.՝ İstanbullular)[35]: Հայերենում սխալ է իսթամբուլցի տարբերակի կիրառումը:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ստամբուլի պատմություն
1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Ստամբուլի պատմության ժամանակագրություն 

Վաղ շրջանի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

A stout cylindrical column in a courtyard in front of palatial arches of Islamic style
Բյուզանդիոն քաղաքի ժամանակաշրջանի սյուն: Գտնվել է Բյուզանդիոնի ակրոպոլիսից: Ներկայումս գտնվում է Թոփքափը ամրոցի տարածքում:

Նեոլիթի ժամանակաշրջանի գտածոները, որոնք հնագետները հայտնաբերել են 21-րդ դարի դարասկզբին, թվագրվում են մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակին: Վերջիններս հանդիսանում են ժամանակակից Ստամբուլի տարածքում հայտնաբերված ամենահին գտածոները[36]: Այդ վաղ ժամանակաշրջանի բնակավայրի պատմությունը, որը մեծ նշանակություն է ունեցել նեոլիթական հեղափոխությունը Մերձավոր Արևելքից Եվրոպա հասցնելու գործընթացում, ավարտվել է այդ տարածքների վերջնական ջրածածկ լինելուց մոտավորապես մեկ հազարամյակ առաջ[37][38][39][40]: Ստամբուլի ասիական ափին կառուցված առաջին բնակավայրը, որը գտնվել է Ֆիքըրթեփե բլրի վրա, թվագրվում է Էնեոլիթի ժամանակաշրջանին: Այդտեղից հայտնաբերված գտածոները, հավանաբար, թվագրվում են մ.թ.ա. 5500-3500 թվականներին[41]: Եվրոպական հատվածում՝ թերակղզու ծայրամասում (Սարայբուրնու թաղամաս) եղել է թրակիական բնակավայր, որը գոյություն է ունեցել մ.թ.ա. I հազարամյակում: Ժամանակակից պատմաբանները կարծում են, որ այդ բնակավայրը եղել է պատմական «Լիկիոսը»,[42] որի մասին իր աշխատության մեջ խոսել է նաև Պլինիոս Ավագը՝ նշելով, որ Բյուզանդիոնի նախկին անվանումներից մեկը եղել է Լիկիոս[43]: Նրա երկերում հիշատակվում է նաև մոտակայքում գտնվող Սեմիստրա ձկնորսական ավանը։ Լիկիոսից ընդամենը մի քանի պատեր են հասել մինչ մեր օրերը։ Դրանք գտնվում են այն վայրում, որտեղ ներկայումս տեղակայված է Թոփքափը ամրոցը, (Սարայբուրնուում)։ Լիկիոսը և Սեմիստրան եղել են Ստամբուլի եվրոպական հատվածի միակ բնակավայրերը։ Ասիական հատվածում գտնվում էին փյունիկյան գաղութները։ Լիկիոսի տեղանքում հետագայում կառուցվեց Բյուզանդիոն քաղաքը: Այդուահանդերձ Լիկիոսն է համարվում ժամանակակից Ստամբուլի նախահիմքը։

Ընդունված է համարել, որ Ստամբուլի պատմությունը սկսվել է մ.թ.ա. 660 թվականին[44], երբ Մեգարայի հույն գաղթականները Բոսֆորի եվրոպական ափին հիմնադրեցին Բյուզանդիոնը: Նորաբնակները կառուցեցին ակրոպոլիս՝ Ոսկեղջյուրի ափին գտնվող թրակիական բնակավայրի հարակից հատվածում: Նպատակը նորակառույց քաղաքի տնտեսությանը զարկ տալն էր[45]: Մ.թ.ա. 5-րդ դարի վերջին քաղաքը մի կարճ ժամանակահատված եղել է պարսկական տիրապետության ներքո, սակայն հույները Հույն-պարսկական պատերազմների ժամանակ կարողացան ետ գրավել այն[46]: Բյուզանդիումը շարունակեց մնալ Աթենական ծովային միության և դրա իրավահաջորդ Աթենական երկրորդ կայսրության մասը: Քաղաքը մշտապես կռվախնձոր է դարձել հունական խոշոր քաղաք- պետությունների համար։ Բյուզանդիոնի համար մշտապես պայքարել են Աթենքը և Սպարտան։ Մ․թ․ա․ 74 թվականին քաղաքը անցել է Հռոմեական Հանրապետության կազմը, ինչի արդյունքում քաղաքի մոտակա տարածքներում մոտ 200 տարի խաղաղություն էր տիրում։ Բյուզանդիոնը իր անկախությունը ձեռք է բերել մ.թ.ա. 355 թվականին[47]: Երկար ժամանակ լինելով հռոմեացիների դաշնակիցը՝ Բյուզանդիոնը 73 թվականին միացավ Հռոմեական կայսրությանը[48]: Բյուզանդիոնի որոշումը միանալու հռոմեացի ուզուրպատոր Պեսցինիոս Նիգերիոսին պայքարելու կայսր Սեպտիմիուս Սևերուսի դեմ, թանկ արժեցավ քաղաքի համար: 195 թվականին, երբ քաղաքը անձնատուր եղավ, երկու տարի տևած պաշարման արդյունքում այն լրիվ դատարկվել էր[49]: Հինգ տարի անց, Սևերուսը սկսեց վերակառուցել Բյուզանդիոնը, և քաղաքը վերականգնեց, իսկ որոշ պատմաբանների կարծիքով էլ վերագտավ, իր երբեմնի փառքը և հեղինակությունը[50]:

Բյուզանդական կայսրությունը իր անվանումը ստացել է հենց Բյուզանդիոն քաղաքից, որի հիմքի վրա էլ կառուցվեց ապագա Կոստանդնուպոլիսը։ Քաղաքը գտնվել է Ստամբուլի Ֆաթիհ թաղամասի տեղանքում։ Մինչ Բյուզանդիոն քաղաքի հիմնումը մոտակայքում եղել են մի շարք այլ բնակավայրեր ևս՝ Նիկոմեդիան, Քաղկեդոնը և այլն[51][52]։ Քաղաքի հիմնադիրը և առաջին տիրակալը եղել է Բյուզանդը (հին հուն․՝ Βύζας), ով հունական առասպելաբանության մեջ համարվում է Պոսեյդոնի և Կերոեսեյի որդին։ Վերջինս Զևսի և Իոյի դուստրն էր։ Նա ծնվել է Ոսկեղջյուրում։ Հունական մեկ այլ առասպելի համաձայն, Բյուզանդը եղել է Մեգարի առաջնորդ Նիսի որդին։ Համաձայն անտիկ աղբյուրների, Բյուզանդը քաղաքը հիմնադրել է մ․թ․ա․ 667 թվականին։ Տեղանքը հիմնականում փյունիկցիներով է բնակեցված եղել։

Համաձայն առասպելի, Դելփյան պատգամախոսն Բյուզանդին խորհուրդ է տվել այս վայրում կառուցել քաղաք՝ «կույրերի քաղաք»ի դեմ հանդիման։ Այս կերպ անվանում էին Քաղկեդոնը, նրա համար, որ քաղաքը կառուցվել էր առանց գուշակի հետ խորհրդակցության։

Բարեհաջող աշխարհագրական և ստրատեգիական դիրքը նպաստեցին քաղաքի ակտիվ զարգացմանը, ինչի արդյունքում Բյուզանդիոնը դարձավ, այն ժամանակների համար, խոշոր նավահանգիստ և առևտրային քաղաք։ Բյուզանդիոնի արքոնտները հսկում էին Բոսֆորի նեղուցը, ինչը նրանց թույլ էր տալիս հսկելու նաև Սև ծովից դեպի Եվրոպայի, Ասիայի, Աֆրիկայի նավահանգիստներ մեկնող նավերի երթևեկությունը։

III դարում քաղաքը մեծապես տուժել է բարբարոսների հարձակումներից։ 324 թվականին արդեն Կոստանդին Մեծը սկսեց Կոստանդնուպոլսի կառուցումը, իսկ արդեն 330 թվականին այն դարձավ երկրի մայրաքաղ

Կոստանդնուպոլսի և Բյուզանդական կայսրության վերելք և անկում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կոստանդնուպոլիս
A crudely drawn map depicting a walled city on a peninsula with a park, a network of roads, and a scattering of buildings
Կոստանդնուպոլսի գոյություն ունեցող ամենահին քարտեզը, որը ստեղծվել է 1422 թվականին Քրիստոֆորո Բունդելմոնտիի կողմից:

Կոստանդին Մեծը 324 թվականի սեպտեմբերին դարձել է Հռոմեական կայսրության կայսր[53]: Երկու ամիս անց, նա սկսեց նախաձեռնել նոր քրիստոնեական քաղաքի կառուցման աշխատանքները, որը պետք է փոխարիներ Բյուզանդիոնին: Լինելով կայսրության արևելյան մայրաքաղաք՝ քաղաքը կոչվեց Նովա Ռոմա: Քաղաքն առավել հայտնի դարձավ Կոստանդնուպոլիս անվամբ, որը կիրառվել է ընդհուպ մինչև 20-րդ դարի կեսերը[54]: 330 թվականի մայիսի 11-ին Կոստանդնուպոլիսը հռչակվել է Հռոմեական կայսրության մայրաքաղաք: 395 թվականի հունվարի 17-ին Թեոդոսիոս I կայսեր մահվանից հետո կայսրությունը բաժանվել է երկու մասի, իսկ արևելյան հատվածի մայրաքաղաք է հռչակվել Կոստանդնուպոլիսը: Հետագայում այն դարձել է նաև Բյուզանդական կայսրության մայրաքաղաք[55]:

Կոստանդնուպոլսի հիմնադրումը դարձավ Կոստանդինի ամենամեծ ձեռքբերումներից մեկը, քանի որ Կոստանդնուպոլիսը դարձավ դեպի Մերձավոր Արևելք հռոմեական առաջխաղացման գլխավոր հենասյունը: Բացի այդ, Կոստանդնուպոլիսը դարձավ հունական մշակույթի և քրիստոնեության կենտրոնը[55][56]: Քաղաքում կառուցվել են բազմաթիվ եկեղեցիներ, ներառյալ նաև Սուրբ Սոֆիայի տաճարը: Վերջինս կառուցվել է Հուստինիանոս I-ի կողմից և մոտ հազար տարի եղել է աշխարհի ամենամեծ եկեղեցին[57]: Կոստանդինը իրականացրել է նաև մեծածավալ շինարարական աշխատանքներ, որոնց թվում է նաև Կոստանդնուպոլսի ձիարշավարանը, որը գտնվել է Սուլթանահմեդ հրապարակի տարածքում: Ապահովելով հազարավոր մարդկանց հանգստի անցկացման հնարավորությունը՝ ձիարշավարանը դարձել է քաղաքի հասարակական կյանքի կենտրոններից մեկը, իսկ 5-6-րդ դարերում՝ քաղաքական անհանգստությունների, ընդվզումների և ապստամբությունների կենտրոն (ամենահայտնին Նիկայի ապստամբությունն է)[58][59]: Կոստանդնուպոլսի դիրքը հուշել է, որ քաղաքը կդիմանա պատմության փորձություններին: Նրա պարիսպները և ծովեզրը պաշտպանել են Եվրոպան արևելքից և արևելյան, հատկապես իսլամադավան, քոչվոր ցեղերի և ազգությունների հարձակումներից[56]: Միջնադարում, Կոստանդնուպոլիսը եղել է Եվրոպա աշխարհամասի և աշխարհի ամենամեծ և ամենահարուստ քաղաքը[60][61]:

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստամբուլը գտնվում է հյուսիսարևմտյան Թուրքիայում։ Բոսֆոր նեղուցը Մարմարա ծովը բաժանում է Սև ծովից, ինչպես նաև քաղաքը բաժանում է եվրոպական և ասիական հատվածների։ Եվրոպական մասն էլ իր հերթին բաժանվում է երկու մասի՝ Ոսկեղջյուրի ծոցով։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստամբուլը գտնվում է չափավոր կլիմայական գոտում: Դրա շնորհիվ այստեղ պարզ արտահայտվում են տարվա բոլոր չորս եղանակները: Ստամբուլը կլիման անցումային է օվկիանոսային կլիմայից (ըստ Կյոպենի կլիմաների դասակարգման՝ Cfb)[62] դեպի խոնավ մերձարևադարձային կլիմա (Cfa)[62] եւ միջերկրական կլիման (Csa)[62]: Ամառը տաք ու խոնավ, ձմեռը զով են ու խոնավ, երբեմն՝ ցուրտ և ձնառատ: Սակայն հյուսիսից սառը քամիների ազդեցությունը մեծ է: Ձմռանը միջին տարեկան ջերմաստիճանը հասնում է +3 °C +9 °C իսկ ամռանը` 19 °C-28 °C[63]: Տեղումների միջին քանակությունը կազմում է 813 միլիմետր[63], որոնք հիմնականում թափվում են անձրևի տեսքով: Տարվա կտրվածքով 129 օր անձրև է գալիս[63]: Միջին խոնավությունը 71,5 % է: Նվազագույն −16,1 °C գրանցվել է փետրվարի 9-ին 1927 թվականին: Առավելագույն +40,5 °C դիտվել է 2000 թվականի հուլիսի 12-ին:

Ստամբուլի կլիմայական տվյալները
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ Տարի
Ռեկորդային բարձր °C (°F) 22.0
(71.6)
23.2
(73.8)
29.3
(84.7)
33.6
(92.5)
34.5
(94.1)
40.0
(104)
41.5
(106.7)
39.6
(103.3)
36.6
(97.9)
34.0
(93.2)
26.5
(79.7)
25.8
(78.4)
41.5
(106.7)
Միջին բարձր °C (°F) 8.5
(47.3)
9.0
(48.2)
10.8
(51.4)
15.4
(59.7)
20.0
(68)
24.6
(76.3)
26.6
(79.9)
26.8
(80.2)
23.7
(74.7)
19.1
(66.4)
14.7
(58.5)
10.8
(51.4)
17.5
(63.5)
Միջին օրական °C (°F) 5.7
(42.3)
5.7
(42.3)
7.0
(44.6)
11.1
(52)
15.7
(60.3)
20.4
(68.7)
22.9
(73.2)
23.1
(73.6)
19.8
(67.6)
15.6
(60.1)
11.5
(52.7)
8.0
(46.4)
13.88
(56.98)
Միջին ցածր °C (°F) 3.2
(37.8)
3.1
(37.6)
4.2
(39.6)
7.7
(45.9)
12.1
(53.8)
16.5
(61.7)
19.5
(67.1)
20.1
(68.2)
16.8
(62.2)
13.0
(55.4)
8.9
(48)
5.5
(41.9)
10.88
(51.6)
Ռեկորդային ցածր °C (°F) −11.0
(12.2)
−8.4
(16.9)
−5.8
(21.6)
−1.4
(29.5)
3.0
(37.4)
8.5
(47.3)
12.0
(53.6)
12.3
(54.1)
7.1
(44.8)
0.6
(33.1)
−2.2
(28)
−7.0
(19.4)
−11
(12.2)
Տեղումներ մմ (դյույմ) 105.0
(4.134)
78.0
(3.071)
70.8
(2.787)
45.2
(1.78)
34.1
(1.343)
35.0
(1.378)
31.6
(1.244)
40.7
(1.602)
59.5
(2.343)
90.0
(3.543)
101.3
(3.988)
122.0
(4.803)
813.2
(32.016)
Միջ. տեղումների օրեր (≥ 0.1 mm) 17.5 15.3 13.8 10.4 8.1 6.1 4.2 4.9 7.4 11.3 13.2 17.2 129.4
Միջին ամսական արևային ժամ 71.3 87.6 133.3 180.0 251.1 300.0 322.4 294.5 243.0 164.3 102.0 68.2 2 217,7
աղբյուր: Türkiye Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (Turkish State Meteorological Service)[63]

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քույր-քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Wells, John C. (2008), Longman Pronunciation Dictionary (3rd տպ.), Longman, ISBN 9781405881180 
  2. Roach, Peter (2011), Cambridge English Pronouncing Dictionary (18th տպ.), Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 9780521152532 
  3. Merriam-Webster's Collegiate Dictionary, 11th Edition (Springfield, Mass., 2004), p. 1547.
  4. WCTR Society; Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō 2004, էջ. 281
  5. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ citypolution� անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  6. Çelik 1993, էջ. xv
  7. Masters & Ágoston 2009, էջեր. 114–5
  8. Dumper & Stanley 2007, էջ. 320
  9. Turan 2010, էջ. 224
  10. «Population and Demographic Structure»։ Istanbul 2010: European Capital of Culture։ Istanbul Metropolitan Municipality։ 2008։ Վերցված է 27 March 2012 
  11. «MasterCard Global Destination Cities Index» 
  12. «The World According to GaWC 2010»։ Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network։ Loughborough University։ Վերցված է 8 May 2012 
  13. Berube Alan (1 December 2010)։ «Global Growth on the Orient Express»։ Brookings Institution blog "The Avenue"։ Վերցված է 14 April 2013 
  14. OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey. The Organisation for Economic Co-operation and Development. March 2008. ISBN 978-92-64-04383-1. http://www.oecdbookshop.org/get-it.php?REF=5KZSL2MLL49Q&TYPE=browse. 
  15. «IOC selects three cities as Candidates for the 2020 Olympic Games»։ The International Olympic Committee։ 24 May 2012։ Վերցված է 18 June 2012 
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Room 2006, էջեր. 177
  17. Петросян и Юсупов, 1977, էջ 10
  18. Пальцева Л. А., 1999, էջ 151, 164—166, 168, 176, 177, 180—181
  19. Невская В. П., 1953, էջ 17
  20. Georgacas 1947, էջ. 352ff.
  21. Gregory 2010, էջեր. 62–3
  22. Britannica, Istanbul: In the 13th century Arabs used the appellation Istinpolin, a «name» they heard Byzantines use—eis tēn polin—which, in reality, was a Greek phrase that meant «in the city.»
  23. Necipoğlu 2010, էջ. 262
  24. 24,0 24,1 Masters & Ágoston 2009, էջ. 286
  25. Masters & Ágoston 2009, էջեր. 226–7
  26. Finkel 2005, էջեր. 57, 383
  27. «Константинополь». Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ). Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907. 
  28. Текст Лозаннского мирного договора (1923)(անգլ.)
  29. Necdet Sakaoğlu (1993/94a): "İstanbul'un adları" ["The names of Istanbul"]. In: Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi, ed. Türkiye Kültür Bakanlığı, Istanbul.
  30. «Online Etymology Dictionary»։ Վերցված է 26 June 2015 
  31. Necdet Sakaoğlu (1993/94a): "İstanbul'un adları" ["The names of Istanbul"]. In: 'Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi', ed. Türkiye Kültür Bakanlığı, Istanbul.
  32. Room 2006, էջեր. 177–8
  33. Göktürk, Soysal & Türeli 2010, էջ. 7
  34. Göksel & Kerslake 2005, էջ. 27
  35. Keyder 1999, էջ. 95
  36. Rainsford Sarah (10 January 2009)։ «Istanbul's ancient past unearthed»։ BBC։ Վերցված է 21 April 2010 
  37. Algan O., Yalçın M. N. K., Özdoğan M., Yılmaz Y. C., Sarı E., Kırcı-Elmas E., Yılmaz İ., Bulkan Ö., Ongan D., Gazioğlu C., Nazik A., Polat M. A., Meriç E. (2011)։ «Holocene coastal change in the ancient harbor of Yenikapı–İstanbul and its impact on cultural history»։ Quaternary Research 76: 30։ Bibcode:2011QuRes..76...30A։ doi:10.1016/j.yqres.2011.04.002 
  38. BBC: "Istanbul's ancient past unearthed" Published on 10 January 2007. Retrieved on 3 March 2010.
  39. «Bu keşif tarihi değiştirir»։ hurriyet.com.tr 
  40. «Marmaray kazılarında tarih gün ışığına çıktı»։ fotogaleri.hurriyet.com.tr 
  41. «Cultural Details of Istanbul»։ Republic of Turkey, Minister of Culture and Tourism։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 12 September 2007-ին։ Վերցված է 2 October 2007 
  42. Janin, Raymond (1964). Constantinople byzantine. Paris: Institut Français d'Études Byzantines. էջ 10f.. 
  43. Pliny the Elder, book IV, chapter XI:
    "On leaving the Dardanelles we come to the Bay of Casthenes, ... and the promontory of the Golden Horn, on which is the town of Byzantium, a free state, formerly called Lygos; it is 711 miles from -Durazzo, ..."
    Archived 1 January 2017 at the Wayback Machine.
  44. Bloom & Blair 2009, էջ. 1
  45. Çelik 1993, էջ. 11
  46. De Souza 2003, էջ. 88
  47. Freely 1996, էջ. 20
  48. Freely 1996, էջ. 22
  49. Grant 1996, էջեր. 8–10
  50. Limberis 1994, էջեր. 11–2
  51. Петросян Ю. А. Мегарские колонисты на Босфорском мысу // Древний город на берегах Босфора. Исторические очерки. — М.: «Наука», 1986. — 50 000 экз.
  52. John Freely The Greek City-State of Byzantium // Istanbul: The Imperial City. — London: Penguin Books, 1998. — С. 3. — ISBN 978-0-14-192605-6
  53. Barnes 1981, էջ. 77
  54. Barnes 1981, էջ. 212
  55. 55,0 55,1 Barnes 1981, էջ. 222
  56. 56,0 56,1 Gregory 2010, էջ. 63
  57. Klimczuk & Warner 2009, էջ. 171
  58. Dash Mike (2 March 2012)։ «Blue Versus Green: Rocking the Byzantine Empire»։ Smithsonian Magazine։ The Smithsonian Institution։ Վերցված է 30 July 2012 
  59. Dahmus 1995, էջ. 117
  60. Cantor 1994, էջ. 226
  61. Morris 2010, էջեր. 109–18
  62. 62,0 62,1 62,2 Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A։ «World Map of Köppen-Geiger climate classification»։ The University of Melbourne։ Վերցված է ապրիլի 26, 2013 
  63. 63,0 63,1 63,2 63,3 «Resmi İstatistikler (İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler)» [Official Statistics (Statistical Data of Provinces and Districts) – Istanbul] (թուրքերեն)։ Türkiye Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (Turkish State Meteorological Service)։ Վերցված է 18 Դեկտեմբեր 2016